Áleýmettik damýdyń áleýeti

1991 jyldyń jeltoqsan aıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi jarııalanǵan tus­­­tan bastap dúnıede alǵash ret qazaq ultynyń atymen atalatyn jańa, egemen memleket paıda boldy. Álemde qazaqtardan halqynyń sany áldeqaı­­da basym, biraq jeke memlekettiligi joq ulttardyń da bar ekenin bilemiz. Endeshe, egemen eldigimiz zor baqyt qana emes, sonymen qatar, búgingi jáne keler urpaqtar aldyndaǵy ǵala­­­mat jaýapkershilik. Muny árqaısy­myz jan-júregimizben sezinemiz jáne bul máńgi jasaıtyn uǵym bolyp qala beredi. Keńestik respýblıkalar arasyn­daǵy burynǵy san-salaly baılanys­­­tar úzilip, ótpeli kezeńniń bolmaı qoımaıtyn qıyndyqtary beleń alǵan sol bir shaqta abdyraǵan halyqty ja­­­sampazdyq isterge bastap, táýelsiz­­diktiń irgetasyn nyǵaıtý ońaı mindet emes edi. Sol kezde elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bú­­kil jaýapkershilikti moınyna alyp, kóp ultty Qazaqstan halqyn óz so­­­ńynan erte bildi. Ol óziniń talantty basshylyǵy men baıypty saıasaty ar­qyly osynaý tarıh úshin tym qysqa merzim sanalatyn jıyrma jyldyń ishinde burynǵy ekonomıkasy negizinen shıkizat óndirýge baǵyttalǵan, aty álemdik qoǵamdastyqqa belgisiz bolyp kelgen respýblıkany joǵary qarqynmen damyp otyrǵan, beıbitshil saıasatymen dúnıe júzine tanylyp úlgergen memleketke aınaldyra aldy. Sóıtip, ol Qazaqstan halqynyń ózine artqan zor senimin úlken abyroımen atqaryp shyqty jáne qazir de mıssııasyn tabysty jalǵastyrýda. Elbasynyń sarabdal basshylyǵy­men Qazaqstan óz táýelsizdiginiń al­­­ǵashqy kúnderinen bastap-aq damýdyń durys modelin tańdaı bildi. Sol jol bizdi búgingi ósý men órkendeý keze­ńine alyp keldi. Qazaqstan halqy, ásirese táýelsiz­dik­tiń sonaý alǵashqy qıyn-qystaý jyl­­­­darynda is júzinde óziniń sabyr­­­ly­­­ly­­­ǵy men tózimdiligin, naǵyz dana­­­lyǵyn tany­ta bildi. Keıbir daýryqpa saıasat­ker­lerdiń arzan urandaryna erip ketpedi, ónbeıtin eges pen berekesizdikke bastaıtyn búlinshilik jo­­­­lyna túspedi. Onyń ornyna Memleket bas­­­shy­­­synyń júrgizgen baısaldy saıasa­­­tyna qoldaý tanytyp, jasampaz eńbek pen jemisti reformalar jolyn tańdady. Osy jyldarda Qazaqstan halqy óziniń birligi myqty ult ekenin ta­­­­ny­typ, uly isterdi júzege asyrýǵa qa­­­bi­­­­letti halyq ekenin dáleldedi. Biz, keıbir saıasatshylar osal tusymyz dep sanaǵan kóp ulttylyǵymyzdy ózi­­­miz­­­diń «kemistigimizden» artyqshylyǵy­­­­myzǵa aınaldyra aldyq. Biz adamzat tarı­hynda qýaty jóninen álemde tór­­­tinshi bolyp sanalatyn atom qarýy­­­­­­nan óz erkimizben bas tartyp, gýmanıstik úlgi kórsetken tuńǵysh el atan­dyq. Muny Birikken Ulttar Uıymy men halyqaralyq qaýymdastyq joǵa­­­ry baǵalady. 1995 jyly búkilhalyqtyq referendým arqyly qabyldanǵan Qazaq­­­stan Respýblıkasynyń Ata Zańy zaman talabyna jáne elimizdiń kóp ult­­­ty halqynyń múddelerine tolyqtaı saı keletin meılinshe progresshil sı­­­pattaǵy qujat edi. Sodan bergi ara­­­­lyqta ótken ýaqyt onyń osyndaı sı­­­pa­tyn aıqyn dáleldedi. Birtutas, de­­­mokratııalyq, quqyqtyq, áleýmettik baǵdarly, zaıyr­ly memleket bolyp tabylatyn Qazaqstan osy jyldarda kezdesken álemdik qarjy daǵdarys­­­­ta­rynyń saldarlaryna tótep berip, qalypty qarqynmen damyp keledi. Prezıdent usynǵan josparly sosıalıstik ekonomıkadan naryqtyq eko­­nomıkaǵa kóshý, «Aldymen – eko­­­nomıka, sosyn – saıasat» degen usta­­­nym, halyqaralyq sala boıynsha júrgizilgen kóp vektorly belsendi saıasat osy jyldar ishinde ózin tolyq aqtady. Naryqtyq ekonomıka árbir azamat úshin qabilet-qarymyn, kúsh-qýatyn ózi qalaǵan eńbekke tolyqtaı jumsaý erkindigine jol ashty. Memleketimiz óziniń konstrýktıvti syrtqy saıasatynyń arqasynda alys-jaqyn eldermen beıbit ári ózara múddeli qarym-qatynas ornatty. Táý­­­elsiz memleketter dostastyǵy, Azııadaǵy ózara senim sharalary jónindegi keńes, Shanhaı ynty­­­­­­maq­­­tastyq uıymy, basqa da ma­­­ńyzdy halyqaralyq qurylym­­­­dar­­­­dyń ómirge kelýiniń negizgi bastamashysy bolý arqyly jas táýelsiz elimizdiń ál­­­­emdik deńgeıdegi bedeli arta tústi. Munyń ózi elimizge shet­el ınvestısııasynyń kóptep kelýine jol ashty. Búginde Qazaqstan osy jyldar ishinde ózine 150 mlrd. AQSh dollary kóleminde tikeleı ınvestısııa tartqan memleket sanalady. Ortalyq Azııa elderine kelgen ınvestısııanyń 80 paıyzynyń Qazaqstannyń úlesine tıetini de kóp jaıtty ańǵartsa kerek. Qoǵamda saıası turaqtylyq, túrli etnos ókilderi arasynda ózara túsi­­­nis­­­tik pen tatýlyq bar jerde el ekono­­­mı­­­­kasyna mol ınvestısııanyń kelýi zańdy edi. Ondaı elde halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy da jedel ońala bastaıdy. Tól teńgemiz qoldanysqa enip, ekonomıkany basqarýǵa óz bıligimiz júre bastaǵan 1994 jyldyń basynan beri Qazaq­­­­stannyń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimi 14 esege ósip, 700 dollardan 10 myń dollarǵa jýyqtady. Endi birneshe jylda ol 15 myń dol­­­­lardy quraı­­­­dy. Altyn-va­­­­lıýta qo­ry­­­­myz­­­­dyń kó­­­lemi 76 mıllıard dol­­­lar­­dan asyp otyr. Qa­­­zaq­­­stan­daǵy ha­­­lyq­­­­tyń eńbek­­aqysy men zeı­­­netaqysynyń kó­­­­­­­­lemi TMD memleketteri arasynda eń joǵary deńgeılerdiń biri bolyp ta­­­bylady. Zeınetkerlerge, múgedekterge, kóp balaly analar men stýdentterge, sondaı-aq bıýdjettik sala qyzmet­­­­kerlerine tólenetin zeınetaqy, jár­dem­­­aqy, stıpendııa men eńbekaqy kó­­­lemi udaıy ósý ústinde. Sońǵy jyldary densaýlyq saqtaý, bilim men ǵylym, sport salasyna bó­linetin qarjy mólsheri de eselep artýda. Ná­tı­je­sinde elimizde tehnıkanyń sońǵy jetistikterimen jabdyqtalǵan oqý men ǵylym, aýrýhanalar men emdeý jáne ha­lyqaralyq dárejedegi sport ortalyq­tary kóbeıe túsýde. Osyndaı áleýmettik jańǵyrtý saıasatyn júrgizý nátıjesinde búginde halyqtyń ortasha ómir súrý deńgeıiniń uzara túskeni baıqalyp otyr. Táýelsizdik jyldarynda mádenıet pen óner salasyn órkendetýde de kóp jumystar atqaryldy. Qazaqstan ekono­­­mıkasy 2008-2010 jyldardaǵy iri qar­­­jy daǵdarysyn tabysty eńserdi. Bú­gin­­­­de elimizde ekonomıkamyzdy shıkizat óndirýge táýeldi bolýdan aryltýǵa ar­nalǵan údemeli ındýstrııalyq-ınno­va­sııa­lyq joba júzege asyrylýda. Onyń alǵashqy oń nátıjeleri qazirdiń ózinde baıqalýda, al keleshegi tipti zor ekeni kúmán týdyrmaıdy. Halqymyzda «Elý jylda – el ja­ńa» degen mátel bar. Biraq biz elimizdi nebári jıyrma jyldyń ózinde ǵasyrǵa bergisiz joldan ótkerip, bir qoǵamdyq formasııadan ekinshi qoǵamdyq forma­sııaǵa kóshire aldyq. Qazaq eli osy jyl­darda álemdegi eń bedeldi ári yq­paldy uıymdardyń biri – Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıy­my­na tabysty tóraǵalyq etip, ony­ń VII sammıtin asa joǵary deńgeıde ótkizdi. Biz ótken kezeńde óz Otanymyzdy Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbas­shy­larynyń basyn qosyp, sezderin ót­ki­­zetin, sóıtip, qazirgi kúrdeli zaman­nyń dinı senimge qatysty qıyn másele­ler­diń sheshimderin birlese otyryp izdestiretin mańyzdy pikir almasý ala­ńyna aı­naldyra aldyq. Respýblıkamyz táýel­siz­­dik jyldarynda elimizdiń shekara shebin bekemdep aldy. El tynysh­ty­ǵynyń senimdi kúzetinde turǵan aı­byn­­­dy óz áskerı kúshterimizdi quryp, olar­­­dy zaman talabyna saı qarý-ja­raq­pen, bilimdi de bilikti kadrlarmen qamtamasyz ettik. Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti el Táýelsizdiginiń 20 jyldyq mereıtoıy tusynda osyndaı ulan-asyr ózgeristerdiń mán-maǵynasyna otandas­ta­rymyzdyń nazaryn taǵy bir ret aýdarý maqsatynda memlekettiligimizdiń jı­yrma jyldyǵyna arnap Deklarasııa qabylda­ǵandy jón sanady. Bul qujat qazaqstandyqtardyń elimizde osy jyl­dar ishinde qoǵam ómiriniń túrli sala­larynda bolyp jatqan oń ózgeristerdi taǵy bir ret oı eleginen ótkizip, onyń qadir-qasıetin jete sezine túsýine yq­pal etedi dep oılaımyz. Qoǵamdaǵy saıası turaqtylyq, ult­ara­lyq kelisim men dinaralyq tatýlyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik salalarda qol jetkizilgen joǵary nátı­je­ler – búginde kóp ultty Qazaqstan halqynyń oryndy maqtanysh sezimin týdyrýǵa laıyqty ómir shyndyǵy ekeni kúmánsiz. Sondyqtan bul Deklarasııa­ny qabyl­daý­­­­dyń tarıhı aktisi qoǵam­dyq sanaǵa qýatty serpin beredi degen úmittemiz. Ásirese, Jer sharynyń túkpir-túk­pirinde mıllıondaǵan jandar kún­de­likti isher as pen kıer kıimge jarymaı, birqatar memleketterdiń halqy dinı ekstremısterdiń lańkestik áreket­te­ri­niń qurbany bolyp nemese azamat so­ǵysy órtiniń sharpýyna ushyrap jatqan kezde Qazaqstan halqynyń alańsyz eńbek etip, urpaq ósirip, bilim alyp, jasampazdyq istermen aınalysýy mereıimizdi ósirip, keleshegimizge úl­ken senimdilikpen qaraıtyn asa qýa­nyshty jaǵdaı ekeni sózsiz. Qazaqstanda ulttyq múddeler men saıası damýdyń álemdik tendensııa­lary eskerilgen saıası model jasal­ǵandyǵy da osy atalǵan Deklarasııada óziniń laıyqty kórinisin tapqan. Deklarasııada, sondaı-aq elimizdiń adam quqyǵy salasynda halyqaralyq jáne ulttyq standarttarǵa qol jetkizýge umtylatyndyǵy jáne olardy saqtaıtyndyǵy da aıqyn tujyrym­dalǵan. Qazaqstanda azamattyq qoǵam ınstıtýttary men jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý úshin qolaıly jaǵ­daılar jasalyp, qoǵamdyq birlestik­ter­diń teńdigine, olardyń qyzmetine aralaspaýǵa kepildik beriletini de osy qujatta naqty aıtylǵan. Deklarasııada kóp ultty halqy­myzdyń múddelerin bildiretin tańǵa­jaıyp ári mańyzdy ınstıtýt retinde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ró­line laıyqty kóńil bólingen. Assam­­bleıanyń qyzmeti qazaqstandyq pat­­rıo­­tızmniń, azamattyq jáne rýha­nı-mádenı qoǵamdastyqtyń negizinde res­pýblıkamyzda turatyn barlyq etnos­tardyń ókilderin toptastyrý arqyly qoǵamdyq turaqtylyqty – el birligin nyǵaıtýdy kózdeıtindigi aıtylǵan. Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsiz­di­giniń jıyrma jyldyǵy Deklara­sııasynda memleket quraýshy ult retinde qazaq halqynyń barsha otandas­tarymyzdy uıystyrýshy, toptas­ty­rý­­shy róli atap kórsetilgen. Qujatta derbes damý jyldarynda qazaq ti­liniń eńsesin tiktep, odan ári óristeı túskendigi jáne onyń memlekettik til retinde búkil halyqtyń birigýiniń asa mańyzdy faktoryna aınalyp otyr­ǵan­­dyǵy týraly aıtylady. Sonymen qatar, bizdiń elimizde túrli etnostar ókilderiniń ulttyq mádenıeti men tilderin saqtap, damytýyna jan-jaqty qoldaý jasalyp keledi. Deklarasııada táýelsizdik jylda­rynda Tuńǵysh Prezıdentimizdiń eýra­­zııalyq yqpaldastyq ıdeıasy da óz jemisin bergendigi atap ótilgen. Táý­­­elsiz Qazaqstannyń maqtanyshy men sımvoly retinde búginde eseli qar­qyn­men qanatyn keńge jaıyp otyr­ǵan Astana qalasynyń róline aıryq­­sha mán berilgen. Elimizdiń bas shaha­ry qazaqstandyqtardy biriktirip, olardyń óz boıyndaǵy jasam­paz­dyq kúsh-qýatyna senimin arttyra tústi. Bul tarıhı qujat ondaǵan jyldar boıy ózderiniń mańdaı terimen osy ıgilikterimizdiń irgetasyn qalaǵan aǵa urpaqtyń, táýelsizdiktiń qıyn-qystaý shaǵynda qajyrly eńbegimen egemen­digimizdiń týyn tikteýge belsene atsalysqan búgingi urpaqtyń jáne qoǵamymyzdyń laıyqty muragerleri bolýǵa tıisti jastarymyz ben keleshek urpaqtardyń arasyndaǵy rýhanı sa­baq­tastyqty qamtamasyz etýde ózindik eleýli ról atqarady dep senemiz. Deklarasııa zamanymyzdyń asa kórnekti qaıratkeri, elimizdiń Tuń­­­­­ǵysh Prezıdenti – Elbasymyz Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaevtyń bas­shy­lyǵy­men Qazaqstannyń táýelsiz­dik jylda­rynda qol jetkizgen jetistikterin aıshyqty kórsetetin, so­ny­men birge halqymyzdy jańa jasampaz isterge bastaıtyn baıypty tarıhı qujat bolatyny sózsiz. Aqan BIJANOV,  Parlament Senatynyń depýtaty, Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy.