Álemdik dıplomatııa men halyqaralyq qatynastardyń búgingi bolmys-bitimi

Aıt­sa aıtqandaı-aq, AQSh-tyń aıtýly mem­leket qaıratkeri týraly olaı deý­ge tolyq negiz bar. Máselen, Gen­rı Kıssındjer – burynǵy AQSh pre­zıdentteri Rıchard Nıkson men Djerald Fordtyń ulttyq qaýipsizdik máseleleri jónindegi keńesshisi bolýmen qatar, syrtqy saıasat jóninde AQSh-tyń ózge prezıdentterine de taǵylymdy aqyl-keńes bergen abyz tulǵa.

Sonymen qatar Genrı Kıs­sın­­­djer – álemdik geosaıasat já­ne dıp­lomatııa men halyqaralyq qa­ty­­­nastarǵa baǵyshtalǵan kóptegen ir­geli týyndylardyń, onyń ishinde kúl­li álemge áıgili «Diplomacy» («Dıp­lo­matııa»), «World Order» («Álemdik tár­tip»), «On China» («Qytaı týraly»), «Does America need a foreign Policy» («Amerıkaǵa syrtqy saıasat qajet pe?») sekildi tereń saraptamalyq mo­­no­grafııalardyń avtory. Tereń ǵy­­lymı eńbekteri men jahandyq dá­re­­­jedegi qajyrly saıasatkerligi já­ne teń­desi joq qaıratkerligi úshin abyz ǵa­lym 1973 jyly Nobel syı­ly­ǵy­men marapattalǵan-dy.

Dál osy arada joǵarydaǵylardy qýattaı túsetin taǵy da bir dáıekti my­sal keltireıik. Genrı Kıssın­djer­diń «Dıplomatııa» atty kólemdi týyn­dysynyń «Jańa álemdik tár­tip» dep atalatyn taraýynda Eýropa mem­leketteri men AQSh-tyń jahan­dyq róli týraly búgingi tańda da óz mánin joǵalta qoımaǵan myna bir tushymdy pikirdi ortaǵa tastaıdy: «Árbir júzjyldyqta kádimgi bir Ja­rat­­qannyń buljymaıtyn óz zańyna sáı­kes, halyqaralyq qa­rym-qatynastar júıesin óziniń dege­nine baǵyndyratyn tegeýrindi de ji­gerli, ıntellektýaldyq ári mo­ral­­dyq basymdyqtarǵa ıe memleket paıda bolatyn syńaıly», deı kelip, bul paıymyn qısyndy da dá­lel­di dáıektermen negizdeı túsedi.

My­saly, XVII ǵasyrda kardınal Rıshe­le bılegen Fransııa sol kezdegi ha­lyq­aralyq qatynastar máselesine qa­tys­ty ulttyq memleketterdiń qa­ǵı­dalaryna negizdelgen jáne tek solar­d­yń túpki múddelerin ǵana kúıt­teıtin jańa bastama usynǵanyn alǵa tartady. Al XVIII ǵasyrda Ulyb­rıtanııa kelesi 200 jyl boıy Eý­ropa dıplomatııasyna ústemdik etken alpaýyttardyń tepe-teńdigin saqtaýǵa baǵyttalǵan jańa konsepsııany alǵa tartqanyn, sondaı-aq XIX ǵasyrda Matternıha Aýstrııasy «eýropalyq qoǵamdastyqty» qaıta qursa, Bısmark Germanııasy ol júıeni taratyp, Eýropa dıplomatııasyn tek kúshke ıek artatyn saıasattyń salqynqandy oıynshyǵyna aınaldyryp jibergenin jáne XX ǵasyrda ha­lyqaralyq qatynastarǵa AQSh se­kil­­di sonshalyqty batyl ári álemge ora­san zor yqpal etken birde-bir mem­le­­ket bolmaǵanyn kóldeneń tarta­dy.

О́ıt­keni ózge memleketterdiń ishki iste­rine aralasýǵa múlde bolmaı­tynyn dáriptegen de, je­ke­menshik múlikke qol suǵýǵa úzildi-kesil­di qarsy shyqqan da ári osy ám­bebap qundylyqty sonshalyqty belsene qorǵaǵan jáne tarıhı damý barysynda óziniń dıplomatııalyq áre­ketterin tól ıdeologııasymen astas­tyryp, moraldyq ustanymdaryn son­shalyqty pragmatıkalyq taban­dy­lyqpen qorǵap qalýǵa tyrysqan já­ne syrtqy ister máselesine belsene aralasyp, tipti keıbir odaqtarǵa da qosylyp, ózine aýqymdylyǵy jaǵynan esh teńdesi joq zor mindet ári jaýapkershilik artqan shaqta son­shalyqty ustamdylyq tanytqan AQSh sekildi birde-bir memleket bol­ma­ǵanyn taıǵa tańba basqandaı sı­pat­taıdy. О́z oıyn túıindeı kele, suń­ǵy­la ǵalym, sonymen qatar tarıhı tur­ǵydan syrtqy saıasat máselesinde tek Amerıkaǵa ǵana tán ári bir-bi­ri­ne qarama-qaıshy keletin eki us­ta­­nymnyń týyndaǵanyn oqyrman qaý­ymnan jasyrmaıdy.

Birinshiden, Amerıka óziniń ishki demokratııalyq úrdisterin óristetip, óz qundylyqtaryn sheber tııanaqtap alǵandyqtan, jer sharynyń ózge bóligine maıak sekildi úlgi bolǵanyn, ekin­shiden, álgi qundylyqtar endi­gi jerde Amerıkanyń ózine de úlken jaý­apkershilik artyp, sol qun­dy­lyq­tar­dy búkilálemdik masshtab­ta qa­lyptastyrýǵa jáne iske asyrýǵa min­det­tegenin kóldeneń tartady. Sony­men qatar amerıkalyq oı-sananyń qaq bólinip, patrıarhaldyq ótken dáýir men bolashaqqa baǵyttalǵan jasampaz ıdeıanyń arasynda bir jaǵynan ızolıasıonızmge basymdyq berse, ekinshi jaǵynan halyqaralyq máselelerge belsendi aralasyp, tynymsyz kún ke­shý­de ekenin eske salady.

Alaıda Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaq­talǵannan keıin, álem elderinde bir-birine táýeldilik basymdyq mánge ıe bola bastaǵan kezde, joǵaryda atal­ǵan eki ustanymnyń ekeýi de de­mokratııa men erkin saýdaǵa jáne halyqaralyq quqyqqa negizdelgen jóni túzý jahandyq tártip ornatýdy kózdeı bastaǵanyn alǵa tartty.

Deı turǵanmen, ózge elderde senimsizdik týyndap jatsa da Výdro Vılson, Franklın Rýzvelt jáne Ronald Reıgannyń da, tipti XX ǵa­syrdaǵy Amerıkanyń ózge pre­zı­dentteriniń ıdealızmge degen us­ta­nym beriktigin álsirete alma­ǵa­nyn, ke­risinshe, ıdealızm ta­rı­h­tyń jú­ri­sin ózgerte alady degen ame­rı­ka­lyq­tardyń nyq seni­min bu­ryn­ǵydan beter kúsheıtip otyr­ǵa­nyn eske salady.

Genrı Kısssındjer jáne bir túıin­di pikirin ortaǵa tastap, «Eger kúlli álem beıbitshilikti shyn máninde qalaı­tyn bolsa, onda moraldyq tur­ǵydan Amerıkanyń álgi usta­nym­daryn paıdalanyp qalýǵa tyrysqany jón», degen keńes beredi.

G.Kıssındjerdiń paıymdaýynsha, Amerıkanyń halyqaralyq saıa­sat­qa aralasa bastaýy, senim degen uǵym­nyń jeńic olımpine kóterilip, táji­rıbeni ózine baǵyndyryp, bas ıd­irgenin dáleldep bergendeı boldy. О́ıtkeni 1917 jyly halyq­ara­lyq saıası arenaǵa shyqqan sátten bas­tap, Amerıka óz kúshi men óz ıde­al­darynyń ádiletti ekenine sengendigi sonshama, XX ǵasyrdaǵy halyqaralyq kelisimsharttar Amerıka qundylyqtarynyń iske asqanyn, atap aıtqanda, ulttar Lıgasy men Brıan-Kellog Paktisinen bastap, Birikken Ulttar Uıymynyń Jarǵysyna deıin, qala berdi Helsınkı sammıtiniń Qorytyndy sheshimi de naqty iske asqanyn aıǵaqtaıdy. Sosyn, keńestik kommýnızmniń kúıreýi amerıkalyq ıde­aldardyń ıntellektýaldyq je­ńi­­sin aıshyqtap qana qoımaı, Ame­rı­kanyń ózin de kókjıekten týyn­dap kele jatqan jańa álemmen bet­pe-bet qoıdy. Alaıda tarıhı damý ba­ry­synda Amerıkanyń óz boıyn álgi álemnen aýlaq salýǵa tyrysyp ke­­le jatqanyn suńǵyla saıasatker ja­syr­maıdy.

Sonymen qatar Genrı Kıssındjer qalyptasyp otyrǵan halyqaralyq tártip­pen birge álemde ultshyldyqtyń qaıta jandana bastaǵanyn, tipti, búgingi memleketterdiń bıik moral qaǵıdalarynan góri óz múddelerin burynǵydan jıirek kúıttep, ózara yqpaldasa is-áreket etýdiń ornyna básekege jıirek júgine bastaǵanyn, demek ázirshe, bolmystyń eski úlgisi ózgerdi nemese aldaǵy onjyldyqtarda ózgere qoıady deýge negiz áli álsiz dep túıindeı kele, qulaǵy qyltıyp kele jatqan jańa álemdik tártiptegi basty ustanymnyń qalaı órbıtinine dál dıagnoz qoıady. Amerıka endi jańa álemdik bolmystan irgesin aýlaq sala da almaıdy jáne ol álemge óz bıligin budan bylaı jappaı júrgize de almaıdy. О́ıtkeni halyqaralyq arenaǵa alǵash shyqqan kezde, Amerıka ári jas, ári óte qaýharly, ári óte tegeýrindi bolatyn. Sondyqtan da halyqaralyq má­seleler jónindegi óz kózqarasymen sa­nasýǵa kúlli álemdi májbúrleı ala­tyn.

Sosyn, 1945 jyly Ekinshi dú­nıejúzilik soǵystyń aıaqtalar ke­zin­de sonshama alpaýyt kúshke ıe bol­ǵan Amerıka Qurama Shtattary (ol kezde jer betindegi jalpy taýar óni­miniń 35%-ǵa jýyǵy solarǵa tı­e­si­­li bolatyn) kúlli álemdi qaıta qurý tek Amerıkanyń ǵana mańdaıyna ja­zyl­­ǵan baq dep sezinetin. Al búgingi tańda qalyptasyp otyrǵan jahandyq bol­mys endigi jerde Amerıkanyń o bas­ta ózine alǵan mindetterin tolyq is­ke asyrýǵa múmkindik bermeıdi, demek, Amerıkanyń olaı etýge tyrys­pa­ǵanyn ǵulama saıasatker jón dep sanaıdy.

Bul oraıda Genrı Kıssındjer pre­zıdent Djon F. Kennedıdiń 1961 jyly asa asqaqtyqpen jarııa etken: «Amerıka egemendik ıdealdaryn tolyq qamtamasyz etý jolynda ári kez kelgen aýyrtpashylyqty jeńý úshin qandaı da qun tóleýge daıyn» degen paıymyn kóldeneń tarta otyryp by­laı deıdi: «Odan beri 30 jyl ótti. Búgingi Amerıka Qurama Shtattary álgi arman-mindetterin birden ári tú­geldeı iske asyrýǵa burynǵydaı ta­l­­pyna qoımaıdy, óıtkeni uly der­ja­valardyń qataryna ózge elder de ja­qyndap qaldy. Mundaı synaqqa tap kelgendikten, AQSh-qa endi álgi maq­sattardy kezeń-kezeńmen ǵana oryn­daýǵa týra keledi jáne solaı bol­ǵannyń ózinde de ár kezeń amerı­kalyq qundylyqtar men geosaıası qajettiliktiń qosyndysynan týyndaıtynyn umytpaǵan jón,» deıdi.

Búgingi jahandyq halyqaralyq qa­­tynastar men dıplomatııa bol­my­sy­nyń sıpaty jóninde Genrı Kıs­sın­djer túıindegen oı-túıinniń bir pa­rasy osyndaı jáne bul salıqaly túıin­niń rastyǵyn eshkim de joqqa shy­ǵara almaıdy.

Jahandyq tártip, halyqaralyq qa­tynastar jáne álemdik dıplomatııa tý­raly sóz qozǵaǵanda, Genrı Kıssın­djerdiń biz tilge tıek etip otyr­ǵan «Dıplomatııa» sekildi syndar­ly monografııasynan bólek joǵa­ry­da atalǵan «Amerıkaǵa syrtqy saıa­sat qajet pe?», «Qytaı týraly», sol sııaqty kúlli álemge aty máshhúr, suńǵyla saıasatker-ǵa­lym Zbıgnev Bzejınskııdiń «Uly shahmat taqtasy» («The Grand Chessboard»), «Tańdaý»(The Choice), «Ekinshi múmkindik» («Second Chance»), «Strategııalyq kóz­qaras» («Strategic Vision»), sol sııaqty Sa­mıý­el Hantıngtonnyń «О́r­ke­nı­etter qaqtyǵysy» («The Clash of Civilizations»), sondaı-aq XXI ǵa­syr­da kúlli álemdi ózgerte bastaǵan ınter­net tehnologııalary men jasyl energııanyń revolıýsııalyq rólin aıqara ashatyn álemdegi áleýmettik oıshyl­dardyń biregeıi Djeremı Rıf­kın­niń «Úshinshi ındýstrııalyq revo­lıýsııa» (Jeremy Rifkin «The Third Industrial Revolution»), sonymen qatar Reseıdiń uly dıplomaty ári 1962-1987 jyldar arasynda AQSh-tyń 6 prezıdenti tusynda Vashıngtonda 26 jyl boıy elshi bolǵan A.F. Dob­ry­nınniń «Sýgýbo doverıtelno.Po­sol v Vashıngtone prı shestı pre­zı­­dentah SShA (1962-1986)» syndy týyndylardy rýhanı jańǵyrýǵa bet túze­gen elimizdiń nazarynan tys qal­maǵany jón, óıtkeni bul atalǵan týyn­dylardyń barlyǵy da qazaq tiline túpnusqadan tikeleı aýdarylsa, álemdik geosaıasat, dıplomatııa, ha­lyq­aralyq qatynastar jáne jasam­paz jasyl tehnologııalar jóninde tap­tyr­maıtyn oqýlyqtar bolýǵa sura­nyp tur.

Ádil AHMETOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq Joǵary mektep Ǵylym akademııasynyń akademıgi