Halyq densaýlyǵy – ult baılyǵy

90-jyldardaǵy densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qıyndyqtardy jurt­shy­lyq umyta qoıǵan joq. Naýqas aýrý­ha­naǵa jatyp emdelý úshin tósek-ornyn ózimen birge alyp keletin. Bilikti dári­ger kadrlarynyń jetimsizdigi, dári-dármektiń tapshylyǵy onsyz da kóńili júdeý adamdardyń turmys jaǵdaıyn tómendetip jibergeni ras. Ol kezderi medısınaǵa qýatty tehnologııalardy engizý, qymbat sheteldik qondyrǵylar, qural-jabdyqtar ornatý jaıy oıǵa da kirip shyqpaıtyn. Qazir jaǵdaı múldem ózgeshe, tipti salystyrýǵa da kelmeıdi. Adamdardyń baǵa jetpes baılyǵy – densaýlyǵyn, ómir sapasyn jaqsartý jolynda memleket tarapynan atqarylyp jatqan ju­mystar ushan-teńiz. Sol bir kezeńniń eko­no­mıkalyq qıyndyqtaryna qaramastan Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev densaýlyq saq­taý salasyn damytýdy basym baǵyttardyń biri retinde belgilep, halyqqa arnaǵan Joldaý­laryn­da naqty talaptar qoıyp otyrdy. Sodan bergi ýaqytta Qazaqstan medısınasy qaı jaǵy­nan bolsyn damyp, órleý, órkendeý kezeńine bet aldy. 2000 jyly barlyq sanattaǵy aza­mat­tarǵa tegin medısınalyq kómekti kepildendiretin jańa bıýdjet úlgisi engizildi. Munyń ózi 2005-2010 jyldarǵa arnalǵan densaýlyq saqtaý isin reformalaýdyń jańa kókjıekterin belgilep berdi. Medısına salasy materıaldyq, kadr­lyq jáne qarjylyq-tehnıkalyq jaǵynan da sapa­lyq deńgeıge kóterildi. Memleket Bas­shysynyń tikeleı qoldaýymen «Salamatty Qazaqstan» baǵ­darlamasy qabyldanyp, medısınalyq qyz­met­tiń qoljetimdiligi, sapaly em, alǵashqy medı­sı­nalyq kómek máselelerine basa nazar aý­daryl­dy. Adamdarǵa eń mańyzdysy – aýrýynan qulan-taza aıyǵyp shyǵý. Memleket tarapynan júzege asyrylyp jatqan sharalardyń nátı­je­li­ligi de osy kórsetkishpen anyqtalsa kerek. Bul oraıda, qalyptasqan is-tájirıbeler az emes. Azamattardy, úkimettik emes uıymdardy qatystyra otyryp, aýrýlardyń profılak­tı­ka­sy­na negiz jasaý, medısına qyzmetkerlerin oqy­tý, naýqastardyń quqyǵyn qorǵaý ıns­tı­týtyn damytý, sapaly jáne qaýipsiz dárilik zat­tar­dyń qoljetimdiligin qamtamasyz etý baǵyt­tarynda júıeli jumystar atqarylyp keledi. Medısınalyq qyzmettiń qoljetimdiligi boıyn­sha aryz-shaǵymdardyń azaıýy baıqalady. Sol sııaqty stasıonardy erkin tańdaý máselesin tıimdi sheshý joldary da qarastyrylǵan. Den­saý­l­yq saqtaý uıymdarynda eńbektiń túpki nátı­jesine qaraı saralanǵan eńbekaqy tóleý úrdisi ózin-ózi aqtaǵan tásil. Máselen, dárigerler jalaqyǵa qosa 15 myń teńgeden 80 myń teńgege deıin tólemaqy alady. Ýchaskelik dárigerlerge de osyndaı yntalandyrý júıesi qoldanylady. Búginde zaman aǵymyna baılanysty ár dáriger óz mamandyǵyn tereń ıgerýmen qatar kásibı menedjment bolýy da barynsha eskerilgen. Qazir úsh myńǵa jýyq dáriger menedjment isine baýlynýda. Ári qaraı da júıeli sıpatta uıym­dastyratyn bolamyz. Osy qasıet birinshi bas­shy­dan da talap etiledi. 2010 jyldan bastap ekstra­kor­poral­dyq uryqtandyrý já­ne jaq súıeginde týa bitti kemistigi bar ba­lalardyń plas­tıka­lyq hırýrgııalyq tú­ze­tý qyzmeti tegin me­dısınalyq kómek tizbesine kirgizildi. Osy­laısha jurtshy­lyq­tyń medısınalyq kó­mek­ke qoljetimdiligin qamtamasyz etý sha­ra­lary odan ári dáıek­ti­likpen jalǵas­tyryl­dy. Bıyldan bastap bar­lyq alǵashqy me­dı­­sınalyq kómek uıym­darynda (dári­ger­lik ambýlatorııalar men emhanalar) halyqtyń az qamtylǵan toptaryna áleýmettik qoldaý kórsetý maqsatymen medı­sı­nalyq-áleýmettik qyzmetkerler jáne psıholog laýazymdary engizildi. Búgingi tańda 400 psıholog jáne 1998 áleýmettik qyzmetker óz mindetterine kiristi. Qazaqstannyń jeri keń, ulan-baıtaq bolǵan­dyqtan, jol-kólik oqıǵalary kezinde jedel me­dı­sınalyq kómek kórsetý jiti uıymshyldyqty qajet eteri sózsiz. Osy maqsatta aǵymdaǵy jyl­dan bastap Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligimen birlesip trassalyq medısınalyq-qutqarý beketteri quryla bastady. Qazir 6 beket ashy­lyp, osynsha tikushaq satyp alyndy. Sanı­tar­lyq avıasııa júıesi qalyptasty. Shilde aıynan beri 193 ushý júzege asyryldy. Respýblıka turǵyndarynyń 40 paıyzdan astamy aýyldyq jerlerde turatynyn eskersek, mundaı medı­sınalyq baılanystyń mańyzdylyǵy óte zor. Mamandandyrylǵan medısınalyq kómek­tiń tıimdiligin arttyrý úshin óńirlerge 17 jyljy­maly medısınalyq keshen satyp alyndy. «Den­saýlyq», «Járdem», «Salamatty Qazaq­stan» konsýltasııalyq-dıagnostıkalyq poıyz­dary oblystarǵa sapar shegip, 110 stansııanyń halqyna 260 myńnan asa emdeý-dıagnos­tı­ka­lyq qyzmet kórsetti. 48 myńnan asa adam, onyń ishinde 14 myń bala tekserilýden ótti. Búginde shet el klınıkalarynda emdeletin aýrýlar tizbesi 20-dan 8-ge azaıdy. Sóıtip, elimizde biregeı operasııalardyń sanyn eleýli túrde ulǵaıtýǵa múmkindik týdy. 2010 jyly 10 myń kardıohırýrgııalyq, onyń ishinde 3 myń­nan asa ashyq júrekke operasııalar jasal­dy. Bıyl Ulttyq kardıohırýrgııalyq ortalyqta júrekti aýystyryp salýdyń alǵashqy opera­sııasy sátti aıaqtaldy. Endi baýyrdy aýys­ty­ryp salý otasy jasalatyn bolady. Mine, osy­ǵan qarap-aq Qazaqstan medısınasynyń joǵa­ry sapalyq deńgeıge kóterilgenin anyq baı­qaýǵa bolady. Táýelsizdik jyldary densaýlyq saqtaý júıesin qarjylandyrý anaǵurlym kóbeıdi. 2011 jyly bul salaǵa 600 mıllıard teńge bólin­di. 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Salamat­ty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn oryn­daý­ǵa 380 mlrd.teńge qarajat qarastyrylǵan. 2002 jyl Prezıdenttiń Jarlyǵymen Den­saý­lyq jyly bolyp jarııalanǵany belgili. Turǵyndar jappaı profılaktıkalyq tekserýlerden ótip, aýrýhanalar men emhanalardyń naqty jaǵdaıy, medısınalyq jabdyqtardyń jaı-kúıi, dári-dármektiń sapasy jan-jaqty saralandy. Naqty derekter negizinde memlekettik baǵdarlama ázirlendi. Qarjylyq resýrs kózderi qarastyryldy. Onyń nátıjesin búgin­de jurtshylyq jaqsy sezinip otyr. Tarqatyp aıtar bolsaq, bes jylda barlyq emdeý jelileri qalpyna keltirildi. Kóptegen densaýlyq saqtaý obektilerine kúrdeli jáne aǵymdyq jóndeýler júrgizildi. 500 jańa aýrýhana boı kóterdi. Emdeý oryndarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazalary jaqsaryp, osy zamanǵy medısınalyq qondyrǵylar ornatyldy. Bir sózben aıtqanda, densaýlyq saqtaý salasyn sapalyq deńgeıge kóterý joldary tıimdi paıdalanyldy. Qazaq­stan – balalardyń pnevmokokk ınfek­sııasyna tegin vaksınasııalaýdy jáne eresekterge V já­ne S gepatıtine vaksınalaýdy júrgizetin bu­ryn­ǵy Keńes Odaǵyndaǵy jalǵyz el. Olardy memleket esebinen emdeýdi bastaý úshin skrınıng aıasynda naýqas balalar men eresek adamdardy anyqtaý zerttemesi júrgizilýde. Balalar tegin dáriler ala bastady. Sondaı-aq naý­qas túrine qaraı qymbat dári-dármekter jeńil­dikpen beriledi. Elimizde turǵyndardy, áıelder men balalardy profılaktıkalyq, ımmýno­pro­fılaktıkalyq tekserýlerden ótkizý qalypty qubylysqa aınaldy. Densaýlyq saqtaý salasynyń tıimdiligi árkez bólingen qarajat kólemine baılanysty emes ekenin eskerte ketkimiz keledi. Ártúrli tabys kózderinen medısınaǵa qarajat qarasty­ratyn elder bar. Mysaly, AQSh. Alaıda, mu­hıt­tyń arǵy jaǵalaýyndaǵy memlekette ha­lyq­tyń 15 %-y medısınalyq qyzmetterge qol jetkize almaıdy. Sarapshylar joǵary tehno­logııalardy qospaǵanda, ekpe jasaý, týberkýlez, dıabet jáne taǵy basqa aýrý túrleri boıynsha medısınalyq qyzmetterdiń qarapaıym túrleri­men halyqty qamtamasyz etý jaıyna alań­daý­ly. Batys elderiniń azamattary júrekke nemese býyndarǵa operasııa jasatý sııaqty joǵary mamandandyrylǵan medısınalyq kómekti saq­tan­dyrýsyz nemese aqshasyz ala ala ma? Joq. Al bizde alys ornalasqan aýyldyń turǵyny osyndaı kómekti tegin ala ala ma? Árıne, jáne turǵan óńirinde ota da jasata alady. Mine, densaýlyq saqtaý júıelerindegi prınsıpti aıyr­mashylyqtar osyndaı salystyrýlarda aı­qyn ańǵarylady. Bizdiń medısına sala­syndaǵy baǵdarlamalarymyzdy eýropalyq elder de qýattap, qoldap otyr. Respýblıka boıynsha 201 densaýlyqty ny­ǵaıtý ortalyqtary, olardyń ishinde medı­sına­nyń profılaktıkalyq baǵyttylyǵyn kúsheıtý maqsatynda ana men bala densaýlyǵyn saqtaý uıymdary jumys isteıdi. Olardyń qyzmeti aýrýlardyń aldyn alýǵa, salamatty ómir sal­tyn qalyptastyrýǵa, qazaqstandyqtardyń den­saý­lyǵyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Ana men bala densaýlyǵyn saqtaý memle­ket­tiń negizgi basymdyq saıasaty bolyp tabyla­dy. Qysqa merzim ishinde Astana, Almaty, taǵy basqa qalalarda joǵary mamandandyrylǵan kómek kórsetetin ana men bala densaýlyǵy uıym­darynyń keshendi jelisin qurýymyz – sonyń aıqyn dáleli. Iske asyrylǵan sharalardyń nátıjesinde ana ólimi 1,5 esege, balanyń shetineýi 15%-ǵa tómendedi. Jıyrma jylda Qazaqstan medısınasy alǵa qaryshtap damydy. Memlekettiń júıeli qol­daýy arqasynda densaýlyq saqtaý salasynda jańa júıe ornady. Ol túpki nátıjege baǵ­dar­lanýy­men sıpattalady. Aldymyzda aýqymdy mindetter tur. Elbasy Joldaýynda 2020 jylǵa taman ortasha ómir súrý uzaqtyǵyn 72 jasqa deıin ulǵaıtý atap kórsetildi. Ol úshin bala men ana ólimin azaıtý, qaterli aýrýlardyń aldyn alý sekildi sharalar ulttyq mindet bolyp tabylady. Salıdat QAIYRBEKOVA, Densaýlyq saqtaý mınıstri.