Iá, bizdiń Kókshetaýda meni «Qorǵantaı» dep ataıtyn, jan jylýyn bóletin, árdaıym janashyr tilekshi bolyp júretin jaısań aǵalar úlken bir shoǵyr edi. Estaı Myrzahmetov, Kóken Shákeev, Janaıdar Mýsın, Hakimtaı Ámirov, Nurmııash Kóbenov, Baımurat Aznabaev, Nurqan Ysqaqov, Maman Ementaev... Nesin aıtasyz, sol jaqsy aǵalar azaıyp barady, múldem azaıyp qaldy. Kógentúptiń kózinde qalǵan biren-saranǵa qudaıym ómir bersin dep tileımin.
Osy darqan daryndy shoǵyrdyń ishinde de kisilik kelbetimen, adamı bolmysymen, qalamgerlik óresimen, shynaıy syr-sıpatymen daralanyp turar, shoqtyǵy bıik kóriner turpatty tulǵa Máten Bıjanov aǵamyz edi. «Edi» degen baıandaýysh qansha jerden ómirdiń baıansyzdyǵyn kólbeńdetip alǵa tarta berse de, Kókshetaýdyń, Zerendi eliniń endigi qasterleıtin, maqtan etetin bir ardaqtysy da osy jazýshy, jýrnalıst, qaıratker Máten aǵa ekenin aıtý paryz. Mákeńniń ǵumyrnamalyq hamsasynda Tólegen Qajybaev kókeme qaratyp aıtqany bar: «Men biletin Tólegenge, aqyn Tólegenge, jazýshy Tólegenge, qala berdi, dramatýrg Tólegenge jergilikti alaqandaı gazetterdiń aıasy tym tar bop júr der edim. Dıapazon deıtin uǵym bar ǵylymda. Sol dıapazon jetispeı júr. Baýyryn jazyp, qoltyǵyn sógip deıtindeı. Kósile shabatyn en jazıra jetpeı júrgen tulpar sııaqty kórinedi de turady meniń kózime», dep jazyp edi. Osy aıtqandardy túp-túgel, tup-týra Mákeńniń naq ózine de aıtar edim. Daryn-talantynyń, qabilet-óresiniń orbıtasy keń jatqan, bolmysy bekzat-tuǵyn. Bilimi de, biligi de asa tereń edi.
Qazir oılap otyrsam, Sarbas Aqtaev aǵamyz aıtpaqshy, «tistiń sýyndaı az qalǵan Kókshe qalamgerleriniń» ishinde Máten Bıjanovtaı mándi de máıekti, baıyrqaly da baısal tulǵanyń bolýy ári maqtan, ári shúkir eken ǵoı. Ondaı bolmaǵanda Murat Adjıdiń «Qypshaqtaryn» taspa tilgendeı tárjimalap, qazaq oqyrmanyna jetkizýge táýekel eter me edi. Áıtpegende artyna ónegesi mol ómirli de óreli «Kókjelke», «Oı-kókpar», «Oı-tumar», «Oı-tutqa» syndy kitaptar qaldyrar ma edi. Meıli maqala, syn-syqaq, esse-tolǵam, tipti kishkentaı qaǵytpa qaljyń bolsa da, ár jazǵanyn ustanyń kóriginde balqytyp, tósinde shyńdaǵandaı, shym-shym qaınar shymyrlyqqa jetkizbeı tynbas, shabyt pen sheberlik qaınarynan birdeı sýsyndaǵan dál Mátendeı qalam maıtalmandary sırek-aq. Átteń, osy qadir-qasıeti, qazaqtyń jýrnalıstıkasy men baspasózine sińirgen eńbegi el kóleminde baǵalanbaı ketkeni ókinishti. О́lsheýli ómirinde «Torǵaı tańy», «Kókshetaý pravdasy» jáne «Buqpa» sııaqty salıqaly gazetterdi basqaryp, órge súıregen kátepti qara Mákemniń elim-jerim, ultym-jurtym degende eljireı búlkildegen júrek otynyń, jarqyldaǵan jan jaryǵynyń, tókken kóz maıy men teriniń óteýin Kókshetaýdyń eli-jurty eleýsiz qaldyrmas, eshten de kesh jaqsy qylyp eskerer dep úmit etemiz. О́ıtkeni kórikti Kókshetaýdyń, zerli Zerendiniń, Abaısha aıtqanda, súıer uldarynyń biri osy marǵasqa Máten bolǵany anyq.
Jetpisinshi jyldardyń sońyna qaraı oblystyq «Kókshetaý pravdasy» gazetinde biz quralyptas keıingi tolqyn jastar jaǵy kóbirek istep, jýrnalıstik eńbekke endi-endi tóselip ysyla bastaǵanbyz. Arqalyqta, Torǵaı oblysynyń «Torǵaı tańy» degen gazetine redaktorlyq etip otyrǵan Máten Bıjanov degen aǵamyz baryn biletinbiz de estıtinbiz. Onyń ózi 70-jyldardyń basynda Torǵaı oblysy tuńǵysh ashylǵan kezde osy Kókshetaýdan, bizdiń gazetten barǵan ǵoı. Demek, onyń da jastaıynan túlep ushqan uıasy – osy «Kókshetaý pravdasy».
1985 jyly, qaı aı ekenin anyq bilmeımin, sol Máten aǵamyz óziniń týyp-ósken qasıetti tóri Kókshetaýǵa qaıta oraldy. Birer jyl hat bóliminiń meńgerýshisi bolyp otyrdy. Ejelgi dosy Nurhan Ysqaqov ol kezde redaksııanyń jaýapty hatshysy bolatyn. Qaıran Nurekeń «Mátenniń bólimde otyrǵany jaramaıdy, men sol jerge baryp, ózimniń ornymdy beremin» dep aıtyp júrdi. Teginde, bul usynysyn Máten aǵa da, gazet redaktory Janaıdar Mýsın de qabyl almaǵan bolar dep oılaımyn.
Jańadan kelgen kisiniń kózi synshy keletinin ári Mákeńniń tegin adam emestigin oılap, basqalardy qaıdam, óz basym jınaqtalyńqyrap, maqalalarymdy durysyraq jazýǵa tyrysyp júrdim. «Osy bizdiń gazette kimniń óresi bıik?» degen suraqty ekeýara talqyǵa salǵan qysyr áńgimelerdiń birinde Tólegen Qajybaev kókem «Osylardyń bárinen Mátenniń bilimi tereń bolar. Sebebi ol Máskeýden joǵary partııa mektebin bitirip keldi ǵoı» degeni esimde. Sirá, Tókeń bul baǵany Máten aǵanyń Máskeýde oqyp kelgeni úshin ǵana aıtpaǵan bolar.
Máten aǵamen bir ujymda tórt jyl ǵana birge jumys isteppin. Osy qysqa ýaqyt, tórt qana jyl aǵamen baýyrlasýyma, jaqyn inileriniń birine aınalýyma jetip jatypty. Mákeńdeı baıypty, baısaldy, márt minezdi suńǵyla ózi buryn eńbek jolyn bastap, jýrnalıstıkanyń uńǵyl-shuńǵylyna biraz jyldar boıy boılaǵan «Kókshetaý pravdasynyń» jańa nusqaly quramynda kimniń kim ekenin birer aıda-aq baıyptap bolǵan. Ara-arasynda «Qorǵanbekti qasqyr eken dep júrsem, Káribaı odan da asqan eken» degendeı ázil-shyny aralas sózdermen qamshylap qoıatyny da bar edi. Káribaı degenim baspasózdegi belgili tulǵalardyń biri, qazirgi Májilis depýtaty Káribaı Musyrmanov inimiz ǵoı. Jumys saıabyrlaǵan keshke qarata Mákeń aǵamyz, ásirese osy Káribaımen shahmat oınaǵandy unatar edi. Jigitter aınala qorshap, gý-gýlesip oıyndy qyzyqtaıdy. Men ol kezde redaksııanyń jaýapty hatshysymyn, Máten aǵa – birinshi orynbasar. Oıynnyń qyzǵan kezinde, álde Mákeńniń pozısııasy osaldaý bir tusynda baspahanadan verstkanyń daıyn betin ákelip tezdetip qarap berýi kerektigin eskertkenimde unatpaı qalatyny da bolýshy edi-aý qaıran aǵanyń.
Aldymyzdaǵy aǵa tolqynnyń, sonyń ishinde aıryqsha Mákeńniń bir-birine degen izet-qurmeti, syılasý mádenıeti keremet edi. Oıyma túskende áli kúnge deıin qyzyǵamyn. Shýaqty ázil. Jaıdarman kóńil. Baısal áńgime. Qyzmet babyndaǵy ádep. Bári shynaıy bolatyn, ne aıtylsa da, ne istese de shyn júrekten shyǵyp jatatyn. Kólgirsý de, kósemsý de joq edi. Ortamyzdyń osyndaı taza, týys, baýyrmal bolýyna Máten aǵamyzdyń áseri mol edi. Estaı aǵa Myrzahmetovtiń, Janaıdar aǵa Mýsın, taǵy basqalarynyń Mákeńdi erekshe qurmetteıtinin talaı kórip te júrdim. Mákeń tarapynan da kim-kimge bolsyn baýyrmal shýaq esetin. Ári eshkimge qııanat ta jasamaıtyn, ádildikten de taımaıtyn.
Baımurat Aznabaev, Esmuhambet Aıtmaǵanbetov syndy birer jas úlken, Nurqan Ysqaqov, Maman Ementaev sııaqty qatarlas zamandastarmen kóńil jarastyǵy qandaı-dy. Aǵamyz óz qalamgerliginde jalpy satıraǵa, syqaqqa beıim bolǵandyqtan ba, oǵash qylyqtarǵa, odaǵaı sózderge ázil-qaljyńy, ýytty mysqyly, zilsiz birqaǵarlary da keremet bolýshy edi. Solardyń «obektileri» kúndelikti óziniń aınalasynda júretin. Birde Janaıdar aǵa Máskeýden bas maqala jibergende: «Oıpyrmaı, Máskeýde júrgen adamnyń bas maqala jazýǵa sabyr-dáti qalaı jetedi!» dep tańǵalyp, bizdi de máz qylyp kúldirip edi. Kenjetaı Ǵazızov, Maman Ementaev, Taılaq Jalmurzenov sııaqty aqkóńil, ańqaý aǵalarymyzǵa arnaǵan shymshyma shýmaqtaryn sııasy keppegen sol mınýtta tyńdaýshy edik. Birde meniń bir áreketimdi unatpaı qalǵan Jumabaı aǵa Esekeev Mákeńe ekpindep kirip: «Bul Amanjolov degen pále qaıdan shyqqan, túge!» dep ashý shaqyryp aryz aıta bastaǵanda Mákeń qatty tútigip, shart ketip, Jumekeńniń ózine umtylǵan ǵoı. Sodan meniń ústimnen shaǵymdanǵysh aǵam ózime kelip kúledi. Oıbaı ana Mátennen qashyp shyqtym. Endi bolmasa sabap tastaıtyn túri bar. Saǵan shań jýytar emes dep Jumabaı aǵam kúledi kep. Sonda júzinde ne Máten aǵaǵa, ne maǵan degen bir keıistik izi bolsaıshy. Mákeńe barsam, «Qaıdan bileıin, nómirmen basym qatyp otyrsam, qaıdaǵyny aıtyp jynyma tıgeni» dep ol kisi otyr. Jymıyp kúlip qoıady. «Áı, óziniń de bir záresi ushty ǵoı deımin» deıdi. Iá, bizdiń aldymyzdaǵy aǵalar solaı-dy.
Al endi Máten aǵamyzdyń maǵan shań jýyta bermeıtini de shyndyqtan asa alys emes edi. Solaı bolǵany úshin Allaǵa shúkir aıtamyn. 87-shi jyly ma eken, uly Jeńis úılengende toıyn maǵan basqartty. Ara-tura aǵanyń úıinen shaı ishetin tustarda Kúlásh jeńgeıden qysylyp yńǵaısyzdanǵanyma qaramastan, andaı-mundaı ázil-qaljyńdardy da astarlap aıtyp, jarqyldap otyrýshy edi. Bastyqpyn-aý, basqamyn-aý dep alalaný ol kisiniń tabıǵatyna jat-tyn. Mansabymen emes, kisilik parasatymen daralandy. Men «Juldyz» jýrnalyna aýysyp, aýyldan jyraq, Almatyda júrgen jyldardyń óne boıynda Kókshetaýdaǵy eń jaqyn da janashyr tilekshilerimniń biri boldy. «Almaty bizdiń Qorǵantaıdyń tynysyn ashty, qoltyǵyn sókti» dep aǵanyń alǵaýsyz qýanǵany áste umytylar ma?!
Elge kelgen saıyn ıgi lebizdi qoltańbamen syılaǵan kitaptaryn kózimmen, aǵaǵa degen aqjarylqap sezimmen aıalaımyn. «Qorǵanbek botam, «Zerendi qaraǵaılaryna» qýanǵandyǵymnyń bodaýy dep usynamyn» dep syılapty «Aqbulaq» degen kitabyn. Aqyndyǵyna Erkesh Ibrahım syrly lebiz arnaǵan Máten aǵa óziniń ár jyldary jazǵan jyrlaryn toptastyrǵan, qapııada kóz jumǵan asyl jaryna baǵyshtaǵan «Eski dápter» atty óleńder jınaǵyn 2006 jyldyń maýsymynda «Kúlásh jeńgeńe baǵyshtaǵan dúnıem edi, kózimizdeı kórersiń» dep amanat júktep berip edi... Aıtqanyńyzdy eki etken joqpyn, ázız aǵa, qolymdaǵy bar kitabyńyzdy kózińizdeı kórip, kórnekti sóremde ǵana emes, júregimniń tórinde de, oı-sanamnyń óresinde de qasterlep saqtaýdamyn.
«Oı-kókparyńyzda» «Búkil jaqsylyq seniń basyńda bolsyn!» degen jan tolqyntar aqjoltaı tilekpen tartqan ekensiz. Shirkin-aı, osyndaı Baıan Janǵalov, Maqtaı Saǵdıev, Estaı Myrzahmetov, Kóken Shákeev, Janaıdar Mýsın, Baımurat Aznabaev, Esmuhambet Aıtmaǵanbetov, Hakimtaı Ámirov, Nurqan Ysqaqov, ózińiz sııaqty rııasyz tilekti aǵalarymyzdyń azaıa-azaıa, saýsaqpen sanarlyqtaı bolyp múldem seldirep qalǵanyna endi kelip qalaı ókinbessiń?!
«Oı-tumaryndaǵy» qoltańbasyn aǵanyń ózime alaqan jaıyp, alqap bergen batasy dep qabyldap edim. Túgel keltirdi dep sóge kórmeńizder: «Saǵan aǵa, maǵan Dos – Nurqannyń maqamyna salsam, sen bizge shyn máninde – Qorǵantaısyń, kishiligińmen de, kisiligińmen de janymyzǵa jaqynsyń, Almatyda júrseń de, bizdeı aǵalaryńdy zor tutyp júrgen aqynsyń, Qudaı sezimińdi sergek qyp jaratypty, osy betińnen taıdyrmasyn, Áýmın! Izgi tilekpen Máten aǵań». 2011 jyldyń qarashasynda «Oı-tutqasyna» jazǵan qoltańbasyn óleńmen órgeni qandaı ádemi. Janymdy jylytady, júregimdi tolqytady, qoltyǵymnan demep, kóńilimdi jadyratady. «Jaısań ini bolsyn-aý, Qorǵantaıdaı» degen aǵa tilegine aqyryna deıin saı bolsamshy degen sáýleli úmitpen búrlenemin.
Aǵa aqyrǵy demi jaqyndaǵan shaqta Almaty aýrýhanasynda jatty. Aýrýy janyna batyp, qatty azaptandy. Sóıtip júrip óziniń sońǵy aqqý ánindeı bolǵan «Jarqabaqqa asylǵan qos qaıyń» degen ǵajap áńgimesin jazdy. Aǵa rýhynyń ǵajabyn, myqtylyǵyn tanytqan talaıly kúnder eken-aý. Bul dúnıe Jańyl jeńgemizge arnalǵan edi. О́ziniń aqyrǵy kúnderinde jar qosaǵynyń amandyǵyn tilegen rekvıemdeı ańsar, úmit, aza arqalaǵan, qamyǵý men kúńirenýge toly shyǵarma bul. Palatada jazyldy. Men kompıýterge bastyryp ákelip, aǵa ústinen bir qaraǵasyn Kókshetaýǵa salyp jiberdim. О́zi baqıǵa attanǵan azaly kúnderde ol áńgime óziniń «Buqpasynda» jaryq kórdi.
Qasynda uly Jeńis bar. Aǵamen sońǵy kórisýim de kóz aldymda. Em alýǵa apara jatty. Ishimnen kúńirene qoshtastym. Eki-úsh kúnnen keıin Kókshetaýǵa alyp ketti. Ile-shala qaraly habardy estip, sońynan ázız aǵataıyma, asyl kókeme, Máten aǵanyń rýhyna baǵyshtaǵan duǵa sııaqty, qaıǵyly qarlyǵashtaı qoshtasý jyrym da jetken bolatyn.
Alysqa ushyp ketkendeı aq shaǵalam,
Aıyryldym-aý aı nurly jaqsy aǵadan.
Kúnderiniń kýási bolyp edim,
Boı bermegen taǵdyrǵa bopsalaǵan.
Asyl aǵa qazasy muńaıtady,
Qobaljydy kóńildiń shyraı tańy.
Kórersiń dep kózimdeı kitap syılap,
Qorǵantaıym dep endi kim aıtady?!
... Laıym Kókshe jurty Qasqataýdaı narqasqasyn umytpas....
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
ASTANA
