Konstıtýsııa – kemel keleshek kepili

90-jyldary Keńes Odaǵy tarap, egemendik al­ǵan memle­ket­ter­diń bar­lyǵy eldigin qalyp­tas­tyrý jolynda jańa kons­tı­tý­sııalaryn qabylda­dy. Osy mem­le­ketterdiń konstıtýsııalyq qu­ry­lys táji­rıbesine zer sal­saq, bul asa qar­qyndy úderis ekendigin baıqaı­myz. Táýelsiz mem­le­ketterdiń to­lyqqandy qalyp­tasýy jolynda konstıtýsııalyq quqyqtyq jań­ǵyrýlary búgingi kúnge deıin jal­ǵasýda. Bul saıa­sı-ekonomı­ka­lyq jáne áleý­met­tik re­forma­lar­­dyń jalǵasyp jat­qan­dy­ǵy­men baı­lanysty. Iаǵnı, táýel­siz el­der sherýine ilesken Qa­zaqstan da osy jolmen júrip ótti. 1993 jyly konstıtýsııalyq quqyq boıynsha zańgerler to­byn­da bolyp,  Konstıtýsııa jo­ba­syn daıyndaý boıynsha ju­mys istegenmin. Keıinnen, osy sa­lada belsendilik tanytqan meni jáne Konstantın Kolpakovty 1995 jyly Prezıdent Nursul­tan Nazarbaev jańa Ata Zańnyń jobasyn jasaý úshin shaqyrdy. Ekeýmiz de jas ári kásibı zań­ger­lermiz. Prezıdent bizdi barlyq mindetterden bosatyp, Qazaq­stan­nyń jańa Konstıtýsııasyn jasaýda qolǵabys bildirip, kó­mek­shi bolýdy tapsyrdy. Árıne, bul iste tájirıbeli saıa­­satker ári bedeldi qaıratker Nur­sultan Ábish­uly Nazarbaev bizge jol nusqap, qaırat­tan­dy­ryp otyrdy. Ata Zań­nyń ár babyn Elbasymen birge uzaq tal­qylap, onyń ár nor­ma­sy boıyn­sha pikirtalas ótetin. О́zi kún saıyn jańa usynystar alyp kelip, olardy bizge taldap, sal­maq­tap shyǵýdy usynatyn. Keıin Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Ǵasyrlar toǵy­syn­da» atty kitabynda osy jańa Ata Zańdy daıyndaý kezine qa­tys­ty: «Joǵarǵy Keńes tara­tyl­ǵan soń, Konstıtýsııa jobasy jónindegi jumyspen men naqty jáne shuǵyl aınalysa bastadym. Ondaı jaýapty qyzmetti oıdaǵy­daı atqarýǵa maǵan kómektesken adamdarǵa rızashylyǵymdy aıta ketken jón. Olar: Naǵashybaı Sháıkenov – zań ǵylymdarynyń doktory, professor; Baýyrjan Muhamedjanov, Konstantın Kolpakov – zań ǵylymdarynyń kan­dı­dattary. Zańnyń ár túrli sala­larynyń mamandary. Árqaı­sy­sy óz taraýlaryn zor jigermen ja­zyp shyqty», dep atap kórsetti. Prezıdentimizdiń olaı deıtin jóni bar. О́ıtkeni, babalardyń ǵasyrlar boıy armandaǵan memlekettiligine qol jetken shaqta ony ýystan shyǵaryp almaı, eldikti ny­ǵaıtyp, Táýelsizdikti tu­ǵyr­lan­dyrý jaıy kózi qaraqty eljandy azamat úshin aýyr mindet júkteı­tini belgili. Kons­tı­tý­sııanyń ta­raý­­la­ryn jazǵan zań­ger­lerdiń deni qa­zaq memleketin kelesi ǵasyrlarda qýatty el retinde kórgisi keldi. Osy arman-murattar aldymyzdaǵy aq qaǵaz­ǵa eldiń bas­ty zańynyń bap­tary­na aınalyp túsip jatty. «Jobany talqylaý úshin 11 sarapshy taǵaıyndadym. Keıde biz Konstıtýsııa baptary ústinde 12-14 saǵattan bas kótermeı ju­mys jasadyq. Iske zor jaýapkershilikpen qaraý, eshbir bedelge bas urmaý – basty talabymyz bol­­dy. Jobaǵa ábden syn kózben qaraý­dy, qaıta-qaıta talqylaýdy talap ettim», – dep tolǵanady El­basy óz eńbeginde. Bul eli­miz­diń syn saǵatyndaǵy kezi bola­tyn. Elbasynyń syndarly saıasaty men kóregendigi arqasynda eli­miz­diń bolashaǵyna aıqyn da ashyq  jol tartyldy. О́ıtkeni, biz­diń Konstıtýsııamyz álemdik konstıtýsıonalızmniń úzdik jetistikterin qamtydy. Mazmuny jaǵynan bul mańyzdy qujat al­dyńǵy qatarly damyǵan demo­kra­tııalyq elderdiń Ata Zań­dary­men teń tústi. Jańa Konstıtýsııa shyǵys h­a­lyqtaryna tán mentalıtetti eskere otyryp, eýropalyq-quqyq­tyq dástúrdi, batys demokra­tııa­synyń ozyq úlgisin bir qujatqa biriktirdi, eldiń qoǵamdyq-saıası qurylysyn túbegeıli ózgertti. Memlekettik, qoǵamdyq-saıası ıns­tı­týttardyń negizgi qaǵıdattaryn qalyptastyryp, adam men aza­mat­tyń konstıtýsııalyq már­te­be­sin ornyqtyryp, qoǵamnyń negizgi saıası jáne áleýmettik damý baǵyttaryn aıqyndady. Onda mem­lekettilik, azamattyq, jer, til, prezıdenttik bas­qa­rý pishini, qos palataly Parlament, Úkimet, sot salasyn reformalaý, Kons­tı­týsııalyq sot­tyń ornyna jańa memlekettik or­gan – Kon­s­tı­týsııalyq Keńes qurý týraly negizgi tujyrymdy máseleler to­lyǵymen sheshimin tapty. Al óz kezeginde jańa Konstıtýsııanyń jańa nusqasyn jetildirýge otan­dyq zań ǵyly­my­nyń barlyq áleýeti tar­tyl­dy. Basqa  da aralas qoǵamtaný salasynyń bar­lyq mamandary, tájirıbeli sa­rap­shylar atsalys­ty. Sonymen birge, shet elderdiń de  konstı­tý­sııalary zertteldi. Joba boıyn­sha óte kóp usy­nys­tar eskerilip, oǵan ózgerister men tolyq­tyrý­lar engizildi. Sóıtip, 1995 jyly 30 tamyz­da qazaqstandyqtar búkil­ha­lyq­tyq referendýmda Qazaqstan Konstıtýsııasynyń sońǵy nus­qa­syn jaqtap daýys berdi.  Referendýmda daýys berýge 7 mln.-nan astam adamnyń qatysqanyn eskersek, Konstıtýsııanyń nor­ma­lary men erejelerin, qaǵı­da­tyn, bastamasyn árbir qazaq­stan­dyq óz qalaýymen, júre­gi­men qoldady dep erkin aıta ala­myz. Onda el tarıhyndaǵy memlekettik basqarýdyń joǵarǵy óki­letti organyn belgileý úshin «parlament» uǵymyn alǵash ret qoldandy. Jalpy, qos palataly Parlament federatıvtik memleketterde ǵana bar. Ýnıtarlyq elder bir palataly parlamentten turatyny – onyń basty ereksheligi. Qazaqstan ýnıtarly memleket bola tura, qos palataly parlament ınstıtýtyn tańdady. Bul álemdik konstıtýsııalyq qury­lys­ta jańa qubylys boldy. Qos palataly Parlament zań­dar­dyń sapaly qabyldanýyna qol jetkizedi. Palatalardyń tal­qy­synan ótken zań jobalary bir parlamentke qaraǵanda sapaly ári tereńirek saralaýdan ótetini anyq. Sonymen qatar, Parla­ment­tiń kásibıligi de onyń basty ereksheligi bolyp tabylady. Negizgi Zańda berik tuǵyrnamasy qa­lanǵan qazaqstandyq parla­mentarızmniń qalyp­ta­sýy el­diń jańa quqyqtyq jú­ıe­siniń irgeta­syn bekitti. Osy­laı­sha, Konstı­tý­sııamyzda belgi­len­gen tártipte qabyldanǵan respýb­lıka zańda­ry halyq­ara­lyq úlgi­lerge sáı­kes keledi. Onyń jelisimen bir­yń­ǵaı ult­tyq zańna­ma­lar qalyp­tas­ty. Jal­py, postke­ńes­tik mem­leketterdiń kons­tıtý­sııa­lyq qu­rylysyndaǵy erekshe­likterdiń bi­ri – bul jańa qoǵamdyq qu­ry­lystyń qalyp­tasýy boldy. Tarıhı derekterge súıensek, udaıy damyp, jetilip, ózgerip otyratyn memlekettik qurylys pen qoǵam ómiri konstıtýsııanyń damýyna ákeledi. Al konstı­tý­sııalyq reforma – qoǵam damýy tusyndaǵy qajettilik pen bu­q­a­ra­nyń quqyqtyq tanymy deń­geıi­niń talaby boıynsha úkimet áreketi jáne saıası-quqyqtyq she­shim­derdiń tizbegimen dúnıege keletini belgili. Mine, osyndaı ómir ótkelderine oraı 1998 jyl­ǵy 7 qazanda Qazaqstan Konstı­tý­sııasyna ózgerister men tolyq­ty­rýlar engizildi. Jańa ózge­ris­ter men tolyqtyrýlar qos palata qyzmetiniń merzimi, depý­tat­tar­dyń saılanýy, Úkimet múshe­leri­ne quzyreti sheginde ana­ǵur­lym keń derbestik berý, ákim­der­di saılaý tártibin bekitý máse­le­l­erine qa­tys­ty boldy.  Qazaq­stan saıası par­tııalardyń prop­o­r­sıo­nal­dy óki­lettik negizinde par­tııa­lyq tizim boıynsha Májilis saılaýyna qatysýyna múmkindik jasady. Al osy ózgeristerdiń jalǵasy is­petti 2007 jylǵy 21 mamyrda «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Kons­­tıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Za­ńymen Konstıtýsııaǵa jańa ma­ńyz­dy ózgerister engizildi. О́ıt­ke­ni, bile bilsek konstıtýsııalyq damý josparlylyq, burynǵymen sabaqtastyq, qoǵamdyq qury­lys­ty satylap, kezeńmen jańǵyr­tý­shy qasıetimen daralanady. Demek, konstıtýsııalyq prosess pen saıası reformalar osy aı­tyl­ǵan talapqa sáıkes kelýge tıis. Sondyqtan bul kons­tı­tý­sııa­lyq reforma kezinde negizgi memlekettik qurylym nusqasy ózger­medi, biraq kóptegen túbegeıli óz­geristerdi ákeldi. Bul adam­zat­tyń tarıh soqpaǵynan dańǵyl jo­lyna túsken Qazaq mem­le­keti­niń kerýenin jyldamdatty. Alaı­da, bul reforma da Negizgi Zańdy óz­gertýmen shektelip qalmady. Parlament «Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti týraly», «Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti jáne onyń depýtattarynyń mártebesi týraly», «Qazaqstan Respýb­lı­ka­­synyń Úkimeti týraly», «Qa­zaq­stan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» birqatar Konstı­tý­sııalyq zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizdi. Azamattardyń quqyǵyn qor­ǵaý burynǵy keńestik kons­tı­tý­sııalarymyzda da aıtylyp keldi. Biraq, ókinishtisi sol, olar tek qaǵaz júzinde bolǵan edi. Endi, mine, azamattardyń konstı­tý­sııa­lyq quqyǵynyń qorǵalýyna mem­leket tarapynan kóp mán berilip, iske asty. Konstıtýsııa boıynsha adam quqyqtary men bostan­dyq­tary tanylady jáne olarǵa kepildik beriledi. Árkimniń óz qu­qyq­tary men bostandyqtaryn sot arqyly qorǵaýǵa quqyǵy bar. Zań men sot aldynda jurttyń bári teń. Sonyń bir baǵyty Kons­tıtýsııalyq normalar arqyly el­de ornaǵan saıası turaqtylyq Qazaqstan ekonomıkasyn aýqatty shetel ınvestorlaryna tartym­dy etip kórsetti. Otandyq ın­dýs­trııanyń damýyna qajetti ka­pıtaldyń qaınar kózi osy shetel ınvestısııalarymen birge keldi. Biz shetelden kelgen ınvestı­sııa­ny alyp qana qoımaı, olardyń qarjyny basqarý menedj­menti­niń ozyq dástúrin de qysqa ýaqyt ishinde óz boıymyzǵa sińirdik. Qazirgi tańda elimizde Ata Zańy­­myz jáne ulttyq zańnama­myz adamdar úshin ǵana jumys istep turǵan joq, ol adamdardyń shy­ǵar­mashylyq, jasampazdyq qýa­tyn kúsheıtip, kásipkerlikke sha­byt­tandyrýda. Bul sózimizge dálel bolarlyqtaı, Qazaqstan Respýb­lı­kasy UǴA akademıgi, zań ǵylym­darynyń doktory Sultan Sar­taev­tyń «Biz konstıtýsııalyq ke­ńis­tikte ómir súrýdemiz», – degeni bar. Al elimizdiń geografııalyq or­nalasýy jaǵynan ortalyq aı­maǵyndaǵy Saryarqa atty saıyn dala tósinde salynǵan sulý sha­har – Astanamyz Qazaq halqy­nyń táýelsizdik tusynda qol jetkizgen jetistiginiń kelbeti, jasam­paz­dy­ǵynyń sımvoly bolyp tabylady. Aıta berse, jıyrma jylda tyn­dy­rylǵan is kóp. TMD elderi ishin­de birinshi bolyp ekonomıkalyq re­formalardy qolǵa aldyq. Kásip­ker­likke memleket tarapynan qar­jylyq qana emes, ákimshilik saty­lar­dy qysqartý arqyly jáne qu­qyqtyq normatıvtik qujattardy jetildirý arqyly qoldaý kór­se­tildi. Kedendik Odaq jumys isteı bastaǵan tusta Qazaqstannyń bızneske jasaǵan qamqorlyǵyn sezingen kórshi elderdiń kásipkerleri óz bıznesterin qazaq jerine kóshirýge asyǵýy – osynyń naqty aıǵaǵy. Iri óndiris oshaqtary iske qosy­lyp,  kásiporyndar jergilikti ha­lyq­ty jumyspen qamtýda. Bul qa­zaqs­tan­dyqtardyń bolashaǵy jar­qyn ekenin taǵy da bir aıǵaqtaıdy. Endi bolashaqta Qazaq­stan­nyń konstıtýsııalyq damýy men ózgerýi ulttyq memlekettiń arqa­la­ǵan mindetterin sheshe alatyn konstıtýsııalyq prınsıptermen jáne memlekettik-quqyqtyq ıns­tıtýttarmen tyǵyz baılanysty bolmaq. Elimiz múshe bolǵan Keden odaǵynyń damýyndaǵy máse­le­lerdiń róliniń mańyzy arta túspek. Ulttyq deńgeıden joǵa­ry turatyn uıymdar qurý kezinde konstıtýsııalyq zańdylyq má­seleleri ózekti bolady. Al óz ke­zeginde konstıtýsııalyq zań­dy­lyqty qamtamasyz etýdiń mańyz­dy tetikteri Konstıtýsııalyq Keńestiń qyzmetin tıimdi etý bolyp tabylady. Elbasy Ata Zańnyń daıyn­dalýy barysynda saıası kóre­gen­dilikpen: «Men jumys barysynda qoǵamnyń bir ornynda turmaı­ty­nyn, jańa san qıly sapalyq deń­geılerge kóteriletinin, kez kelgen memlekettik sheshimder men qujat­tar da erte me, kesh pe, báribir ýa­qyt talabynan qalyp qoıatynyn oıladym. Ondaı kepten qoǵam men memleket ómirinde bolyp jatqan shyn ózgeristerdi beıneleýge tıisti Konstıtýsııanyń da qashyp qutyla almaıtyndyǵy daýsyz. Sondyqtan da kez kelgen eldegi konstıtý­sııa­lyq prosess Konstıtýsııanyń qa­byl­danýymen toqtap qalmaıdy. Áleý­mettik-ekonomıkalyq jáne saıa­sı pro­sesterdiń quqyqtyq kepildemesi qoǵamdaǵy ózgerister qarqynyna ilesip qana qoımaı, alǵa ozyp oty­rý­ǵa tıisti», – dep jańa dáýirde, sosıalıstik qury­lystan erkindikke bet alǵan Qazaqstannyń ahýalyn suńǵyla túısikpen sezine otyryp, álemdik jahandaný prosesiniń qar­qyn alyp, erteńdi boljaý bulyń­ǵyrǵa aınalǵan tusta, aldaǵy ýa­qyt­ta iri reformalar men qoǵam­da­ǵy óz­ge­risterdiń bolatynyn, oǵan aldyn ala daıyn bolý kerektigin dál boljap berdi. Sol ras eken. Endi, mine, Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy mereıtoıy tusynda men sol bir uıqysyz, tolǵanyspen ót­ken kezeńderdi asa bir jyly­lyq­pen eske alamyn. Qazaq eliniń taǵ­dy­ry talqyǵa túsken shaqta El­ba­sy­men birge ǵasyrlarǵa júk bolar aýyr eńbektiń salmaǵyn kóteri­sýge qosqan úlesim úshin taǵ­dy­ry­ma rızamyn. О́ıtkeni, Táýel­siz­diktiń 20 jylynda Qazaq mem­le­ketiniń qol jetkizgen tola­ǵaı ta­bys­­­tary­nyń bári Elba­symyz N.Na­­zar­baev­tyń atqarǵan aıryqsha eńbegimen kelgeni málim. Iri reformalar men serpindi óz­geris­terdiń árqaısy­syn­da Elba­sy­nyń qaıtalanbas qol­tań­basy ja­tyr. Sonyń negizinde ǵana Qazaq­­stan­nyń demokratııalyq, za­ıyr­ly, quqyqtyq memleketke aı­na­lýy úshin ǵasyrlarǵa júk bolar qy­rýar ister atqaryldy demekpin. Baýyrjan MUHAMEDJANOV, Parlament Senatynyń depýtaty.