Jańǵyrmaly energııanyń jaqsylyǵy nede?

Qyrýar tabysqa kenelgen Kanada

Byltyr Qazaqstanda balamaly energııa kózderinen alynǵan qýat kóleminiń úlesi 1 paıyzdy qurady. 2020 jyly bul kórset­kish 3 paıyzǵa jetedi dep kútilýde. Al 2050 jylǵa qaraı eli­mizdiń energetıkalyq balan­syn­daǵy jańǵyrmaly energııa­nyń úlesi 50 paıyz bolmaq. VR kompanııasynyń bas ekonomısi Spenser Deıl keltirgen málimet boıynsha, 2035 jylǵa qaraı qazbaly otynnyń úlesi 30 paıyzdy ǵana qurap, al balamaly energııa kózderinen alynatyn qýat eýropalyq damyǵan elderde − 40 paıyzǵa, AQSh pen Qytaıda 20 paıyzǵa jetpek.

Taıaýda elordada AQSh kásip­­ker­ler palatasynyń uıym­das­tyrýymen ótken alqaly jıyn­da álemdegi jáne Qazaq­stan­­daǵy jań­ǵyrmaly ener­gııa­nyń úlesin arttyrý, «jasyl» tehno­lo­gııa­larǵa kóshý taqy­rybynda áńgime órbidi. Kanada elshisi Nıkolas Brýsso óz elinde sońǵy jyldary atalǵan saladaǵy kórsetkish eki ese artyp, jańa tehnologııa­lar ar­qy­ly balama energııa kózderin damy­tý qarqyn alǵanyn, ol eko­no­mı­kanyń damýyna negiz bolyp otyr­ǵanyn aıtty. Onyń aıtýynsha, Anglııanyń ortalyq banki keltirgen boljamǵa sáıkes, 2022 jyly «jasyl» energııadan túsetin paıda 3 mlrd AQSh dollaryn quramaq. О́tken jyldyń jahandyq ekologııalyq taza tehnologııalar ındeksinde Kanada álem boıynsha 4-orynǵa taban tirep, AQSh-ty da basyp ozǵan. Budan ekologııalyq taza tehnologııalardan el qazynasyna paıda alyp kelýge bolatyndyǵyn kórý­ge bolady. Kanadada 2016 jyly IJО́-niń 2 paıyzyn atalǵan sala quraǵan. Quny 11,5 mlrd dollardy quraıtyn ekologııalyq taza teh­­no­logııalar eksportta­lyp, bul baǵytta 275 myń adam jumys ja­saı­dy. Atalǵan sala­dan paıda tabý­ǵa bolatynyn túsin­gen kana­dalyqtar osy baǵyt­ta ju­mys­taryn jandan­dyryp, búgingi kúni memleket­ten eshqandaı sýbsıdııa qarastyryl­masa da, jekemenshik sektorlar jel jáne kún energııasyn damytýdy jolǵa qoıyp otyr.

Sońǵy 100 jylda álemdegi elektr energııasyn óndirý isi sıfrlanyp, ortalyqtanǵan sıpatta damı tústi. Al 2025 jylǵa qaraı 17 mlrd qurylǵy ınternet jelisine qosylyp, elektr qýatyn tutyný qarqyny eselene túspek.

Bul degenimiz jer betindegi árbir adam keminde 5 qurylǵyny elektr jelisine qosady degen sóz. Álemdik suranysty óteý úshin Qazaq­standa da iri bastamalar qolǵa alynbaq. О́z sózinde GRATA International zań fır­masynyń seriktesi Shaımerden Chıka­naev Qazaqstanda balamaly ener­gııa kózderiniń úlesin 2030 jy­ly 30 paıyzǵa jetkizý jospar­lanyp otyrǵanyn aıtty. Ol úshin bıylǵy jyly atalǵan salada aýqymdy 16 jobany iske asyrý kózdelgen.

Byltyr As­tanada ótken EKSPO kórmesinen ke­ıin «jasyl ekono­mıkaǵa» baǵyttalǵan iri jobalardy iske asyrý úshin sheteldik ınvestorlardy tartý, olarǵa tıimdi usy­nystar men qolaıly jaǵdaı jasaý zań aıasynda qarastyrylyp otyr. Zańger óz sózinde sheteldik ınvestor­lardyń Qazaq­s­tanda bilek sybana jumys isteýi úshin zańdaǵy quqyqtyq-normatıvtik akt­i­ler asa qolaıly ekenin aıtady. 

– Bastamasy jaman emes, qar­jylyq aınalymnan paıda túskenin baıqap otyrmyn. Bul memleket tara­pynan ınvestı­sııalyq klı­mat­tyń jaqsarýyna asa mán beri­lip otyrǵanyn ańǵartady, – dedi zańger Sh.Chıkanaev.

Elektromobılge suranys az

ALD Automotive aımaqtaq mened­jeri Marsıs Maýrınstiń keltirgen máli­meti boıynsha, byltyrǵy jyl­dan beri Qazaq­standa resmı túrde 13 elektr avtokóligi sa­tylǵan. Dese de, Almaty­da TESLA elektr avto­kóligin tizgin­deý­­shi­­ler­di jıi kóremiz. Elektr kól­i­gi­niń bul túri elde resmı tir­keýd­e bolma­ǵan­dyqtan, atal­ǵan kólik túriniń jalpy derekte naq­ty qanshasy qoldanysta ekendigi belgi­­siz. Al gıbrıdtik, ıaǵnı dás­túr­li janar-jaǵar­maımen de, elektr qýatymen de júre a­latyn mashı­na­larǵa bıyl qyzyǵý­shy­lyq tanyt­q­andar sany 37-ge jetken. Aıta keterligi, Toyota elektr qýaty­­men jú­retin avtokólikter shyǵarýda kósh­bas­shylar­dyń biri. Biraq atalǵan korporasııa Qazaq­stanǵa kóliktiń dál osy túrin saýdaǵa qoıýdan bas tartqan. Sebebi al­ǵash­qy tájirbıeleri sátsiz aıaq­ta­lyp, satý­ǵa alyp kelgen temir tulparlaryn keri qaı­tarýǵa máj­búr bolǵan. Eskeretin taǵy bir jaıt, elektr qýatymen júretin kólik­­terge Almatynyń aýa raıy qolaı­ly bolǵany­men, mashına akkýmýlıa­tory Astana­nyń qaqaǵan qysynda jıi otyryp qalady.

Álem boıynsha Norvegııa, Nıderland, Belgııa syndy elderde ekologııaǵa zııany joq avtokólikter shyǵarýǵa memleket tarapynan aı­ryq­sha qol­daý kórsetiledi. Mysa­ly, elektr­li avtokólik tizgin­degen norvegııa­lyqtar kólikti tegin qýat­taýǵa, avtobýs jolaǵymen júrýge, memleketke az mólsherde salyq tóleýge múmkindik alǵan. Buǵan qosa, osy elde elektr qýaty­men júre­tin kólikterdiń sanyn arttyrý maq­satynda ımporttaýshylar sa­lyqtan tutastaı bosatylyp otyr.

Qorshaǵan ortaǵa zalaly joq avto­kó­lik­ter álem jurtshyly­ǵynyń qyzyǵýshy­lyǵyn týdyrmaı otyrǵandyǵynyń da óz sebebi bar. Aldymen janar-jaǵar­maı­men júre­tin avtokóliktermen salys­tyr­­ǵanda elektr qýatymen júretin kólik­­ter­diń baǵasy áldeqaıda qymbat. Ekin­­shi­den, olar aýa raıy­nyń barlyq keze­ńinde shydas ber­meıdi. Úshinshiden, qýat­taı­tyn oryndardyń tapshylyǵy jáne sap­a­synyń joǵary bolmaýy kólik qu­mar­la­r­dyń kúmánin arttyra túsedi.

Qazaqstanǵa qandaı paıdasy bar?

«KB Enterprises» kompanııasy­nyń dırektory Taılan Karamanlı balamaly energııa kózderinen alynatyn energııalyq qýatty tarıf retinde qarastyrmaı, onyń bola­shaǵynan áldeqaıda orasan zor múm­kindikterdi kórýge shaqyrady. Qazaq­stan­nyń terrıtorııasy aýqymdy bolǵan­dyqtan onyń barlyǵyn sıfrly júıege en­gizý múmkin emes. Mysaly, shalǵaı jer­­degi jylyjaıǵa elektr qýatyn orta­lyq­­tan tartqannan góri, sol jerge kún batareıa­­syn ornatý áldeqaıda tıimdi. Shy­ǵyn­­dy kemitip, erteń alatyn ónimniń baǵa­­sy da arzandaıdy. Bul eń aldymen ekono­­mı­­kalyq turǵydan tıimdi ekenin aıtady T.Karamanlı.

Qazaqstan klımat jónindegi Parıj kelisimine sáıkes 2020 jyldan bastap ár bes jyl saıyn aýaǵa zııandy shyǵaryn­dylardy azaıtý mindetin júktep otyr. Álem elderindegi tájirıbelerdi negizge alǵan Qazaqstan 2019 jyldyń sońynda Ekologııalyq kodekske tolyqtyrýlar men ózgerister engizbek. Aıta keterligi, ótken jyly Qazaqstannyń ekologııa­lyq uıymdary qaýymdastyǵy qury­lyp, oǵan eldegi qordala­nyp qalǵan ekologııalyq máse­lelerdiń sheshi­min tabý mindeti júk­tel­gen. Qaýym­dastyqtyń bas­qar­ma tóraıymy Aıgúl Saǵa­dı­bek­qyzyna habar­lasyp, ekologııalyq zańǵa naqty qan­daı ózgerister enýi qajettigin surap, ortalyq qolǵa alǵan bastamalar men jos­parlar jaıynda maǵlumat aldyq.

– Búgingi kúni taza aýada ómir súrip, ekolo­gııalyq taza ónim­der ósirý úshin sý men jerdiń eko­júıe­sin saqtap, topy­raq tozań­danýynyń aldyn alý, sý qoıma­laryn taza ustaý, atmo­sfera­ny las­tanýdan saqtaý qajettigi týyn­dap otyr. Qaýym­dastyq negizge ala­tyn mi­ndet­­ter­diń ishinde ulttyń saýly­ǵy men adam ómiriniń sapasyn jaq­­sar­tý, odan bólek qalalardyń, eldi mekenderdiń turaq­ty damýy negizinde qoǵamdaǵy ekolo­gııa­lyq júıeniń saqtalýyn qadaǵa­laý basshylyqqa alynady. Quryl­ǵany­na az ýaqyt bolǵanymen Qazaq­­­stan­nyń ekologııalyq uıym­d­ary qaýymdastyǵy birshama ju­mys­tyń basyn qaıyryp, bir­qatar máselelerdiń oń sheshim tabýy­­na uıytqy bolyp otyr. Qaýym­­­das­tyq irili-usaqty 80-ge jýyq eko­­lo­­gııalyq uıymdardyń, onyń ishinde bıznes ókilderi men qoǵam­dyq uıymnyń basyn biriktip otyr, – dedi basqarma tóraıymy.

Onyń aıtýynsha, qorshaǵan ortany qorǵaýǵa baǵyttalǵan shara­lardyń júıeli júrgizilýine memlekettik organdar­dyń yqpaly zor. Qaýymdastyq osy maqsat­ta Energetıka mınıstrligi men Astana qalasy jáne Qaraǵandy oblysy ákim­dikterimen birlesken memoran­dým­ǵa qol qoıǵan. Nelikten aldymen atalǵan óńirler­degi ekologııalyq másele­ler­diń nazarǵa ilikkenin aıtqan A.Saǵadıbek­qyzy qysta elordanyń aspany kók tútinge oranǵanyn aıtty.

– Belgili bolǵany qaladaǵy JEO-dan (jylý elektr ortalyǵy) bólinetin qal­­dyq­­tar, sapasyz benzın qoldanatyn kólik­­­ter sanynyń artýy, kómir jaǵa­tyn úı­­ler­­den úzdiksiz shyǵatyn qal­dyq­tar, osy­­nyń barlyǵy aýanyń las­tanýy­­na sebep bolyp otyr. Al Temir­­taý óner­­kásip­tik ın­dýstrııalyq qala bol­ǵan­­nan keıin de ekologııalyq másele­ler­diń kúr­­de­lenýi túsinikti jaıt. «Arselor Mıt­tal Temirtaý» men JEO-dan shy­ǵa­tyn qaldyqtar, oǵan qosa qaladaǵy kólik­ter men jeke úılerdegi aýany lastaıtyn tútin­der saldarynan Temirtaýda aq qar­­dyń ornyna qara qar jaýǵanyn bile­miz. Osy máselelerdi jan-jaqty zert­teı kele, naqty sheshim­der shyǵarýǵa baǵyttalǵan 8 baǵyt boıynsha qysqa merzimdi jáne de uzaq ýaqytty qamtıtyn jospar ázirledik. Kelisim boıynsha alda­ǵ­y eki jyl ishinde Astana jáne Temir­taý qala­laryn­daǵy sý qoımalaryn tazar­tý­dan bas­tap, kógaldandyrý ju­mys­taryna deıingi is-sharalardy qamtı­tyn eko­lo­gııalyq jaǵdaıdy turaqtan­dyrý jo­spary iske asady. Qaýymdas­tyq saıt­ynda atqarylǵan jumys­tar ja­ıyn­da aqparattar tolyqtaı ja­rııa­lanyp oty­rady. Al óz kezeginde uzaq mer­zim­ge jos­par­lanǵan sharalardyń ishinde halyq­ar­alyq jáne Parıj kelisimine sáıkes tómen kómirtekti damytý isi qolǵa alynbaq. Qaýymdastyq qazirgi ýaqyt­ta Qyzylorda, Pavlodar, Shyǵys Qazaq­stan oblystarynyń basshylarymen ekologııalyq máselelerdi anyqtap, zertteý jumystaryn júrgizý maqsatynda kelissózder júrgizip jatyr,– dedi basqarma tóraıymy.

Keler jyly elimizde Ekolo­gııalyq kodekske ózgerister enbek. Qaýymdastyq tarapynan atalǵan zańǵa alyp-qosar usynystar da barshylyq. Osy rette jaqyn­da qaýymdastyq atynan ekolo­gııa­lyq tujyrym­dama daıyndalyp, Ener­getıka mınıstr­ligine usynylǵan. Onda aýany lastamaýdyń joldaryn qarastyrýdan bastap, «jasyl» tehnologııalardy qoldanýǵa deıin naqty josparlar men atqarylar jumystar qamtylǵan.

Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»