Jazýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Nurdáýlet Aqysh urany Alash bolyp, saıası qýǵyn-súrgin taqyryby boıynsha izdenip, osy baǵytta jańa derekter jazyp, jarııalap júrgen ınstıtýttyń ádebıettanýshy qyzmetkerleriniń eńbegine sholý jasady. Ol sholýdyń ishinde belgili ádebıettanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Aıgúl Ismaqovanyń «Asyl sózdiń teorııasy», «Jazǵan sóz janym ashyp Alashyma...», «Alash ádebıettanýy», «Táýelsizdik jáne Alash ǵylymy» sekildi birneshe kitaptary aldymen saralanyp, bul taqyrypta jyldar boıy tynymsyz izdenip kele jatqan avtordyń mazmundy eńbekteriniń ǵylymı mańyzyn, Alash muratyn aıqyndaý isindegi adaldyǵyn atap ótti. Alash ádebıettanýshylarynyń oı-tolǵamynyń, rýhanı áleminiń qandaı bolǵanyn búgingi kúnmen sabaqtastyra otyryp áńgimeledi. Sondaı-aq Gúljahan Jumaberdiniń «Alashtyń bir ardaǵy» atty Qoshke Kemeńgerulynyń saıası qyzmeti men ómir súrý ortasy týraly jazylǵan zertteý eńbegi de baıandamashy saraptaýynan syrt qalmady. Belgili alashtanýshy ǵalym Tursyn Jurtbaıdyń «Bol moıa, gordost moıa – Alash» atty orys tilinde jaryq kórgen irgeli eńbegi de saıası zobalań taqyrybyndaǵy salmaqty dúnıelerdiń biri ekeni aıtyldy.
«Alash» deımiz, «arystar» deımiz, alaıda negizinen, belgili bes-alty adamnyń tóńireginde jıi áńgime qozǵaımyz da, halqyna eńbegi olardan kem sińbegen ózge alash qaıratkerleriniń esimin eskerýsiz qaldyryp kelemiz. Sondaı qaıratkerlerdiń qatarynda qazaqtan shyqqan alǵashqy ekonomısterdiń biri Qaldybek Sarmoldaev bar. Jer, sý komıssııalarynda jaýapty qyzmetter atqarǵan, Shyǵys Qazaqstan oblystyq Atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolǵan tulǵanyń taǵdyry zertteýge suranyp-aq tur. Ol 1932 jyly asharshylyq bastalǵan bette-aq úsh ret Goloshekınniń aldynda baıandama jasaǵan. 1932 jyly maýsym aıynda jasaǵan sońǵy baıandamasynda qazaq dalasyndaǵy egistik jaıy, egilgen dándi daqyl túrleri, egin egý josparynyń tolyqtaı oryndalǵany, kúzdegi astyq alý múmkindigi týraly, oblystardaǵy mal basynyń kórsetkishi, kámpeskeden keıin mal sharýashylyǵynyń qalpyna kelip, órkendeýi baıqalǵanyn naqty derektermen dáleldeıdi. Solaı bola tura, birneshe aıdan keıin bastalyp ketken asharshylyq birden halyqtyń bir bóligin baýdaı túsirip, bosqyn etip jiberdi. «Demek Qazaqstanda eldi ashtyqtan aman saqtap qalýdyń ekonomıkalyq múmkindigi bola tura, «sol azyq-túlik qaıda ketti, halyq nege asharshylyqqa ushyrady?» degen suraq týyndasa, bul jerde josparlanǵan genosıdtiń tóbesi kórinedi», deıdi N.Aqysh.
О́nertaný ǵylymdarynyń kandıdaty A.Muqan da arnaıy taqyrypta baıandama oqyp, qandy qýǵyn-súrgindi ústi-ústine jasaǵan qoǵamǵa, qylmysker tulǵalaryna, onyń qandyqol saıasatyna óz baǵasyn berý, aqty qaradan bólip kórsetý keregine nazar aýdartty. Teatr sahnasynda osy saladaǵy qozǵalys, atap aıtqanda 1987-88 jyldan bastap tolyǵymen óz kúshine ene bastady. HH ǵasyr basyndaǵy qazaq zııaly qaýymynyń shyǵarmashylyq-mádenı muralarynyń aqtalýyna oraı qýǵyn-súrginge ushyraǵan alash qaıratkerleri jaıly, olardyń shyǵarmalary negizinde qoıylymdar dúnıege keldi. Otarshyldyq saıasattyń nátıjesinde burmalanyp kelgen ulttyq tarıhtyń betterin qaıtadan qarap, buryn zerdeleýge tyıym salynyp kelgen máselelerge jańa kózqaras turǵysynan qarastyrýǵa múmkindik aldy. «Qazaq teatr sahnasyna kimder shyqty?» degen máselege kelsek, jazyqsyz qýǵyn-súrginge ushyraǵan halqymyzdyń tanymal tulǵalary: Á.Bókeıhanov, A.Baıtursynov, M.Dýlatov, M.Shoqaı, M.Tynyshbaev, H.Dosmuhamedov, J.Dosmuhamedov, M.Jumabaev, J.Aımaýytov, Sh.Qudaıberdıev, T.Júrgenov, N.Tórequlov, J.Táshenov, Á.Qashaýbaev, taǵy basqalardyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan pesalar sahnaǵa qoıyldy, áli de jazylyp, qoıyla bermek. Jas qalamgerlerimiz tarıhı aqtańdaqtardyń ornyn toltyrýǵa ózindik úlesin qosady degen oıdamyz», dedi óner zertteýshisi.
Jıynda sóz alǵan ǵalymdar, magıstranttar usaq ulttardyń taǵdyryn tar jol, taıǵaq keshýge salyp, avantıýrıstik aram pıǵyldaryn qıturqy saıası naýqandar arqyly iske asyrǵan keshegi Lenın, Stalın, Goloshekın, Hrýshev, Iýsýpov, Kolbın syndy saıası jetekshilerdiń qaıratkerligine ádebıet pen óner jańasha baǵa berýi tıis degen oı-tujyrymyn aıtty.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
