Belgili ǵalymdar qatysqan is-shara barysynda 1931-1933 jyldardaǵy asharshylyq pen 1937-1938 jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgin týraly baıandamalar tyńdalyp, pikirler talqylandy.
«Rýhanı jańǵyrý» gýmanıtarlyq zertteýler ortalyǵynyń jetekshisi, UǴA akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor H.M.Ábjanov «Qazaqstanǵa deportasııalanǵan halyqtardyń qasireti» taqyrybynda baıandama jasap, osy konferensııanyń baǵyt-baǵdaryna sholý jasap otyrdy.
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Tarıh, arheologııa jáne etnologııa fakýltetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory T.Omarbekov «Kúshtep ujymdastyrý jyldaryndaǵy qýǵyn-súrginderdiń zerttelý máselesi» taqyrybynda baıandama jasady. Tarıhshynyń aıtýynsha, búginde keıbir azamattar asharshylyqqa qatysty derekter az dep oılaıdy. Kóp jaǵdaıda «Beseýdiń hatyn» oqıdy da, «Altaýdyń hatyna» nazar aýdarmaı jatady. Mysaly, «Altaýdyń hatynda» 1930 jylǵy 800 qazaq sharýashylyǵynan 1932 jyldyń kókteminde 450-i ǵana qalǵan degen derekter aıtylady. Osy tusta ár januıada 6 adamnan bolǵandyǵyn eskersek, 1930 jyly qazaqtyń sany 4 800 myńǵa jetken, ıaǵnı bes mıllıonǵa jýyq. Osy asharshylyqta qyrylǵan qazaqtyń sany eki mıllıonnan asady.
Al 1933 jylǵa deıin taǵy da bir mıllıonynan aıyryldyq. Osyndaı pikirimen bólisken T.Omarbekov búginde sheteldik ǵalymdar zertteýlerindegi derektermen kelispeýshilikterdiń, sonymen qatar 1921-1922 jáne 1931-1933 jyldardaǵy asharshylyqtyń arasynda aıyrmashylyq bar ekendigine nazar aýdardy. Sondaı-aq asharshylyq pen qýǵyn-súrginniń arasyndaǵy aıyrmashylyqty da ajyrata bilýimiz qajet, dedi. Tarıhymyzda qasiretti, qaıǵyly kúnder kóp. Sondyqtan da 31 mamyrdy aza tutý kúni retinde, al qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alýǵa basqa kúnderdi belgileý týraly usynysyn bildirdi.
«1930 jyldardaǵy asharshylyqtyń sebepteri men saldary» taqyrybyna baıandama jasaǵan «Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamynyń birinshi orynbasary B.Qoıshybaev qazaq halqy úshin úlken apat ákelgen jyldar Keńes ókimeti qazaq óńirine kelgen kezeńnen bastaý alady, dedi. 1917-1919 jyldarda Túrkistanda úlken asharshylyq oryn aldy.
M.Shoqaıdyń derekteri boıynsha birinshi kezeńdegi asharshylyqtaǵy adam apaty 1 114 myńdy quraǵan. Al ekinshi kezeń Qazaq ólkesinde oryn alyp, 1921-1923 jyldardy qamtıdy. Bul tusta taǵy da eki mıllıon qazaq kóz jumdy. Al Goloshekın saıasatyna sáıkes 30-shy jyldarda sosıalıstik qurylysty nyǵaıtý barysynda baılardy tárkileý týraly qaýlysyna oraı halyqqa qısynsyz salyqtar salyndy. Onyń saldary 1931-1933 jyldary apattyń úshinshi kezeńine ulasty. Mine, osy asharshylyqta qurban bolǵan bozdaqtarǵa máńgi boryshtarmyz, osynaý qaıǵy-qasirettiń durys baǵasyn berýge tıispiz, dep atap ótti ǵalym.
«Qaıym Muhamedhanov atyndaǵy Bilim men mádenıet ortalyǵy qoǵamdyq qorynyń» dırektory, professor Dına Muhamedhan «Áke men bala: Muhamedhan Seıitqulov (1870-1937) pen Qaıym Muhamedhanov (1906-2004) – Otan patrıottary» taqyrybynda baıandama jasap, zulmat jyldar týraly derekter keltirip, jastar arasynda patrıottyq rýhty kóterip, halyqtyń boıyndaǵy úreı men qorqynysh jarasy jazylatyn ýaqyt keldi, dedi.
Ǵalymdar pikirine pikir qosqan saıasattanýshy Aıdos Sarym búginde tarıhshylarymyz daý-damaıdan góri ortaq mámilege kelip, 90-jyldardan bergi aralyqta toqtap qalǵan arhıvterdi ashý máselesine qaıta oralýǵa tıis, dedi. Keńes dáýiriniń tarıhy tolyǵymen ashylǵany, ol rýhanı jańǵarýymyzdyń basty baǵyty bolyp tabylady. Al ulttyq meıramdarǵa qatysty pikirinde memlekettik baǵdarlamalar qabyldanýy qajettigin alǵa tartty.
Konferensııa jumysynda fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor B.Ázibaeva, shákárimtanýshy S.Iztileýova, jeltoqsanshy B.Tólepbergenov, J.Ashýuy jáne R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýty «Rýhanı jańǵarý» gýmanıtarlyq zertteýler ortalyǵy, «Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamy, Halyqaralyq «Kóshpendiler Atamurasy» qoǵamdyq qorynyń mamandary atsalysyp, el basyna tóngen asharshylyqtyń qasireti turǵysyndaǵy pikirlerin ortaǵa saldy.
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
