Dosym Omarov: Jańǵyrýdyń máni – júrek kózin ashý

Abaı qaldyrǵan mol mura rýhanı jańǵyrýdyń negizin beredi, sondyqtan odan bul mańyzdy máseleniń sheshimin tolyq tabýǵa bolady. 

«Rýhanı jańǵyrýdyń» má­nin ataýynyń ózi kórsetip turǵandaı: rýhanı jańǵyrý degenimiz – rýhty jańǵyrtý. О́kinishke qaraı osy qarapaıym túsinik is júzinde burmalanyp, múlde basqa mán alyp júr. Onyń sebebi rýh degen uǵymnyń óte tereń maǵynaly bolýynda. Rýh – qolmen ustap biletin zat­tyq álemge jatpaıtyn qupııa tú­sinik. Árkim bile bermeıtin tereń syry bar. Qazaq tilinde «ult­tyń rýhy», «rýhyn kóterý», «rýhtyń qalyptasýy» tárizdi sóz tirkesteri kezdesedi. Biraq bu­lardyń barlyǵy rýhtyń syrt­qy kórinisin, onyń saldaryn ǵana beıneleıtin, biraq ishki mánin asha almaıtyn jalpylama sózder. Bul ishki mándi túsinbeıtin keıbir ǵalymdardyń ózderi rýhty abstraksııalyq túsinik dep uǵady. Biraq rýh abs­traksııa emes, onyń naqty máni bar.

Ár qubylystyń syry men symbaty bolady jáne olardyń aıyrmashylyǵy úlken. Bul týraly Abaı bylaı dep jazady:

Jigitter, oıyn arzan, kúlki qymbat,

Eki túrli nárse ǵoı syr men symbat.

Bul danalyq sózdiń mańyzyn ańǵarý kerek. Syr men symbatty aıyra bilmesek, onda tek syrtqy symbatyna eligip, ishki syrynan aırylamyz. Syrtqy kórinispen rýhanı jańǵyrý múmkin emes. Ol ishki mánge baı­lanysty. Ishki mán syrtqy kó­rinistiń sebebi. Syrtqy kóri­nis ishki mánniń jetilýine jáne buzylmaı saqtalýyna arnalǵan kúzetshi ǵana. Ishki mán bolmasa, syrtqy kórinistiń paıdasy shamaly, qajeti de joq.

Rýhtyń ishki mánin túsinip almaı eshkim de rýhanı jańǵyra almaıdy. Elimizde rýhanı jań­ǵyrýǵa baǵyttalǵan buryn-soń­dy qansha jobalar, jaqsy bas­talǵan is-áreketter boldy. Biraq bul jobalardyń ishki máni kezinde ashylmaǵandyqtan olar­dyń barlyǵy da oryndalmaı, aıaqsyz qaldy, ne bolmasa tolyq óz nátıjesin bere almady. Mysaly, birer jyl buryn halyqtyń rýhanı ahýalyn kóterý úshin kóptegen sharalar jasaldy. Olardyń qatarynda: mektepte ózin-ózi taný, valeologııa, dintaný, abaı­­taný pánderi engizilip, jas­tardy mektep qabyrǵasynan tárbıeleý talpynystary óris alyp edi. Biraq bulardyń bi­reýi de óz maqsatyna jete almady. Sebebi nede? Sebebi bul­ pánderdiń rýhanı negizde eken­diginde. Al rýhanı jutaǵan qo­ǵam bul pánderdiń mańyzyn túsinbedi, durys qabyldamady. Nátıjesinde bul pánderdiń tıimdiligi óz deńgeıinde bolǵan joq. Tipti Abaıdyń rýhanı murasy júıelengen oqý qu­ral­y shyǵarylyp, mektepter­de oqytyla bas­talyp edi. О́kinish­ke qaraı, Abaıdy tek qana aqyn retinde qabyldaıtyn ádebıet­shi­ler qaýymy qarsy bolyp, danyshpannyń oıshyldy­ǵyn qamtıtyn qural oqý júıesinen alynyp tastaldy. Kezinde mektep muǵalimderi qýana qabyl­daǵan abaıtaný páni alynyp tas­talyp, sodan beri mine on bes jyldan artyq ýaqyt ótse de, abaıtaný salasy toqyraýǵa tús­ti. Al Abaısyz qazaqtyń rýhanı jańǵyrýy múmkin be?

Osy atalǵan sharalardyń eń bolmasa bireýin durys túsinip, iske asyrǵan jaǵdaıda halyqtyń rýhanı ahýaly jańǵyrýdyń jańa belesine kóteriler edi. Biraq eldegi rýhanı mesheýlik bul múmkindikterdi paıdalanýǵa múmkindik bermedi.

Teledıdardy ashatyn bolsaq rýhanı jańǵyrý úshin kóptegen sharalardy ataıdy. Onyń ishin­de tarıhymyzǵa úńilý; bir kezde jabylǵan kitaphanalardy, mýzeılerdi qalpyna keltirý; úgit-nasıhat jumystaryn jaq­sartý; halyqtyń áleýmettik jaǵ­daıyn kóterý tárizdi usy­nys­tar­dy kóremiz. Rýhanı jańǵyrý degenimiz osy dep túsinedi. Biraq bular rýhanı jańǵyrýdyń máni emes. Onyń saldary, syrtqy kórinisi ǵana. Árıne bulardyń barlyǵy da kerekti ister, biraq ishki mánin túsinbegen jaǵdaıda, Abaı sózimen aıtqanda, olar tartymdy bermes jemis. Eger ha­lyqtyń rýhanı bolmysy kó­terilip, qajettilik týmasa, álip­bıdi ózgertýge jumsalǵan qarajat óz nátıjesin bermeı, kitaphanalar, mýzeıler qansha kóbeıse de aldaǵy kúnderi baratyn adam bolmaı, jasalǵan bar­lyq is-áreket nátıjesiz bolady. Osylaı burynǵy qateligimizdi qaıtalaımyz. Bir kezdegi Reseı­diń premer-mınıstri V.Cher­nomyrdınniń sózimen aıtqanda «jaqsy bolsyn dep edik, biraq bári burynǵysha...» bolyp shy­ǵa­dy. Sebebi áli de istiń ishki máni ashylmaı, tek syrtqy kórinisine ǵana kóńil bólinip júr.

Rýhanı jańǵyrýda da onyń ishki mánin túsinýdiń mańyzy óte úlken. Rýhanı jańǵyrýdyń ishki máni – adamnyń adamı qasıet­terin ósirý.

Júrektiń kózi ashylsa,

Haqtyqtyń túser sáýlesi.

Ishtegi kirdi qashyrsa,

Adamnyń hıkmet keýdesi, –

deıdi Abaı. Rýhanı jańǵyrý­dyń ishki máni – júrektiń kózin ashý. Júrek kózi ashylsa haqtyń sáýlesi túsip, adam bolmysy ózgeredi. Fánı álemniń áserimen adamnyń ishi kirlenip, nápsiniń yqpalyna túsedi. Kúnáli isterge baryp, ar-uıatynan aırylady. Qaıtadan adam qalpyna kelý úshin ol ishtegi kirdi qashyrýy kerek. Sol kezde onyń keýdesi ashylyp, hıkmetke tolady. Hık­metke tolý degenimiz – jan dú­nıeniń tazartyp, sana-sezim­niń ósýi. Jan tazarǵanda uıat oıanyp, rýhanı sáýle adam bolmysyn jańǵyrtady. Osylaı ishtegi kir ketip, júrek kózi ashylady. Hık­met keýde rýhanı bilim men adamı qasıetterge ıe. Adamnyń oı júıesi ózgerip, qaırat shyń­dalyp, durys oılaýǵa, durys sóı­leýge, durys áreket etýge múm­kindik týady. Osyndaı adam­­dar ǵana jetilgen, qaıǵy-qasiret qursaýynan shyqqan, ba­qytty qoǵam ornata alady.

Oılaý júıesin jetildirip, rýhanı jańǵyrý jolyna túsý úshin adam áýeli óziniń bolmysyn túsinip alýy kerek.

Adam bolmysy týraly Abaı kóp jazady. Ol Qyryq úshin­shi sózinde «Adam uǵyly eki nár­seden: biri – tán, biri – jan» dep túsindiredi.

Danyshpan óziniń bul tujy­ry­myn «Kók tuman – aldyńdaǵy keler zaman» atty óleńinde keńitip, anyqtap aıtyp, uǵyndy­ryp beredi.

Aqyl men jan – men ózim,

tán – meniki,

«Meni» men «menikiniń»

maǵynasy – eki.

«Men» ólmekke taǵdyr joq

áýel bastan,

«Meniki» ólse ólsin, oǵan beki.

Abaı osylaı adamnyń negizgi bolmysy máńgilikti jan, al tán bolsa, ol ýaqytsha berilgen qu­ral eke­nin tú­sindiredi. Jan máńgilikti bolǵan­dyqtan, adam­nyń negizgi qun­­dylyǵy táni emes, onyń jany. Jan tánnen joǵary tur. Jan men tánniń qu­marlyǵy eki bólek, tipti qa­rama-qarsy, bir-birimen úne­mi kúreste. Adam ómiri onyń qan­daı qumarlyqqa berilýine, ıaǵ­nı nıetine baılanysty. Abaı Je­tinshi qara sózinde adamnyń jan qumary men tán qumarynyń aıyrmashylyǵyn túsindiredi. Jan qumary men tán qu­marynyń kúresi jaqsy men jaman­nyń, ádi­let pen zulymdyqtyń kú­re­sin bildiredi. Bul kúres úzdik­siz bol­ǵandyqtan, ómirdegi ádi­let­­tilik pen zulymdyqtyń kú­resi de úzdiksiz. Qaı jaǵynyń kúsh alýyna baılanysty ómir kó­rinisi aýysyp, almasyp otyrady. Tán ­qumary jeńgende adam ar-­uıa­tynan aıyrylyp haı­ýan­ deńgeıine quldyrasa, al jan­ qumary jeńgende tazaryp, perishte deńgeıine kóterilýi múm­kin. Tán qumary jeńgen adam­dar basym bolǵanda búkil qo­ǵam quldyraý jolyna túsedi.

Rýhanı jańǵyrýy úshin adam tán qumaryn jeńip, jan qu­maryna berilýi kerek. Jan qu­maryna berilgende júrektiń kózi ashylyp, adam jetilýdiń ja­ńa deńgeıine kóteriledi.

Abaı osylaı rýhanı jańǵy­rýdyń negizin beredi. Rýhanı jańǵyrýdyń negizi – ózimizdiń tán ǵana emes, jan ekenimizdi bi­lýimizde. Sonda jan qu­maryna um­tylyp tán qumaryn jeńe alamyz. Osylaı rýhanı bolmysty tazar­typ, júrek kózin ashýǵa múm­kindik týady.

Adam óziniń máńgilikti jan ekenin biletin bolsa, onda tán qyzyǵyna berilmeı, nápsisine berik bolyp, kóp­tegen jaram­syz isterden, kúnálardan aýlaq bolar edi. Biraq rýhanı nadan­dyq áserinen kópshilik qaýym jan emes, tán qumaryna, ıaǵnı «menikine» umtylady. Bul – bar­lyq zardaptyń sebebi. Náp­si adamnyń júregin bylǵap, ómir­diń qyzyǵynan aıyrady. Sony­men birge ol qabirden ári ótkende kerek qasıetterdi joıady. Abaı ol qasıetterdi «Ádilet pen arlylyq, mahabbatpen – Úsh joldasyń qabirden ári ótkende» dep kórsetedi. Bular – adamı qasıet­terdiń negizi. Rýhanı jań­­ǵyrý osylardy qalpyna kel­­tiredi.

Adamnyń negizgi bolmysy rý­hanı – jan. Endeshe, rýhanı jańǵyrý degenimiz – óziniń jan ekenin túsinip, sezinýi. Rý­hanı jańǵyrýdyń maqsaty – jan­nyń óziniń alǵashqy qasıetin qabyl­daý. Ol qasıetter, rýhanı sózben aıtqanda – máńgilik, tolyq bilim jáne lázzat. Qarapaıym tilmen aıtqanda – adamnyń maqsaty – ǵumyry uzaq bolyp, aqyl-esi mol, baqytty ómir súrý. Rýhanı jań­ǵyrý osyǵan jetkizedi.

Biraq rýhanı jańǵyrý ońaı sharýa emes. Tándi jetildirý qan­daı qıyn ekenin bilemiz, al jandy jetildirý odan da kúr­deli, mol kúsh-qaıratty kerek qy­latyn, evolıýsııalyq kóp deń­geıli qubylys.

Dosym OMAROV,
fılosof, abaıtanýshy