2025 jylǵa deıingi strategııalyq jospar – damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý kilti

Elimizdiń 2025 jylǵa deıingi strategııalyq josparynyń túbegeıli mindeti – ulttyq ekonomıkanyń maq­satty ósý traektorııasyna shyǵýy jáne onyń qurylymyn álemdik eko­no­­mı­kanyń ósý qarqynyn basyp ozatyn IJО́-niń ortasha ósý qarqy­nyn ózgertý. Bul bizdi jańa ekonomı­kalyq shyndyq kezeńindegi «úzdik otyz­dyqqa» senimdi túrde jetkizedi. 

2025 Strategııalyq jospary – úshin­shi jańǵyrý mindetin oryndaý­daǵy keshendi jospar. Ol tek ekono­mı­­ka­lyq jańǵyrý ǵana emes, sony­men qatar ınstıtýttyq jáne áleýmettik jań­ǵyrýǵa baılanysty máselelerdi de qam­tıdy. 2025 jylǵa deıingi stra­­te­­gııa­lyq jospar 2020 jylǵa de­ıin­­gi stra­te­gııalyq damý jospa­ryn al­­mas­tyrý úshin jasalyp otyr. Ol qa­byl­dan­ǵan kezden bastap ult­tyq eko­no­mı­kanyń ósimin ulǵaıtý jónindegi basty maqsatqa merziminen buryn qol jetkizildi. IJО́-niń 2020 jylǵa deıin 1/3-ge josparlanǵan ósimi kezinde bul kór­setkish 2009-2017 jyldary 43%-dan asyp, negizgi mindetter oryndaldy. Segiz jylda qazaqstandyqtardyń bol­­jaldy ómir súrý uzaqtyǵy 3 jyl­ǵa uza­ryp, 2017 jyly 72,4 jasqa jetti. 8 qazaq­standyq JOO QS WUR álemdik reı­tınginde belgilenip, onyń 2-eýi úz­dik 300 jáne 400 oqý ornynyń qata­ryna endi. Tabysy eń tómengi kún­kó­ris deń­geıinen tómen halyqtyń úlesi 8,2%-dan 2,6%-ǵa azaıdy. 2020 jyl­ǵa de­ıingi str­ategııalyq jospar jaha­n­dyq qarj­y daǵdarysynyń saldaryn jum­sar­typ, ek­onomıkanyń ártara­p­tan­dy­ryl­ǵan turaqty ósimine kóshýdi tezdetti. 

Jalpy, strategııalyq josparǵa sapaly damý draıverlerine (tehnologııa­lar, eksport, ınnovasııalar) kóshýdi jáne damýdyń naryqtyq tetikterin (básekelestik, memleket ıeliginen alý, kapıtaldandyrýdyń ósýi) kúsheıtýdi kózdeıtin ekonomıkalyq damýdyń jańa modeli negiz bolyp otyr. Jańa modelge kóshý elimizdiń 2025 jyl­ǵa deıingi ekonomıkalyq jáne áleý­met­tik ómirindegi ózgeristerdiń negizgi baǵyt­tary boıynsha júıeli reformalardy júrgizýmen ilese júredi. 

7 júıeli reforma

Jańa adamı kapıtal. Álem ındýs­t­rııalyq keńistiktegi damý kezeńine aıaq basqan kezde, basty strategııalyq resýrs sapaly adamı kapıtal bolady. Endi 5-7 jylda ekonomıka 20-25% aqyldy jumys orny men maman qajet etedi. Bul syn-qaterlerge jaýap retinde bizde sapaly adamı kapıtaldy damytý úshin tıisti qadam­dar ja­salǵan. Máselen, «Bolashaq» baǵ­darlamasy, QS reıtınginde kór­­se­­­til­­gen 8 qazaqstandyq JOO, «Nazar­baev Ýnı­ver­sıtet», Nazarbaev zııatkerlik mek­­te­­bi j­úıesi. Osyǵan baılanysty tıisti re­for­ma aıasynda ekonomıka men mem­le­ket­tiń qazirgi jáne bola­shaq­taǵy joǵa­­ry bilikti kadrlarǵa sura­ny­syn qamta­­ma­syz etý mindeti tur.  

Jalpyulttyq elektrondy eńbek bır­jasynyń, jumyspen qamtý orta­lyqtaryn avtomattandyrýdyń jáne olardy jeke salaǵa senimdi basqarý­ǵa berýdiń esebinen eńbek naryǵy­nyń aıqyndyǵyn arttyrý jáne onyń ınfraqurylymyn damytý jumys­tary jalǵasa beredi.

Tehnologııalyq jańarý jáne sıfrlandyrý. Bolashaq pen teh­no­lo­gııalar birtutas. Tek zamanaýı teh­­no­logııalar, sıfrlandyrý, ın­no­­vasııa­lar ǵana jumys istep jat­qan salalarǵa jańa ımpýls berip, olar­dyń bás­e­kege qa­bi­lettiligin art­ty­rady. Qazaq­stan­dy alatyn bol­saq, kóptegen kásiporyndardyń teh­no­logııalyq damýy avtomattandyrý men sıfrly tehnologııalardyń enýiniń tómengi dárejesimen sıpattalady. Elimizdiń ekonomıkasynyń barlyq salalarynda eńbek ónimdiligi damyǵan elderdiń deńgeıinen artta qalǵany baıqalady. Máselen, aýyl sharýashylyǵynda mundaı artta qalýshylyq dárejesi 12-15 esege, ken ónerkásibinde 5-10 esege, óńdeý ónerkásibinde 2-4 esege jetedi. 

Jappaı sıfrlandyrýdyń jáne tehnolo­gı­ıalyq qaıta jaraqtan­dyrý­dyń esebinen sapaly ekonomıka­lyq ósimdi qamtamasyz etý jolyn­daǵy basty bóget – tómen eńbek ónimdi­ligin eńserý mindeti tur. 

Básekege qabilettilik jáne báse­kege qabiletti bıznes. Memleket bu­ryn­­ǵy­syn­sha naryqta mańyzdy ról at­qa­rady – IJО́-degi jalpy qosyl­ǵan qunnyń úlesi 18,6%-ǵa deıin jetti. Úkimettiń bıznesti qaıta retteý boıynsha qabyldaǵan sharalary Qazaqstannyń óz kórsetkishterin 14 tarmaqqa jaqsarta otyryp, 2018 jyly Dúnıejúzilik banktiń «Doing Business» reıtınginde 36-oryndy ıe­lenýine múmkindik berdi. Mem­le­­­kettiń kásipkerlik qyzmetke qa­tysýyn shekteýge jáne olardyń tiz­besin 47%-ǵa, ıaǵnı 652-den 346-ǵa qys­qar­týy­na múmkindik beretin Yellow Page halyq­aralyq qaǵıdalary engizildi. 

Atalǵan reformanyń kómegimen jeke sektordy jandandyrýǵa, jeke­she­­lendirý men básekelestikti damy­tý­ǵa, memlekettiń bızneske qaty­sýy men bógetterdi azaıtýǵa bet­alysy jalǵasa beredi. Shaǵyn, orta kásip­oryn­dar­dy damytýǵa basymdyq beri­ledi. Eks­portqa baǵdarlaný baǵyt­taryn damy­týǵa erekshe nazar aýdarylady.

Quqyqtyq memleket jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl. Dúnıe­júzilik ekonomıkalyq forým zańnyń saqtalýy men sybaılas jem­qorlyqty boldyrmaýdy ekono­mı­kalyq ósimge edáýir áser etetin faktor retinde atap kórsetti. Osyǵan baılanysty sońǵy jyldary Qazaqstanda zańnyń ústemdik qurýy men sybaılas jemqorlyqty túp-tamyrymen qurtýdy qamtamasyz etý boıynsha belsendi jumys júrgizildi. Bul kórsetkishterdi tıisti ındıkatorlary boıynsha jaqsartýǵa yqpal etti. 

Sot júıesi halyqaralyq stan­dart­tarǵa sáıkestendiriledi, ol men­shik quqyǵyn kepildendirýdi, zań­nama­lardyń turaqtylyǵyn arttyrýdy, azamattardy quqyqtyq saýatty­lyqqa tárbıeleýdi qamtamasyz etedi. Sybaılas jemqorlyq kórinis­teriniń órisi men múmkindigin shekteý maq­satynda basqarý úderisin ońtaı­lan­dyrý men sıfrlandyrý, ashyq satyp alý rásimin engizý josparlanýda. Bul sharalar qolaıly áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq klımat qalyptastyrýǵa barynsha múmkindik beretini sózsiz.

Qýatty óńirler jáne ýrbanızasııa. Búgingi tańda el óńirleriniń da­mýyn­da teńsizdik saqtalyp otyr. О́ńir­lerdegi jan basyna shaqqandaǵy IJО́ deńgeıiniń eń joǵary (Atyraý oblysy) jáne tómen (Ońtústik Qazaq­stan oblysy) kórsetkishinde 7 ese aıyr­mashylyq bar. Sondaı-aq elimizde halyqtyń ornalasý tyǵyzdyǵy tómen (orta eseppen 1 sharshy kılometrge – 6,6 adam), ýrbanızasııa deńgeıi ortasha (Reseıdegi – 74%, Malaızııadaǵy 77%-ben salystyrǵanda 56,8%). Bul áleýmettik qyzmet kórsetý men ınfraqurylym salý qunynyń qym­battyǵyna áser etedi, qyzmet kórsetý salasynyń damýyn shekteıdi. 

Osy tektes máselelerdi sheshý úshin tıisti reforma aıasynda óńirler­diń der­bestigin arttyryp, halyqtyń tur­mys deńgeıin jaqsarta otyryp, oblystardy ekonomıkalyq damytý kózdelýde. Osylaısha qalaǵa qonys­taný úderisi birkelki bola túsedi. Reformanyń lokomotıvteri tek iri aglomerasııalar ǵana emes, sonymen birge ortasha qalalar da bolady. Nátıjesinde óńirlerdiń arasyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damýdaǵy alshaqtyq pen teńgerimsizdik azaıady. 

Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý. Onyń negizgi ustanymdary Qazaqstan Prezıdentiniń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lamasynda kórsetilgen. Refor­ma bul bastamanyń zańdy jalǵasy jáne ulttyq sáıkestiktiń saqtalýyn, bilimge boı urý jáne azamattardyń sana-seziminiń ashyqtyǵyn dárip­teý­di kózdeıdi. Sóıtip tegeýrindi jáne eline adal adamdardyń birtutas ultqa aınalýyna yqpal etedi. 

Memlekettik sala ózgeristerdiń kósh­­bas­­­shysy retinde. Álemdegi kóp­te­gen ta­bysty reformalar memle­ket­tik or­­gan­­dardy ózgertýden bastal­ǵan. Má­­se­len, Sıngapýr eldegi bas­qarý­­shy­­lar men menedjerlerdiń sapa­­syn jaq­­­sar­týdy memlekettik qyz­met­­shi­ler­­­di bas­qarýǵa oqytýdan, al Esto­nııa sıfr­­­lan­d­yrýdy memlekettik apparatty kom­­pıý­ter­lendirýden jáne memle­kettik qyz­­met­terdi sıfrlandyrýdan bastaǵan. 

Reforma aıasynda memlekettik organdar men uıymdardyń eldi jań­ǵyrtýdyń qozǵaýshy kúshi retin­degi róli artady. Basqarýdyń jańa tehnologııalaryn jáne sıfrlandyrýdy engizý memlekettik apparattyń tıimdiligin kúsheıtedi. 

Júıeli reformalarmen qatar «Qazaqstan-2050» Strategııasyn júze­ge asyrý­dyń 7 basym saıasatyn: makro­­ek­o­nomıkalyq saıasatty, ekono­mıka sa­la­larynyń básekege qabiletti­lik saıasatyn, qarjy naryǵyn damytý saıasatyn, jeke ınvestısııalardy belsendi túrde tartý saıasatyn, ómir súrý sapasyn arttyrý saıasatyn, «jasyl» ekonomıka men qorshaǵan orta­ny qorǵaý salasyndaǵy saıasatty já­ne pro­aktıvtik syrtqy ekonomı­ka­lyq saıa­sat­ty oryndaý boıynsha ba­ǵyt al­daǵy ýaqytta jalǵasa beretin bolady. 

2025 strategııalyq josparyn odan ári júzege asyrý elimizdiń damýynyń boljaldy shemasy, memlekettik baǵdar­lamalar, memlekettik organdar­dyń strategııalyq josparlary men aımaqtardy damytý baǵdarlamalary, ulttyq holdıngterdi damytý strategııalary arqyly oryndalady. Osyǵan baılanysty qoldanystaǵy strategııalyq jáne baǵdarlamalyq qujattardy 2025 jylǵa deıingi stra­tegııalyq damý josparyna sáı­kes­tendirý jumysy júrgizilýde. 

Strategııalyq jáne baǵdarlama­lyq qujat­tarmen qatar 2025 jylǵa deıingi stra­te­gııalyq jospardy júze­ge asy­rý memlekettik organdar­da 2017 jyl­dyń basynda engizile basta­ǵan joba­lyq basqarý quraldaryn paı­da­laný arqy­ly iske asyrylady. Bul mem­leket­tik bas­qarýdyń bar­lyq deń­geıin refo­r­ma júrgizýge ju­myl­­­dyrý­­ǵa múm­kin­dik beredi, júzege asyrý ná­tı­je­lerine jaýap­tylyq­ty, úderis­ter­diń aıqyn­dy­ǵy men eseptiligin qamtamasyz etedi.

Strategııalyq jospardy tabysty júzege asyrý úshin oǵan qatysatyn barlyq taraptar: memlekettik organdar, bıznes pen azamattyq qoǵam úılesimdi áreket etýge tıis. 

Mádına JÚNISBEKOVA, 
Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri