Aldymen Altaı jaqta túsken qar apta aralatyp Alataýǵa da japalaqtady, Aqmola men teriskeı óńirlerdi de aq jamylǵysymen búrkedi. Ádette túske deıin múıiz, tústen keıin kıiz bolyp jatqan jaz qarsańy sırek qoı. Onyń ústine Arqada aǵashtar endi reń alyp kele jatqanda adýyndy jel ápter-tápterimizdi shyǵardy. Jebedeı jerge tyqqan jel birshama shyǵyn da ákeldi. Máselen, elordada qutyryna soqqan daýyldan 13 adam, 24 nysan zardap shekti. Árıne adamdarǵa der kezinde medısınalyq kómek kórsetildi. Al qasbeti qıraǵan nysandardy ákimdik jergilikti bıýdjet esebinen jóndeý jóninde sheshim qabyldady. Jaıdary jaz jaqyndaǵandaǵy jaıymyz osy. Bul qazaqtyń qazyq maılap, bıebaý tartyp jaılanar kezi-tuǵyn. Endeshe el ózgerdi me, jer ózgerdi me? Tabıǵattyń tosyn minezin nege tańamyz?..
Jýyrda kran qulatyp, áıdik saraıdyń áınegin shaqqan jeldiń jyldamdyǵy sekýndyna 25 metr bolǵan eken. «Qazgıdromettiń» málimetinshe, Astanadaǵy eń joǵary jyldamdyqtaǵy jel tyń ıgerý ólkesiniń kindigi bolyp turǵan 1966 jyldyń jeltoqsan aıynda baıqalǵan kórinedi. Sol kezde sekýndyna 34 metr jyldamdyqpen jel soqqan. Sońǵy on jyldyqta Astanadaǵy daýyl 2007 jyldyń mamyr aıynda tirkelip, sekýndyna 31 metr jyldamdyqtaǵy jel uıytqydy. Jalpy, 30 metrden asqan jeldiń qıratý kúshine ıe bolatyny belgili. Sondyqtan sınoptıkterdiń jiti qımyldaýy, halyqty aldyn ala aqparattandyrýy óte mańyzdy. Máselen, 23 mamyrdaǵy daýyldan keıin ǵana uıaly telefonǵa eskertý habarlamasy kelip jatty. Bolary bolyp, boıaýy sińgennen keıin onyń paıdasy joq ekeni belgili.
Qazir aqparatty taratýdyń da, alýdyń da joly kóp. Máselen, túıisken tusynyń tórt tektonıkalyq plasttyń ústinde otyrǵan japon eli álgi qabattardyń úıkelisinen týatyn joıqyn zilzalany da, onyń muhıt sýyn kóterýinen paıda bolatyn sýnamıdi de eseptep, uıaly telefonǵa, teledıdarǵa, ınternet resýrstarǵa sıgnal berip úlgeredi. Sý, gaz, jaryq tegis óshiriledi. Tipti saǵatyna 300 shaqyrym jyldamdyqpen kele jatqan poıyzdary da 6-10 sekýndta toqtap úlgeredi. Olar óz ortasyna beıimdeldi. Elimizde de jergilikti klımattyń qubylmalylyǵyna saı qadam jasalýy qajet. Mysaly, jel kedergisiz soǵatyn Arqa tósindegi ǵımarattardy, onyń qasbetterin órshelene soǵar jeldiń ótine shydas bere alatyndaı salýdyń talaby ornyǵýy tıis. Tótenshe jaǵdaı qyzmetiniń mamandary qatty jelde qorǵanýdyń jolyn túsindirgenimen ınfraqurylymy endi qalyptasyp jatqan shaharda qaýip ázirge seıilgen joq. Kez kelgen záýlim ǵımarattyń alyp shynysy nemese basqa da qosalqy quraldary tómendegi qorǵansyz adamǵa qulaýy ábden múmkin. Sol sebepti apatty jaǵdaıdan saqtana bilý arqyly ǵana onyń aldyn alýǵa bolady.
Jalpy, Astananyń aýa raıyn baqylaý jumystary 145 jyldan astam ýaqyt júrgizilip keledi. Bul óńirdegi alǵashqy meteostansa 1870 jyly 1 qarashada qyzmetin bastady. Iаǵnı sol ýaqyttan bergi klımattyń ózgerisin qadaǵalaýǵa múmkindik bar. Sol málimetterdi qaraı otyryp, ár on jyl saıyn Astananyń ortasha jyldyq aýa temperatýrasy 0,3 gradýsqa joǵarylap kele jatqanyn baıqaýǵa bolady. Bul jahandyq temperatýranyń kóterilýinen 2 esege joǵary eken. Astanada aıazdy kúnderdiń qaıtalanýy ǵana emes, qyraýly qystyń da, tula boıyńdy muzdatar sýyq kúnderdiń maýsymy da qysqaryp keledi. Qazaqstandyq klımatologtardyń zertteý nátıjeleri anyqtaǵandaı, qala aýqymynyń keńeıýimen birge jergilikti qalalyq klımat qalyptasyp úlgerdi. Máselen, Astananyń ortalyǵyndaǵy aýa temperatýrasy qala mańaıyndaǵy eldi mekenderge qaraǵanda 1,5 gradýsqa joǵary. Bul aıyrmashylyq aldaǵy ýaqytta arta túsedi, deıdi mamandar.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
