Analar alańsyz, sábıler qamsyz bolsa...

Degenmen bul salada sheshimin kútip turǵan máseleler barshylyq. BUU mamandary mektep jasyna deıingi balalar men jas analardy áleýmettik, medısınalyq, basqa da turǵydan qamtamasyz etýge qatysty zertteýler júrgizip keledi. Máselen, IýNISEF baǵdarlamasy aıasynda júrgizilgen zertteýlerge nazar salsaq, mektepke deıingi bilim berý mekemelerine tirkelgen 3-6 jas aralyǵyndaǵy sábıler qatary 2010 jyldan beri artqan. Biraq respýblıkada mektepke deıingi bilim berý salasynda mamandar tapshylyǵy baıqalady. Balabaqsha tárbıeshileri jalaqysynyń tómendigi, t.b. sebeptermen ózge kásipke aýysý úrdisi keıingi 25 jylda anyq baıqalýda. 

Balalar dárigeriniń sany da respýblıkanyń barlyq aımaǵynda birkelki emes. IýNISEF zertteý­shi­leri Qazaqstanda bilikti kadrlar negizinen Almaty, Astana sııaqty iri qalalarǵa shoǵyrlanǵandyǵyn aıtýda. Sondyqtan aýyldyq jerdegi analar men balalar densaýlyq kútimi turǵysynan da, basqa jaǵynan da shet qalýda. IýNISEF baıandamasynda kórsetilgendeı, halyqaralyq uıym tarapynan 0-3 pen 3-6 jas aralyǵynda sábıler kútimimen, tárbıesimen aınalysatyn mamandardyń sapasyn arttyrýǵa qatysty usynystar quzyrly mekemelerge turaqty túrde joldanady. 

Qazaqstanda sońǵy 25 jylda bala týý kórsetkishiniń anaǵurlym tó­mendegenin aıtqan jón. 1990 jyldan beri eseptegende bir áıeldiń dú­nıege bala ákelý kórsetkishi 2,7 deńgeıine deıin túsken. Elimizdegi ońtústik óńir­lerde sábılerdiń dú­nıege kelý deńgeıi qýantarlyq bolǵanmen, sol­tústik aımaqtarda týý kórsetkishi azaı­ǵan. Bala kútimi men áıelderdiń den­saýlyǵyna ekonomıkalyq jaǵdaı­dyń áseri zor. Shetel sarapshylary eldegi ishki jalpy ónim 2014 jyly 4,1 paıyz bolsa, 2015 jyly 1,2 paıyzǵa tómendegen deıdi. Onyń ústine jalaqy mólsheri kóp jaǵdaıda kó­ńil kónshiterlik emes. 

IýNISEF baıandamasyna nazar aýdarsaq, respýblıkada el áleýetin kó­teretin túrli baǵdarlamalardyń júzege asyrylǵanyna qaramastan, kedeıshilik deńgeıi joǵary kúıinde qalyp otyr. Dúnıejúzilik bank kór­setkishi boıynsha halyqtyń 42 paıyzy kedeıshilikte kúı keshýde. Roelen, Gossmann tárizdi shetel ǵalym­darynyń zertteýi boıyn­sha, respýblıka halqynyń 33 paıy­zynyń turmysy tómen eken. Onyń ishinde nashar otbasynda tu­ratyn 18 jasqa deıingi balalar men jasóspirimder 45 paıyzdy quraıdy. Azııa damý bankiniń 2010 jylǵy deregine júginsek, aýyl­dyq jerlerdegi kedeıshilik deń­­geıi qala turǵyndarymen saly­styrǵanda eki esege joǵary. 

Sábı damýy ata-ananyń jumysy men otbasylyq jaǵdaıyna, qorshaǵan ortadaǵy áleýmettik faktorlarǵa táýel­di. Turmysy nashar otbasynan shyq­qan balalardyń qoǵamǵa beıim­delý qabileti de álsiz ekeni belgili. Qazaqstanda medısınalyq, áleýmettik jaǵdaıdyń nasharlyǵynan bes jasqa deıingi balalardyń shetineýi 1990 jyldan beri eki esege azaıǵan. Biraq uldar sanynyń kemýi anyq baıqalady. BUU-nyń ólim-jitimge qatysty zert­teýine nazar salsaq, 100 myń náres­teniń ishinde qyz bala shetineýi 12 bolsa, er balaǵa qatysty bul kórsetkish 16-ny kórsetken. 

Ana sútiniń bala densaýlyǵy úshin ǵana emes, onyń búkil ómirinde zor máni bar ekeni belgili. Búginde álem boıynsha alty aıǵa deıingi nárestelerdiń 36 paıyzy ana sútimen qorektenedi. Halyqaralyq uıym sarapshylary Qazaqstandaǵy jas analar sábılerin emshekten erte shyǵaratynyn arnaıy zertteýler nátıjesinde anyq­tady. BUU taratqan baıandamada Qostanaı, Almaty, Atyraý, Qyzyl­orda, Ońtústik Qazaqstan, Pavlodar oblys­tarynda turatyn analar sábı­lerin merziminen erte emshekten shyǵa­ratyny kórsetilgen. Sábıdi sút­ten erte ajyratýǵa otbasynyń áleý­mettik jaǵdaıynyń qatysy bolma­sa kerek. Respýblıkadaǵy alty aıǵa deıingi nárestelerdiń tek 38 paıyzy ǵana ana sútin emedi. Kóptegen kelinshekter tabıǵı qorektendirýden góri jasandy qospalar berýge kóshken. Alaıda ana sútiniń quramyndaǵy paıdaly elementterdiń ózge eshbir taǵam quramynda kezdespeıtinin kóptegen jas analar eskermeıtini ókinishti.

IýNISEF málimetterinde atap kórsetilgendeı, dúnıe júzi boıynsha 77 mıllıon jańa týǵan sábı, ıaǵnı árbir ekinshi náreste ana sútin embeıdi eken. Bul dúnıege kelgen árbir ekinshi náresteniń aǵzasyna aqýyz ben mı­neraldy zattar túspeıdi degen sóz. Bul týraly jyl saıyn dúnıejúzilik emizý aptalyǵy qarsańynda jasalatyn IýNISEF qorynyń baıandamasynda aıtylyp júr. «Eger sábıge jaryq dúnıe esigin ashqannan keıin anasynyń baýyryna salýdy uzaq kúttirse, onyń tiri qalý múmkindigi kemıdi. Bul áıel aǵzasynyń sút shy­ǵarý qabiletine de teris áser etedi», degen edi IýNISEF-tiń aǵa dıetologi Frans Begın. Mamandardyń sózine sensek, bala týylǵannan keıin táýlik ótkende baryp emizse, sábı shetinep ketýi múmkin. Iаǵnı, birden embegen sábıler 80 paıyz jaǵdaıda kóz ju­mady degen sóz. 

«Ana súti – sábı úshin alǵashqy vaksına. Bul – aýrýlarǵa qarsy alǵashqy jáne eń tıimdi kúres» deıdi Frans Begın. IýNISEF taratqan málim­demede alǵashqy jarty jylda balany tek ana sútimen qorektendirý qajet­tiligine mán berýge shaqyrady. Dáriger ǵalymdar ana sútin emip ósken bala mektepte jaqsy oqıtynyn jáne semizdik, dıabet sııaqty aýrýlarǵa az shaldyǵatynyn aıtady. Sábıdi emizý ana densaýlyǵy úshin óte paıdaly. Balasyn emizgen áıel sút beziniń qaterli isigi sııaqty dert túrlerinen ada bolady.

Respýblıkada bala dúnıege kelgende tólenetin jórgekpul, járdem­aqy mólsheri sábıdiń barlyq qajet­tilikterin óteýge jetpeıtini bel­gili. Mysaly, qazba baılyǵy joq Ja­ponııadaǵy júktilik, balany dú­nıege ákelý jáne bala kútimine baı­lanysty tólenetin járdemaqy mólsherine kelsek, balany dúnıege ákelý men ony kútýge baılanysty bir rettik jár­demaqy 420 myń ıen (4078 dollar). Bul qarjy bir balaǵa medı­sınalyq saq­tandyrý esebinen jáne áıeldiń jumys isteý-istemeýine baılanyssyz beriledi. Júktilik kezindegi demalysta áıelderge aılyq jalaqynyń úshten ekisi mólsherinde járdemaqy tólenedi eken.

Sheteldik sarapshylar sondaı-aq Qazaqstandaǵy mektepke deıingi balalar damýynyń ındeksi tómendigin aıtýda. Fızıkalyq, áleýmettik, emosıonaldy damý deńgeıi jaqsy sanalatyn, týǵanyna 35-59 aı bolǵan nárestelerdiń paıyzdyq kórsetkishi 2010 jylǵy 86,1 paıyzdan 2015 jyly 85,5 paıyzǵa kemigen. Mektepke deıingi balalardyń saýattylyq deńgeıi basqa kórsetkishtermen salystyrǵanda tómen. DDSU málimetterine súıensek, 2013 jyly álemdegi bes jasqa tol­maǵan 161,5 mıllıon balanyń boıy qorek jetispeýi saldarynan durys óspegen. 50,8 mıllıon balanyń sal­maǵy boıyna saı emes. Al 41,7 mıllıon jas óskin semizdikke shaldyqqan. Onyń 35 mıllıony damýshy elderde turady. Qazaqstanda bes jasqa tolmaǵan sábılerdiń 10 paıyzdan astamyna semizdik derti tán.

Respýblıkanyń bilim, ǵylym jónindegi 2016-2020 jyldarǵa arnal­ǵan ulttyq baǵdarlamasyna sáıkes 2020 jyly 3-6 jastaǵy balalar to­lyǵymen mektepke deıingi bilim be­rý mekemelerine baratyn bolady. Búginge deıin Shyǵys Qazaqstan, Ba­tys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar oblystarynda atalmysh mejege qol jetkizildi. BUU mamandary júrgizgen alǵashqy jan-jaqty saraptama nátıjesinde respýb­lıkadaǵy múmkindigi shekteýli, jasy altyǵa tolmaǵan balalardyń 67 paıyzy jáne mektep jasyndaǵy osyndaı balalardyń 46 paıyzy balabaqsha nemese mektep qabyrǵasyn kórmegendigi anyqtalǵan. 

Respýblıkada jyl saıyn eki myń­nan astam bala memlekettik meke­melerdiń qaraýyna beriledi eken. Olardyń 75 paıyzynyń ata-anasy bolsa da, bala baǵýǵa jaǵdaıy joq. Qazaqstanda sábılerdi bilim mekeme­lerimen qamtýǵa bólinetin qarjy 2013 jyly IJО́-niń 0,6 paıyzyn quraǵan. Bul damyǵan eldermen salystyrǵanda anaǵurlym tómen. Mysaly, Danııada IJО́-niń 2 paıyzy balalardyń mektepke deıingi bilimi men tárbıesine jumsalady.

IýNISEF mamandary ata-ana­lardyń bala tárbıesine kóńil bólý kórsetkishin de saralaǵan. Elimizde týǵanyna 35-39 aı bolǵan sábılerdiń 87,3 paıyzynda áke bola tura, olar­dyń balamen jumys jasaý kór­set­kishi 6,6 paıyz deńgeıinen as­paǵan. Respýblıkada sońǵy ýaqyt­ta ákelerdiń otbasyndaǵy bedelin kóterý, bala tárbıesindegi belsendiligin arttyrýǵa qatysty keleli máseleler kóterilip, «áke men bala» taqyryby aýqymdy jıyndarda qozǵalyp júr. Tipti balasynan zań júzinde qol úzgen áke­lerdiń quqyǵyn qorǵaý jaıy da aıtylýda. Biraq ákeniń de, ananyń da abyroı-bedeli qujat júzinde emes, ár otbasynyń ulttyq tárbıe qun­dylyq­taryn qanshalyqty saqtaı bilýimen baılanysty bolsa kerek. 

Elimizdegi otbasylardyń barlyǵy kitap sóresine kitaptardy toltyryp qoıady desek, jalǵan bolar. Kitap oqý kórsetkishi de tómendep bara jat­qany jasyryn emes. BUU-nyń zertteýine súıensek, týǵanyna 0-59 aı bolǵan sábılerdiń 50,9 paıyzy kitap sany úshten asatyn otbasynyń múshesi. Al balalar kitabynyń sany onnan asatyn otbasynda turatyn sábıler bar bolǵany 22 paıyz ǵana. Resmı derekter boıynsha, qaladaǵy bala­lardyń 60,1 paıyzynda, aýyldaǵy búl­dirshinderdiń 42 paıyzynda ǵana kitap bar.

Shetel mamandary Qazaqstan­daǵy balalardyń 47,2 paıyzy psı­hologııalyq agressııaǵa ushyraıtynyn da anyqtapty. Mektepterdegi úsh ba­la­nyń ekeýi qatarlastarynan zábir kóredi. Balalar arasyndaǵy zorlyq-zombylyq ınternattar men múmkindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan mekemelerde kóp ekeni aıtylyp júr. Osy oraıda IýNISEF balalar qory álem­niń 190 elinen búldirshinder men jasóspirimderge jasalatyn qyl­mysqa qatysty derekterdi de jarııa­lady. 2013 jyldyń 31 shildesinde IýNISEF balalarǵa zorlyq-zom­bylyq kórsetýdi túbegeıli toqtatý týraly jahandyq bastama kóterip, is-sharalar josparyn bekitken bolatyn. Bul bastamaǵa álemniń 70 memleketi qosyldy. 

Halyqaralyq uıym mamandarynyń zertteý qorytyndysyna nazar salsaq, respýblıkadaǵy balalardyń 50 paıy­zy jábirleýdiń alýan túrin bastan ótkeredi eken. Internattardaǵy oqý­­shylardyń 35 paıyzy eresek qyz­met­kerlerdiń ádiletsiz qarym-qaty­nasynan qorlyq kóredi. Al múm­kindigi shekteýli búldirshinderge arnalǵan mekemeler tárbıeshileriniń 56 paıyzy balalarǵa fızıkalyq, moraldyq qysym kórsetetini anyqtalǵan. Ba­lalar úıindegi jas órkenderdiń 8 paıyzy, arnaıy bilim berý meke­melerindegi jasóspirimderdiń 12 paıy­zy ortadaǵy qysymǵa shydaı almaı, ózine ózi qol jumsaǵan. 

Elimizde ata-analardyń balalaryna durys tárbıe berýge ýaqytynyń tapshy bolýyna mamandar alańdaýda. Qazaqstandaǵy ata-analar balasymen kúnine tek 20 mınýt qana birge bolady eken. Tipti eresekterdiń deni ul-qyzynyń mektepten soń qaıda baryp, ne istegeninen de beıhabar. IýNISEF mamandary tarapynan balalar men jasóspirimderge jasalatyn zorlyq-zombylyq, qas­tandyqty azaıtý maq­satynda alty stra­tegııalyq jospar daıyndaldy. Buǵan ata-analardyń balalar aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrý, búldirshinderdi qaýipsiz ómir súrýge baýlý, bul taqyryptaǵy quqyq­tyq júıeni jetildirý jáne áleýmettik qyzmet túrlerin damytý, t.b. kiredi. Ár bala memleket bolashaǵy ekenin árdaıym este ustaıyq.

Sharafat JYLQYBAEVA