Telmiretinimiz – teledıdar, ustaıtynymyz – uıaly telefon
Aty aıtyp turǵandaı, ákeler forýmyna osy mektepte balalary bilim alatyn 400-den astam áke jınalyp, birneshe topqa bólinip, «Bala qulaǵymen emes, kózben tárbıelenedi. Estigenin emes, kórgenin isteıdi», «Otbasyndaǵy áke kóshbasshylyǵy» taqyryptary aıasynda bala tárbıesine qatysty oılaryn, usynys-tilekterin ortaǵa saldy. Birinshi top atynan sóılegen Berdibek Bııarov qazirgi ata-analardyń kóbi balanyń ishki jan dúnıesine úńile bermeıtinin, buıyrýǵa, ursýǵa beıim turatynyn, «jurttyń balasy anadaı, sen mynadaısyń» dep salystyrý arqyly balanyń ózin tómenshik sezinýine jol beretinin, budan esh paıda joqtyǵyn, kerisinshe qurǵaq aqyl aıtqannan góri ispen dáleldegenniń mańyzdylyǵyna toqtaldy. «Alash qaıratkeri Maǵjan Jumabaev «Bala jaman bolyp ósse tárbıeshi kináli» deıdi. Iаǵnı ortasy, qoǵamy, ata-anasy kináli. Biz balaǵa «nege kitap oqymaısyń?» dep ursamyz. О́zimiz kitap oqımyz ba?
Qazir bárimizdiń telmiretinimiz – teledıdar, ustaıtynymyz – uıaly telefon. Bala da sony kóredi. Eger úıde ara-tura kórkem ádebıet oqysaq bala da qyzyǵar edi ǵoı. Bul úshin ata-anaǵa jiger qajet. Balalar aıtqandy kóp uǵa qoımaıdy, ispen kórsetkendi jeńil qabyldaıdy», deıdi ol. Kelesi bolyp pikirin bildirgen ata-ana Arman Álimhan áýeli zalǵa jınalǵan ákelerge «Sizder qashan sońǵy ret balalaryńyzǵa sabaqqa qatysy joq suraqtardy qoıyp kórdińizder? О́mirimizdiń jaǵymdy sátterin olarǵa áńgimelep, áńgimege balalardy da aralastyryp kórdik pe? Kim balalarynyń dostaryn tanıdy?» degen suraqtardy qoıyp, «balam, aýyr kóterme, balamnyń qarny ashyp qalady» dep tym óbekteı bermeı, balanyń bir mezgil ózdiginen sheshim qabyldaýyna da múmkindik berý qajettigin, bir mezgil balamen sóılesip, onyń pikirin tyńdap, sanasyp otyrýdyń da artyq etpeıtindigin tilge tıek etti.
Forýmda sóz alǵan dırektordyń tárbıe jumysy jónindegi orynbasary Gúlshat Muhtarhanova búgingi ata-analardyń deni tergeýshi men prokýrorǵa uqsas ekendigin aıtyp, bul ádetten qutylýdyń joldaryn usyndy. «Barlyǵymyzda tergeýshi degen sertıfıkat bar. Úıge kele sap «Neshe aldyń? Sabaq qaradyń ba? Ydys-aıaq jýyldy ma?» degen suraqtardyń astyna alamyz. Munymen qoımaı «sen andaısyń, sen mundaısyń» dep kánigi prokýrorlardaı kemshilikterin betine basyp, dáleldeımiz-aı kelip. Al bala qylmys jasaǵandaı yńǵaısyzdanady. Eger aýyryp dárigerge baratyn bolsaq dáriger bizge «nege aýyryp qaldyń?» dep uryspaıdy ǵoı. Sol sekildi biz tergeýshi, prokýror ata-ana emes, dáriger ata-ana bolýymyz kerek. Qateligi, kemshiligi bolsa betine baspaı, jazǵyrmaı, jekirmeı kerisinshe dáriger sekildi bildirmeı emdep, balany ózimizge jaqyndatqanymyz jón», degen ol ata-analarǵa oı salarlyq tómendegi mysaldy aıtyp berdi.
Jumystan qoly bosamaıtyn, bala tárbıesine jóndi kóńil bólmeıtin bir aǵamyz psıhologtyń semınaryna qatysypty. Psıholog «dúnıe kúıip ketse de balańyzben kúnine bir saǵat oınańyz» dep keńes bergen eken. Úıge kelgennen keıin muny jubaıyna aıtsa, joldasy «balanyń oınaıtyn ýaqyty joq, keshke sabaǵyn qaraýy kerek. Ne aıtyp tursyń óziń?» depti. Sodan ne kerek, jubaıyn aqyry kóndirip, kúnde keshke jaqyn balasymen sabaqtan kelgen soń oınaýdy ádetke aınaldyrypty. Balasymen jańbyrdyń astynda da qalyp, batpaqty da birge keshedi. Úıge kirip, balasynyń kıimine juqqan balshyqty túsirip, birge jýynady.
О́mirinde birinshi ret balasynyń ústin súlgimen súrtipti deıdi. Arada bir apta ótkende balasy «Áke, buryn siz úıge kirip kelgende bólmemniń esigin jaýyp alyp, qashýǵa beıim turatyn edim. Al qazir sizdi asyǵa kútemin. Men sizdi jaqsy kóremin» depti. Bir kúni aǵamyzdy synyp jetekshisi mektepke shaqyrypty. «Qudaı-aý, ne búldirip qoıdym? Kúnde ýaqyt taýyp, balamdy oınatyp júrmin. Men osyny istemeı-aq balamnyń sabaq qaraǵany durys pa edi? Endi qaıttim?» dep ýaıymdap, mektepke baryp, eń sońǵy partaǵa otyrypty. Synyp jetekshisi «Aǵa, siz ne istedińiz» dep suraq qoıypty. Aǵamyzdyń túri buzylyp ishteı «Oıbaı, men ne búldirdim? Áıelimdi nege tyńdamadym eken?» dep júregi dúrsildep, mazasy qashypty. Sonda synyp jetekshisi: «Siz ne istedińiz? Qazir balańyz ózin erkin sezinedi. Bilimge qushtarlyǵy artty. Dostarymen de emen-jarqyn sóılesetin boldy. Iyǵyn tik ustap, eńsesin kóterip júretin boldy. Sizge rahmet!» depti.
Bala tárbıesine qatysty qansha kitap oqydyńyz?
Ekinshi top atynan sóz alǵan ata-ana Almas Soltanǵalıev mektep oqýshylary arasynda «másele týyndaǵan jaǵdaıda qalaı sheshesiń?» degen taqyrypta saýalnama júrgizilgenin, saýalnama barysynda oqýshylardyń 20 paıyzǵa jýyǵy ata-anasymen, 40 paıyzdan astamy dostarymen, psıhologpen, basqa adamdarmen aqyldasamyn dep jaýap bergenin aıta kelip, osy máselege baılanysty oıyn ortaǵa saldy. «Bul neni kórsetedi? Bul bizdiń balanyń suraǵyna daıyn emes ekenimizdi, balanyń ótinishine kóp qulaq asa bermeıtindigimizdi ańǵartady. Biz otbasyndaǵy, jumystaǵy keıbir máselelerdi balamen aqyldasyp, pikirin suraýymyz kerek.
Sonda erteń bala da ózinde másele týyndaǵanda sizben aqyldasady. Ashyq sóılesedi. Úıińizge qarapaıym zat alar kezde de balanyń pikirin bilý artyqtyq etpeıdi. Sonda bala otbasynda óziniń orny bar ekenin, qajet ekenin sezinedi. Bolashaqta óziniń máselesin, ýaıymyn da sizge aıtatyn bolady», dedi ol. Al eki balanyń ákesi Vasılıı Andrýshak balany ómirge erte bastan tárbıeleý qajettigin, máselen, kishkene kezinde dúkenge jumsap, keıin kommýnaldyq tólemderdi tóletý sekildi jumystarǵa beıimdeýdiń bir qaraǵanda bilinbegenimen mańyzy zor ekendigin alǵa tartty.
Nazarbaev zııatkerlik mektebi oqýshylarynyń ákeleri arasynda arnaıy saýalnama uıymdastyrylyp, oǵan bilim ordasyndaǵy 512 ákeniń 247-si qatysypty. «Bala tárbıesine qatysty qansha kitap oqydyńyz?» degen saýalǵa ákelerdiń 22 paıyzy – 1, 17 paıyzy – 2, 14 paıyzy 3-ten astam kitap oqydym, 47 paıyzy «múlde oqymadym» dep jaýap beripti. «Bıylǵy oqý jylynda mekteptegi sharalarǵa qansha ret qatystyńyz?» degen suraqqa 17 paıyzy – 1, 13 paıyzy – 2, 9 paıyzy 3 ret qatystym, 61 paıyzy múlde qatyspadym dep jaýap qaıtarǵan. «Balańyzdyń sabaǵyna kúnine qansha saǵat ýaqytyńyzdy jumsaısyz?» degen saýalǵa 38 paıyzy – 1 saǵat, 6 paıyzy – 1-2 saǵat, 1 paıyzy – 2-3 saǵat, al 50 paıyzy «múlde ýaqyt bólmeımin» depti.
Al «balańyzdyń tárbıesindegi máseleni anyqtap, sheshý joldaryn izdestirip kórdińiz be?» degen suraqqa ákelerdiń 21 paıyzy «aqylmen sheshemin», 14 paıyzy «áńgimelesý arqyly», 7 paıyzy «eshqandaı problemany baıqamadym», 63 paıyzy «ony anasymen sheshedi, meniń buǵan qatysym joq» dep jaýap beripti. Saýalnama qorytyndysyn oqyp bergen Rashat Sherııazdanov kópshilik ákelerdiń jumysty syltaýratyp, bala tárbıesindegi jaýapkershilikti ysyryp tastaýy durys emes ekendigin atap ótti. Kerisinshe keshegiden úlgi alyp, balalardy babalar jolymen nege tárbıelemeske degen oıyn jetkizdi. «Kópshiligińiz «Abaı joly» romanyn keńestik dáýirde oqyp, Qunanbaıǵa sol zamannyń, sol dáýir saıasatynyń kózimen qaraǵandaryńyz anyq. Qazir sizder áıgili týyndyny qaıta bir paraqtap, Qunanbaıǵa búgingi zaman turǵysynan, táýelsiz eldiń azamaty retinde zer salyp kórdińizder me? Qunanbaıdyń danalyǵyn, kóregendigin sózben aıtyp jetkizý qıyn.
Qunanbaı bala tárbıesine erekshe kóńil bólgen. «Ne kútsem de osy jaman qaradan kútem» dep Abaıdy 9 jasynan bilimge baýlyp, qasyna ertip júrip, el basqarý isine úıretken. «Balalarym kórsin, kókeıine túısin» dep sol kezdiń aıtýly aqyndaryn, jyrshylaryn úıine shaqyrǵan. Uldaryn anasyn qurmetteýge, elin, jerin súıýge tárbıelegen. «Sondaı qıyn zamanda Qunanbaı balalaryna osyndaı tárbıe berse, azat elde ómir súrip jatqan biz elimiz úshin áke retinde ne istep jatyrmyz?» degen suraq týyndaıdy. Aıtaıyn degenim, bárimizge Qunanbaı, Abaı bolý shart emes shyǵar. Desek te osyndaı dara tulǵalardyń ómir jolyn ónege retinde ustanyp, balaǵa óz tárbıemizben úlgi bolǵanymyz jón», dedi ol.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
О́SKEMEN
Sýretti túsirgen Roza QUMARǴAJINA
