Strategııa fılosofııasy

Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń Prezıdenti Nursultan Ábish­­uly Nazarbaevtyń «Qa­zaq­stan-2030. Barlyq qazaqstan­dyq­tar­dyń ósip-órkendeýi, qaýipsizdigi jáne ál-aýqatynyń artýy» atty Qazaqstan hal­qyna Joldaýy qoǵamda qyzý talqyǵa tús­ken mádenı-tarıhı qujat. Joldaýǵa El­basy epıgraf etip qazaq halqynyń «О́t­ken kúnnen alys joq, keler kúnnen ja­qyn joq» degen maqalyn oryndy keltirgen. Ne jaqyn, ne alys ekenin ajyrata bilý osal sharýa emes, keı aǵaıyn jarty ǵasyr ótken oqıǵany jaqyn kórse, qaı­sy­birimiz erteńgi kúndi qabyldaı almaı beımazalyq kúı keshemiz. Beımazalyq degen tek jeke adamǵa ǵana qatysty hal emes, ol qoǵamnyń basyndaǵy bar shyn­dyq. Sol beımazalyq sabyrǵa túspese, qo­ǵamnyń ahýaly nasharlaı bermek. Ke­ńes ımperııasy tas-talqanyn shyǵarǵan da osy qoǵamdaǵy beımazalyq emes pe edi? Qundylyqtardyń kúıreýi, adamnyń, qoǵamnyń kúızelisin týdyratyny áýel­den belgili shyndyq. Aldaǵy otyz jylda qundylyqtar almasýy qalaı bolmaq. Osy máselelerdi zerdeleı kele, Elbasy osy­dan 14 jyl buryn Joldaýda «Biz óz bala­larymyz ben nemerelerimizdi sonaý alys bolashaqta, olar bizdiń jasymyzǵa jetken kezde qandaı kúıde kórgimiz keledi? Olar ál-aýqatty ómir súre me, to­ǵaıǵan, denderi saý ári bilimdi, bilikti bola ma? Olar jaqsy ári azat qoǵamda ómir súre me? Olar beıbit tatýlyqta ómir súre me? Olar óz qaýipsizdigi men balalarynyń qaýipsizdigi úshin alańsyz bola ala ma? Kóshelermen emin-erkin júrip, óz dúnıe-múlki úshin qaýiptenbes bola ma? Biz olarǵa qýatty memleket pen ózi­miz­diń jaqyn jáne alys kórshilerimizben dostyq qarym-qatynastarymyzdy mura etip qaldyra alamyz ba? Biz osynaý qarapaıym, biraq mańyzdy suraqtarǵa búginniń ózinde jaýap berýge tıispiz», degen bolatyn. Júrekjardy, asa maǵynaly saýaldar emes pe? Bul saýaldar árbir adamǵa, árbir otbasyna tikeleı qatysty. Bul jańa qoǵamnyń saýaldary. Osy saýaldarǵa jaýap izdep, Prezıdent 1997 jyly óziniń «Qazaqstan – 2030» degen Strategııalyq baǵdar­lama­syn usynǵan bolatyn. Qazaq eli sol strategııamen júrip keledi. Halyq ortasynda júrgenimde maǵan jıi suraq qoıyldy: – Strategııalyq baǵdarlama nege «2030» dep atalǵan, – dep. Iá, shynynda Baǵdarlama nege «2030» dep atalǵan? Aıtarym, bul keleshekke, ıaǵnı jastarǵa arnalǵan baǵdarlama – HHI ǵasyrdyń baǵdarlamasy. Elbasy Ver­gılııdiń «Jańa ǵasyr tabaldy­ryq­tan attaıdy, basqa dáýir týyp keledi» degen sózin esine alǵany tegin emes. Baǵdarlama qabyl­dan­ǵan jyly jańa HHI ǵasyr tabaldyryqtan attap kele jat­ty, HH ǵasyrdyń adamzat tarı­hyna aınalýyna az ǵana ýaqyty qalǵan edi. HH ǵasyr adamzat tarıhy úshin asa aýyr, qandy oqıǵaǵa toly ǵasyr bolǵanymen, bul Bilim, Ǵylym, Tehnologııa dáýiri bol­ǵanyn da aıtpasqa bolmaıdy. Al tabal­dyryqtan attaǵaly otyrǵan HHI ǵasyr qandaı bolmaq? Elbasynyń Qazaqstan hal­qy­na usynǵan Joldaýy osy máselege ar­nal­ǵan. 2030 degen osy ǵasyrdyń 30-shy jy­ly. Ǵalymdardyń aıtýynsha, «otyz» ur­paq jasy. Otyz «orda buzatyn» qýat ja­sy. Demek, baǵdarlama jańa ǵasyr basynda týyp, 2030-da otyz jasty toltyratyn jas urpaqqa arnalǵan deýge negiz bar. Ol urpaq búginde bizben birge, Táýelsizdik jyly dú­nıe esigin ashqan jıyrmadaǵylarmen bir­ge ósip-ónip keledi. Ol urpaq qoǵamda jalǵyz emes, alpysty alqymdaǵan aǵa urpaq, odan da ilgeri ata urpaq bar. Bári birge ómir súrýde. Bári qoǵamdasyp 2030 jylǵa jetkende múldem jańa ómir súrý tájirıbesin quramaq. Muny qazaq halqy «zaman» deıdi. Elbasy HHI ǵasyrda qandaı zaman bolmaq, ákeleri balalarymen nemese nemereleri atalarymen zamannyń aǵysyn qalaı anyqtamaq degen boljam jasaǵan. Bul osal sharýa emes. Urpaqtar arasyn­da­ǵy sa­baqtastyq qaı zamanda bolmasyn basty má­sele. Biz ádette áleýmettik kelisim, etnos­ara­lyq kelisim jáne konfes­sııa­aralyq kelisim dep aıtyp-jazyp jatamyz. Al, urpaq arasyndaǵy kelisim degenimiz ne? Prezıdent óz saýalynda osy aıtýly máselege basa nazar aýdarǵan. HH ǵasyrdyń sońynda, ıaǵnı Joldaý qabyldanǵan 1997 jyldary jáne HHI ǵasyrdyń basynda, ıaǵnı 2001-2002 jyldary dúnıege kelgen ul men qyz ǵasyrdyń 30-shy jyldary otyz jasty tol­tyrady deımiz. Sonda bular kimder? Olar sosıalızmdi, ótken eski qoǵamdy kór­megen, onyń tárbıesinde bolmaǵan, táýel­siz­dik, naryqtyq ekonomıka kezinde, dinı senimge bostandyq bolǵan zamanda, bir sóz­ben aıt­qanda, adam kapıtalyna qurmet já­ne onyń ósip-órkendeýine, órkenıettiń óris alýyna múmkin bolǵan jaǵdaıda dúnıege kelip, jańa ómirde, jańa tárbıede, jańa qo­ǵam­da ósip kele jatqan urpaq. Másele solaı. Biraq, olar keshegi sosıalıstik qoǵam­da ósip, eńbek etip, ómirlik tájirıbe jı­naq­ta­ǵan, kózqarastary qalyptasqan áke-ana­lary­men, nemere-ájelerimen bir otba­syn­da kún keshýde. Bul urpaqtar sabaq­tas­ty­ǵy­nyń qıyndyǵy da, qyzyǵy da. Ár ot­ba­synda ótken kúndi aıtýshylar, tipten nası­hat­taýshylar bar. Sonymen birge, ómir­lerin keleshekke bas­ta­ǵan jas urpaq bar. Demek, otbasynda qundylyqtardy baǵalaý, qur­metteý, ne olar­dy talqyǵa salý, qaısybirin teriske shy­ǵa­rý degen má­se­leler kún sa­ıyn ata urpaq, aǵa urpaq, nemere urpaq ara­synda bolyp turatyn jaılar. Elbasy kó­re­gendikpen jańa zamanda dúnıege kelgen urpaqtyń bolashaǵy týraly, olardyń ál-aýqaty týraly, bilimi men biliktiligi tý­raly tereń áńgime qoz­ǵaǵan. Urpaqtardyń bir-birin túsinýi, or­taq uǵym-túsinikterge kelýi, qundy­lyq­tardy baǵalaý, árıne, qo­ǵamda, ásirese, basylym betterinde, radıo-tele habar­laryn­da jan-jaqty aıtylyp ta, talqy­la­nyp ta, kópshilik ishinde dıskýs­sııa­ǵa, ǵalymdar ishinde dıskýrstarǵa áli kúnge deıin túsip jatqany shyndyq. Eń bastysy, sol 2030 jyly otyz jas­ty toltyratyn ul men qyz qazir mektep oqýshylary bolsa, táýelsizdik jyldary dú­nıe­ge kelgender ǵana joǵary oqý oryn­daryna iligip, stýdent atandy. Biz osy qaýym­men birge ómir súrip, kúnde suh­ba­t­t­a­syp, aıtysyp-talasyp ǵumyr keship kelemiz. Bizdiń osy ómir súrý tájirıbemizdiń durys atalýy – urpaqtar sabaqtastyǵy. «Qazaqstan – 2030» degende, sonymen birge aıtarym, otyz jas – urpaq jasy ǵana emes, ol – HHI ǵasyrdyń baǵyt-baǵdaryn anyqtaıtyn tarıhı merzim. Oǵan aıshyqty dálel, búginde álemniń kóptegen elderindegi júrip jatqan tarıhı úrdisterdi naqty mysaldar retinde keltirýge bo­lady. Arab elderindegi ár­qıly mándegi she­rýlerge qatysý­shy­lardyń de­ni negizinen jastar ekeni anyq­taldy. Má­se­len, Bı-Bı-Sı-diń málimetinshe, Aljırdegi kóteri­lis­shilerdiń or­tasha jasy – 27,1, Mysyrda – 24, Ior­da­nııa­da – 21,8, Iemende – 17,9, Tý­nıste – 29,7 jasty qu­ra­ǵan. Jas­tar nege dúrlikti? О́ıt­­ke­ni, elde jumyssyzdyq be­leń alyp tur. Jumyssyzdar mól­sheri Aljırde – 9,9, My­syrda – 9,6 (jastar arasynda 35 paıyz), Iordanııada – 13,4, Iemende – 35, Týnıste 14 paıyzdy (jastar ara­syn­da 33 paıyz) kórsetip, kedeıshilikte ómip cúpip jatqan halyqtyń kólemi Aljırde – 23, Mysyrda – 20, Iordanııada – 14,2, Iemende – 45,2, Týnıste 3,5 paıyz ekeni anyqtalǵan. HHI ǵasyr – Jastar ǵasyry. Olar dú­nıege aqparattyq qoǵam úrdisimen endi. Aq­parat jastardy dinine, tiline, áleý­met­tik jaǵdaıyna da qaramastan ózgertti. Bul – shyndyq, onymen sanaspaýǵa bolmaıdy. Damyǵan elder: Amerıka Qurama Shtat­tarynda, Anglııada, t.b. elderde kórinis berip jatqan áleýmettik jaǵdaılarǵa baı­la­nysty sherýler osy HHI ǵasyrdyń keskin-kelbetin anyqtaıtyn jaılar. Jańa ǵasyrdyń saıası, áleýmettik, ekono­mı­ka­lyq, qarjy daǵdarystary Qazaq elinde qalaı kórinis tabýy múmkin, Joldaýda fýtýrologııalyq baıypty boljamdar ja­salǵan. Ǵasyrdyń qalǵan jetpis jy­ly­nyń maǵynasy 2030-da «orda buzatyn» qýaty bar jasqa kelgen urpaqtar tol­qy­ny­na qatysty. Sebebi, bul nemere urpaq kelesi otyz jylda aǵa urpaqqa, odan kelesi otyz jylda ata ur­paqqa aınalyp, jastarǵa aqyl-keńes bere ala­tyn ordaly ur­paq­qa ulasar degen úmit bar. Olaı deıtinim, bu­lar bizdiń túsimizge enbegenderdi óńderinde kórýleri áb­den yqtı­mal. Túıdek-túıdek aq­parat legi, qýaty adamdardyń tabıǵı bol­my­syn da aıtar­lyq­taı ózgeriske jetkizýi tańǵa­lar­lyq jaǵdaı emes. Alaıda, bala, áke, ata degender arasyndaǵy sa­baqtas­tyq ózgermes degen senimimdi bildirgim ke­ledi. Qazaq halqynyń tabı­ǵaty osyn­daı uǵymdarǵa negizdelgen. Reseıdiń ótken tarıhynda orys jazý­shysy Ivan Týrgenev «Ákeler men balalar» degen atyshýly romanyn jazǵan. Ol romanda urpaqtar arasyndaǵy sa­baq­tas­tyqta bolatyn nıgılızm degen psı­ho­lo­gııany baıandaǵan edi. Árıne, Ivan Sergeevıch nıgılızmdi Batys Eýropa elderindegi ór­kenıettik úrdistermen salys­ty­ra otyra qarastyryp, onyń orys to­py­raǵyndaǵy ta­myrlaryna úńilgen. Sirá, qazaq halqy úshin áke men balanyń ar­a­sy­nan qaıshylyq izdeýdiń qajeti bola qoı­mas. Áke men ba­la­nyń arasy tym jaqyn. Má­sele ata ur­paq pen nemere urpaqtyń ara­syn­da. Sebebi, olar­dyń arasy 40-50 jyl. Qazaq «Elý jyl­da – el jańa» deıdi. Sonda ata urpaq es­ki­niń sońynda tursa, nemere ur­paq jańa­nyń basynda turmaq. Elý jyl­da qoǵam ómirinde aıtýly tereń quby­lys­tar bolmaq. Bizdiń tájirıbemizde ol ǵasyr­lar toǵysyna keldi. Aǵa urpaq­tyń tájirı­be­si HH ǵasyr­da qaldy. Nemere urpaq HHI ǵasyrda. Son­dyq­tan ol Jastar ǵasyry. Máseleniń qıyn­dyǵy da osynda. Elbasy bolashaq tý­ra­ly oılana kele, jas urpaq jaqsy ári adal qoǵamda ómir súre me degen másele kótergen. Adam qoǵam bolýy úshin nendeı ister atqarylýy qajettiligin baıan­daǵan. Árıne, keleshekti naqty, aıdaı anyq etip kórsetý adamnyń qolyndaǵy is emes. Bo­la­shaqty boljaý, ol kóregen saıası tulǵanyń múmkindigi. Sondaı múmkindikti Elbasy Joldaýda kóre­gendikpen qoldanǵan. Joldaýdyń rýhy tolyǵymen Jastar ǵasyryna, rýhanı bolmysyna, onyń keleshegine arnalǵan. *** Elbasynyń 1997 jyly qabyldaǵan «Qa­zaqstan – 2030» degen Strategııalyq baǵ­dar­la­masynyń mazmunyn osylaı túsinemin. Ur­paqtar almasýy – qundy­lyq­tar almasýy, bul – bir másele. Ur­paq­tar almasýynyń ná­tı­jesi – qun­dy­lyqtardyń turaqtalýy, bul – ekinshi má­sele. Eger 2030 jylǵa deıin ur­paqtar al­masýy, qundylyqtar almasýy úz­dik­siz bo­latyn bolsa, 2030 jyldan keıin qun­­dylyqtardyń turaqtalýy, sóıtip, Qazaq eliniń jańa sapaly dáýiri bastalmaq. Asan qaıǵy leksıkasyna salsaq, Jeruıyq bolyp atalmaq. Qazirgi kez qundylyqtardyń almasý dáýiri. Ol úrdis aıaqtalyp bitken joq, sebebi, sosıalızm kezinde ómir súrip, onyń qun­dylyqtaryn qorǵaǵan, nasıhattaǵan, sol qundylyqtarmen ómir súrgen ata, aǵa urpaq ókilderi qazirgi egemen eldiń jastarymen birge ómir súrýde. Búginde urpaqtar, qun­dy­lyqtar almasýy qaýyrt júrýde. Joǵaryda úsh urpaq birge ómir súrýde dedik, osy tusta urpaq degen uǵymmen qa­tar urpaqtar legi degendi kópshilik na­za­ryna usynbaqpyn. Urpaq legi, ol ne? Dás­túr­li qazaq qaýymy kezinde aıtylǵan babalardan «Elý jylda el – jańa» degen ataly sóz qal­ǵanyn tilge tıek ettik. Bul órkenıet úr­dis­teri sharpymaǵan, Ǵylym, Tehnıka jáne Tehnologııa búgingi aıaq alysyna tús­pe­­gen, Bilim qarqyny jyl saıyn eselep ósip otyrmaǵan, sózdiń qys­qa­sy, adam aı­typ bolmas tehnolo­gııasy bar aqparattyq qo­ǵam­nyń ústemdik qur­ma­ǵan kezinde aı­tyl­ǵan qaǵıda. Qazirgi za­manda el elý jyl­da emes, on jylda jańaryp, jańǵyryp oty­­rýda. Bul dástúr HH ǵasyrda endi. Aı­shyqty mysal, birinshi jahandyq soǵys 1914 jyly boldy, araǵa 25 jyl ǵana sa­lyp, 1939 jyly ekin­shi dúnıejúzilik qyr­ǵyn soǵys bas­talyp ketti. Sebep, 25 jyl­dyń ishinde álem óz­ge­riske túsip úlgergen edi. 1914 jyly kapıtalıstik elder so­ǵys­sa, 1939 jyly fashızm men bolshevızm arasyn­da­ǵy ıdeo­lo­gııalyq soǵys boldy. Eki so­ǵys­tyń maz­muny basqa. Nemese, 1975 jyly Hel­sınkıde EQYU-nyń tuńǵysh bas­qosýy bolsa, 1979 jyly Parıj hartııa­sy «qyrǵı-qabaq soǵys» aıaqtaldy dep jarııa etti. Nebári tórt jylda álem ózgerdi. Nemese, 1985 jyly Mıhaıl Gorbachev «Qaı­ta qurýdy» bastady, 1991 jyly alyp ımperııa – KSRO kúıredi. Nebári alty jyl ishinde. Taǵy bir mysal, 1986 jylǵy «Jel­toqsan oqıǵasynan» keıin bes jylda Qazaq eliniń naǵyz táýelsizdikke qoly jetti. Al, qazirgi zamandy alsaq, eldiń ja­ńa­rýy on jyldyń ishinde bolýy zańdylyqqa aına­lyp barady. Osy turǵyda Qazaq eli óz bo­la­shaǵyn 2020 jylǵa deıin josparlap otyr­ǵany álemdik úrdiske de, ata-baba sózi­ne de laıyqty sheshim. On jylda urpaqtar aýys­pasa da, urpaqtar legi aýysyp úl­ge­redi. Jáne de osy urpaq legi domınantty ur­paqqa óz yqpalyn júrgizip, onyń aıaq basýy­na, saıasatyna óz yqpalyn tıgizip otyrady. Sondyqtan baba sózine zamanǵa oraı túzetý engizsek, «on jylda el – jańa». *** Bıyl Táýelsizdigimizge jıyrma jyl. 1991 jyly dúnıe esigin ashqandar da bıyl jıyrma jasta. Endi on jylda olar otyz jasqa kelmek, al 2030-da qyryq jasty tol­ty­ryp, «qamal buzatyn» qýatqa enip, at ja­lyn tartyp minip, el azamattary atanyp, bılikke enbek. HHI ǵasyr – Jastar ǵa­syry deýge aıtar dálelderim osy. HHI ǵasyr – Jastar ǵa­sy­ry. «2030» – osy ǵasyr Strategııasy. Ǵarıfolla ESIM, Parlament Senatynyń depýtaty.