01 Maýsym, 2018

Qorǵaıtyn dúnıe kóp

348 retkórsetildi

«Qyzylorda  –  Jezqazǵan baǵytyndaǵy tas jol jıegin jaǵalaı birshama adam dalanyń sarymsaq-pııazyn jınap, ony jappaı Qytaıǵa ótkizýmen aınalysady eken. Buryn qyzyl mııa tamyryn (koren solodkı) jınap, ony Qytaıǵa ótkizgenin estigen edik. Kóktemgi dalanyń sarymsaq-pııazy kóptegen aýrý túrlerine shıpa ekeni belgili. Tuqym shashyp úlgertpeı, jınap alyp jatqan dalanyń sarymsaq-pııazyn erteń ózimiz sol daladan izdep taba almaı qalmaımyz ba degen qaýpim de joq emes», deıdi Maqpal Orynbetova esimdi azamatsha áleýmettik jelidegi paraqshasynda.

Ol óz jazbasynda «Dárýmenge toly emdik sarymsaqty tamyrymen julyp júrgender qazaqtyń esebinen Qytaıdyń farmónerkásibin damytýǵa atsalysyp júrgenderin bile me eken? Tonaýdyń osy túrine tyıym salynatyn zań shyǵarý kerek-aq», dep dabyl qaǵady. 

Adamzattyń essiz, esepsiz, ashkózdikpen julyp, atyp, aýlap alýynan tabıǵat qanshama baılyǵynan aıyryldy deseńizshi. Eger jer betinen jaratylystyń bir túri joǵalyp ketse, ony nebir jasampaz ǵalymyń, qandaı ǵulamań da qaıtadan qalpyna keltire almaıdy. Túpkilikti joıylady. Bir kezde Syrdyń qalyń qamysynda, Balqashtyń nýynda jolbarys josyp júripti, Ústirt pen Qyzylqumda qabylan kerilip, Alataý men Altaıda qyzyl qasqyr, dalaǵa tarpań óń beripti. Birine etiniń dámdiligi sor bolsa, endi birine terisiniń asyldyǵy sor bolyp, búginde tarpań men jolbarys múlde joıylǵan. Al qyzyl qasqyr men qabylandy kórý úshin Altaı, Alataý, Ústirtke barsańyz tappaısyz, olar búginde tek haıýanattar parkinde ǵana saqtalǵan. 

Adamzat qolymen tabıǵatqa jasalǵan qııanattyń jolyn kesý úshin aǵylshyn bıologi P.Skottyń usynysy boıynsha joıy­lyp ketý qaýpi týǵan túrler tizimi jasalyp, «Qyzyl kitap» degen ataý alady. 1963 jyly shyqqan alǵashqy nusqasynda ár túrge jeke bir paraq qaǵaz berilip, onda túrdiń ataýy, taralýy, sany, joıylyp ketý sebebi jáne ony saqtap qalý boıynsha usynystar kór­setilip, paraqtar túrli tústermen boıalǵan eken. Qyzyl tústi better janýarlar men ósimdikterge tóngen qaýiptiń asa ótkirligine nazar aýdartsa, sary túsi sany azaıǵanyn nemese joıylý aldynda dep dabyl qaǵatyn, al aq túsi sırek kezdesetin túrlerdi belgiledi. Sodan beri kitapqa taǵy bir tús engen, ol qaıta qalpyna kelgen túrlerdi bildiretin jasyl boıaýly better bolatyn.

Al ósimdikter álemine kelsek, elimizdiń florasynda 5700-ge jýyq túr bar. Onyń 1500-ge jýyǵy sırek kezdesetin ósimdikter sanatyna engizilipti. Arasynda osy jerdiń tarıhy men evolıýsııalyq damýynyń kýásindeı, yqylym zamandardan beri qazaq jerinde ósetin relıkt ósimdikter bar. Barlyǵy qorǵaýdy qajet etedi. Máselen, Betpaqdala men Syrdarııa Qarataýdyń silemderinde ǵylymda Shrenk tobylǵysy, Ile Alataýynyń japyraqty ormanynda Múshketov túıesińiri tárizdi ataýlarmen belgili ósimdikter joıy­lýdyń az-aq aldynda tur. Osy sırek kezdesetin ósimdikterdi qorǵaýǵa asa mán berilmeı keledi. Búginde qazaqstandyq «Qy­zyl kitapqa» 306 ósimdik engizilse, sońǵy jyl­dary azaıyp bara jatqan, qorǵaýdy qajet ete­tin taǵy 100-den asatyn túri belgilenipti.

Qazaq jeri shıpaly, dárilik shópterge de óte baı. Dalamyzdaǵy qarapaıym jýsannyń bir túrinen qaterli isikpen kúresetin arglabın dárisiniń jasalǵany málim. Ǵalymdar elimizdegi shıpaly shópterdiń qazirgi medısınada 40 shaqty túri ǵana paıdalanylatynyn alǵa tartady. Sonyń ishinde shyrǵanaq, dermene, qyryqbýyn, qylsha, qara andyz sııaqty dárilik ósimdikterge degen suranys jyldan-jylǵa artyp otyr. Biraq bul – otan­dyq medısınadaǵy qajettilik. Al ejelden dárilik shópterdiń qupııasyn meńgergen kór­shimizdiń bilmeıtini jerdiń astynda. Gaze­timizde Senat depýtaty Murat Bahtııaruly byl­tyr Qyzylorda oblysy boıynsha ǵana eki jyldyń ishinde 1800 tonna qyzyl mııa tamy­rynyń Qytaıǵa jóneltilgenin, Ońtústik Qazaq­stan oblysynyń aýmaǵynan da sońǵy tórt jyl ishinde 63 myń tonna qyzyl mııa tamy­ry jınalyp, ózge elderge áketilgenin ja­zyp, «Sonyń saldarynan myńdaǵan gektar arıd­tik aımaqtardaǵy jerler degradasııaǵa ushy­raýda, tabıǵatqa orasan zor zııan kelýde. Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda, Jambyl oblys­tarynyń aýmaqtarynda ǵana ósetin emdik qa­sıeti óte joǵary dárilik sasyq keýrektiń (ferýla vonıýchaıa) maıyn (saǵyz) shetelge zańsyz sh­y­ǵarý keń etek alyp otyr. Aıta ketý kerek, sasyq keýrek degen jalpy atpen belgili ósim­diktiń 10-nan astam túri bar, barlyǵy da Qazaqstan Respýblıkasynyń «Qyzyl kita­­byna» engen. Sasyq keýrek ósimdiginiń shıki­zaty Úndistan, Pákistan, Iran, Aýǵanstan sııaq­­ty elderde úlken suranysqa ıe jáne bul elder­de osy ónimniń bir kılosy 100-150 dol­lar sha­­masynda baǵalanady. Aýǵanstanda sa­syq ke­ýrek kezinde aıaýsyz jınalyp, qazirgi ýaqyt­­ta múldem joıy­lyp ketken kórinedi», dep jazdy. 

Qazaq jeriniń baılyǵy búgingi jer basyp júrgen bizdiń ǵana enshimiz emes, keler urpaqqa jetip, tabıǵattyń tepe-teńdigin, túptep kelgende sol baǵaly ósimdikterimizdi qorǵaýmen qatar, ony óńdep, dári jasap satatyn otandyq farmóndiristi óristetý úshin qajet. Al jatjerlikke tek ýaqytsha paıdasyn shyǵarsa bolǵany, sondyqtan tamyrynan qıyp, dalany jutatqanǵa jany aýyrmaıdy. Qorǵaıtyn dúnıemiz kóp. Kóterilgen másele tıisti oryndarǵa jetip, naqty sharalar qabyldanýynyń naıqalýdy kútpeıtinin aıtqymyz keledi. Jabaıy jýanyń jupary dalamyzda espeı qalsa, kim jaýap beredi?!

Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Mańǵystaýda «ANTIKOR ORTALYGY» ashyldy

Rýhanııat • Búgin, 11:38

Tennıs: Elena Rybakına fınalda

Tennıs • Búgin, 08:52

Basty aqparat (21.02.2020)

Vıdeo • Keshe

Uqsas jańalyqtar