Salystyrý úshin aıtsaq, Ońtústik Qazaqstan oblysynda 3,6 myń tonna, Aqtóbede, 3,1 tonna et óndirilgen. Kórsetkishteri 3 myń tonnadan asatyn aımaqtar ǵana búkil memleket turǵyndaryn etpen qamtamasyz etýshi donor ortalyqtarǵa aınalypty.
Sarapshy Konstantın Kıselev Almaty men Astanany qajettiligi óndirip otyrǵan et óniminen 5-6 ese asyp túsetin dotasııalyq aımaq dep esepteıdi. Osy eki shahar bıylǵy jyldyń alǵashqy toqsanyndaǵy málimet boıynsha 1 myń tonnadan et óndirgen. Qazaqstannyń bas qalalarynyń osy kezeńdegi qajettiligi 5-7 tonnadan asady.
Qonaqúı, meıramhana bıznesiniń 42 paıyzy Almaty men Astananyń úlesinde. Bul eki qaladaǵy bıznes Kókshetaý-Býrabaı óńiri sııaqty maýsymdyq emes, jyl boıy júredi, sol sebepti Almaty men Astanany óz kúshimen et jáne et ónimderimen qamtamasyz ete almaıtyn dotasııalyq aımaq dep jarııalaý kerek. Eki qaladaǵy et baǵasy ózge óńirlermen salystyrǵanda qymbat, – deıdi Konstantın Kıselev.
Sarapshylar arasyndaǵy «dotasııalyq óńirler tek Almaty men Astana emes, búkil Qazaqstan» degen pikirdi jaqtaýshylardyń qatary kóbeıip barady. 2017 jyly syrttan 210 myń tonna et ımporttalypty. Bul 2016 jylmen salystyrǵanda 16,3 paıyzǵa kóp eken. Jalpy, et naryǵyndaǵy ortasha baǵany kóterip otyrǵan jergilikti sharýa qojalyqtary emes, naq osy syrttan keletin ettiń baǵasy deıdi mamandar. Muny resmı statıstıkalyq derekter de dáleldeıdi. Et ımportynyń 83,7 paıyzy alys shetelderdiń úlesine, qalǵan 16,3 paıyzy TMD elderine tıesili eken. Importtyń basym bóligi taýyq eti.
«Naryqtyń zańy boıynsha syrttan keletin taýarlardyń ishki ónim baǵasynyń túsýine áseri bolýy tıis edi, biraq olaı bolmady. Búgingi kúni et baǵytyndaǵy mal ósirýge bólinetin sýbsıdııalar tek iri sharýashylyqtarǵa beriledi. Bizdiń elde maldyń 85 paıyzy sharýa qojalyqtary men jeke qolda», – deıdi K.Kıselev
Qazir et eksportyn arttyrýda alǵa qoıyp otyrǵan aýqymdy mindetter tek iri óndirýshiler esebinen júzege asyrylyp keledi. Sondyqtan iri et óndirýshilerdi qoldaýǵa memleket tarapynan birinshi kezekte kóńil bólinýi quptarlyq. Mal basynyń kóbeımeýi, sońǵy tehnologııamen jabdyqtalǵan mal bordaqylaıtyn fermalardyń tolyq qýatynda jumys isteı almaı shyǵynǵa batyp otyrǵany salany damytýda birqatar túıtkildi máseleleriniń bar ekenin kórsetip tur.
Álemdik naryqtyń tańdaıy qazaq dalasynda jaıylyp mal etiniń dámin endi sezdi. Bizdiń elden et jáne et ónimderin eksporttaǵysy keletin elderdiń qatary kóbeıip keledi. «Ishki naryqty et jáne et ónimderimen qamtı almaı otyryp, alys-jaqyn shetelderge et eksporttaý kólemin qalaı ósirmekpiz?» dep ózimizge suraq qoıyp alýymyz qajet sııaqty. 2017 jyly syrttan 210 myń tonnaǵa jýyq et satyp alǵanymyzdy joǵaryda aıttyq. Onyń 170 myń tonnasyna teń qus etiniń 70 paıyzy AQSh-tyń úlesinde. 23 myń tonna sıyr eti Belarýs, Reseı, Avstralııa, Paragvaı, Brazılııa, Polsha elderinen satyp alynǵan. 2017 jyly 1 myń tonnaǵa jýyq qoı etiniń 90 paıyzy Avstralııadan tasylǵan eken.
Mamandar 2000 jyldan bastap Qazaqstannyń ishki jalpy ónimi orta eseppen 8 paıyzǵa óskenin, 1999-2000 jyldardan bastap aýyl sharýashylyǵyn qoldaý maqsatynda qabyldanǵan memlekettik baǵdarlamalarda taza astyqqa kóńil bólingenin, mal sharýashylyǵy umyt qalǵanyn aıtady. Tek 2014-2015 jyldary «Iri qara mal etiniń eksporttyq áleýetin arttyrý» jobasynyń aıasynda 70 myń basqa bordaqylaý alańdaryn salý josparlanyp, 3 myń bordaqylaý alańy qarjylandyrylypty. Mal bordaqylaıtyn alańdar salý, qarjylandyrý tek iri sharýa qojalyqtarynyń ǵana qolynan keletin tirlik. Ol jerde Qazaqstandaǵy mal basynyń 85 paıyzy ǵana ustalady. Elimizde eksportqa baǵyttalǵan mal basynyń bári tek iri sharýa qojalyqtarynan alynady. Sondyqtan maldyń azdyǵy ǵana emes, ónimniń sapasy da óz aldyna bólek taqyryp. Sebebi Astana men Almatydaǵy «KFC» nemese «McDonalds», basqa da iri tamaqtandyrý núkteleri mal etin tek shetelden aldyrady. Sebep –et eksportymen kez kelgen kásipker aınalysa almaıdy. Tipti qytaılyq standart boıynsha et óńdeıtin kombınattardyń, mal bordaqylaıtyn alańdardyń osy tártipke qanshalyqty saı ekeni tekseriledi. AShM mamandary talap óte kúrdeli bolǵandyqtan, kez kelgen kásipker ol tekserýden óte almaıtynyn aıtyp otyr.
Mamandar et eksportynyń kásipkerler úshin tıimdi joba ekenin aıtady. Byltyr Astanada ótken «KazMeat Astana» halyqaralyq forýmynda Qazaqstan et óndirýshiler odaǵynyń tóraǵasy Maqsut Baqtybaev 2017 jyly Qytaıǵa 50 myń tonnaǵa jýyq iri qara eti eksporttalatyndyǵyn málimdegen edi. Bul elimiz úshin básekege túser oraı bolaıyn dep tur. Qazirgi kúni Qytaıda sıyr etiniń bólshek saýdadaǵy 1 kelisiniń baǵasy 60 ıýan tóńireginde (ıaǵnı 2700 teńge shamasynda). Al Qytaıdyń ishki naryǵynan úles alýǵa úmit bar.
Kásipker Saılaý Totyqov Qazaqstannyń mal etine sheteldikterdiń suranysy artqan saıyn ishki naryqtaǵy et baǵasy qymbattaı beretinin aıtady. Bizdiń jaǵdaıymyzda usaq sharýashylyqtardy iri sharýashylyqtarǵa aınaldyrý mehanızmin aldyn-ala zerdelemese sońy daý-damaıǵa ulasyp ketýi múmkin. Sebebi biz aqsaq maly bolsa da kóz aldynda , jeke qorasynda turmasa kóńili kónshimeıtin halyqpyz.
Gúlbarshyn SABAEVA
ALMATY
