Latynshamyz saýatty bolsyn desek

Joǵarydaǵy maqalasynda Elbasynyń bizge astarlap jet­kizgeniniń biri – keńestik dáýir jyldarynda, oǵan deıingi ǵasyrlarda ulttyq tarıhymyzdy túzýdegi, basqa da jazý-syzý máselelerindegi burma­laý­shy­lyqty durystaý ekenine eń áýeli fılologtar men qa­lam­gerlerdiń oı júgirtkeni lá­zim. Nendeı jańa­lyqtyń da prak­tıkalyq ómirge sińýinde azdy-kópti qıyndyq bolmaı tur­maı­dy. sol sekildi, sońǵy sek­sen jyl­ǵa jýyq ýaqyt boıy qa­­zaq­sha jazýdy kırıllısa al­fa­vı­timen oryndap úırengen ju­­rt úshin latyn grafıkasymen ja­zyp-hattaýǵa tóselýde ótpe­l­i ke­der­giler ushyrasatyny búgin­de iske bilek sybana aralasqan ǵa­lym, muǵalim, qalamgerge málim.

Qashan qolǵa tıeri ýaqyttyń enshisindegi jańa sózdikter ázir bolǵansha, qoǵam bolyp ǵa­lym­darǵa járdemdesip, ár­kim-aq óziniń kishi otanynda ushy­ra­satyn toponımıkalyq ataý­lar­dy latynsha bederlep usy­ný ar­tyq bolmas edi. Sondaı-aq ja­ńa álipbı qabyldaýdy ár­kim óz aty-jóniniń jazylý transkrıp­sııasyn anyqtaýdan, til-ádebıetshiler kýrsynyń prak­tıkalyq «ál-qıssasyn» ár­bir tyń­daýshy óziniń jáne oqý­shy­la­rynyń aty-jónderin latynshamen saýatty bederleýden bas­tasa ıgi.

Kezinde qa­har­man Baýyrjan Momysh­uly­nyń óz aty-jónin qazaq­sh­a­­lap jazdyrǵanyn tarıhı Qa­zan tóńkerisi de joıa al­ma­ǵan «ulyorystyq shovını­zm» elesinen qaımyqqan atqa­mi­ner­­ler úlgi-ónege ete almap­ty. Qa­zaqstan táýelsizdigi jarııa­lan­­ǵan jyldan soń ǵana Úki­metimiz árkimniń aty-jónin tól­qujatyna ejelgi aıtylý-jazylý úlgisimen (tıisti tár­tip sheńberinde) qazaqshalap jaz­d­y­rýǵa mursat bergen tusta, bir­qa­tar qalamger qaýym birden bas­tamashylyq tanytty. Sol ke­zeńde qazaqtyń mańdaıyna bit­ken birtýar azamattardyń bi­ri Aqseleý Seıdimbekov maqa­lalaryna «Aqseleý TARAQ­TY» dep qol qoıyp bir ónege kór­set­ken edi, aýdandyq «Qar­qa­­ra­ly» gazetinde isteıtin biz­der orys­sha toltyrylǵan pas­portta­rymyzdy dereý jańa jekebas kýáliktermen aıyrbastap, Saparǵalı Lámbekuly, Shaımurat Malǵajdaruly Ospan, Asqar Nazıpa Qoja­qy­zy degen aty-jón kýálik­te­ri­niń ıesi atanǵan bolatyn­byz. Kezinde orystildi AHAT qyz­metshileriniń saýat-jete­si­niń «arqasynda» Týý týraly kýálikke (odan pasportqa) óres­kel burmalanyp jazylǵan ta­­laı aty-jónderdiń jańa tól­qu­jattarǵa durystalyp (naqty fa­ktimen aıtsam: Amanbek Tıýsıý­tov – «Amanbek Túsipov» bolyp, Aıgúl Artakshınova – «Aıgúl Artyqsha» bolyp, Ma­rýa Konopıanova – «Márýa Qa­n­a­­pııaqyzy» bolyp) qazaqsha jó­ni­men jazylǵanyna kýámiz.

Pasporttaǵy «Ibraev» tegin gazetke, ekranǵa «Ybyraev» dep, «Ib­raımov» ataýyn «Yby­raı­y­mov», Akba­rov ataýyn «Aq­pa­rov», «Slıa­mov» ataýyn «Is­lá­mov», Sısen­bekovti «Seı­sen­be­kov» dep «túzet­ke­n­i­m­iz­ge» aty-jón ıeleriniń qa­­baq shytatynyn eskereıik. Rahıma, Rahı­mov, Ilıa, Ilıas attaryn da­ kez kelgen tildegi BAQ-ta óz­gert­peı jazǵan jón: sóz tór­ki­ni «rahım», «ıbrahım» de­gen arabtyq uǵymnan ǵoı. Kúni er­teń latynshaǵa kóshkenimizde de bul esimder «h» árpi arqyly ja­­zyl­maq.

Birden aıtaıyn, maqalamda keltirilgen aty-jónderdiń bári teledıdar tıtrynan, gazetten alynǵan naqty kisilerdiń esim­deri. kim de bolsyn tólqujattaǵy aty-jóniniń baspasózde bur­ma­la­nǵanyn kinálaýǵa quqy­ly. Sondyqtan tanymal tul­ǵalardyń da aty-jónderin ózderi ótin­gendeı, tólqujattaǵy úlgi­si­men jazǵan jón (Aty-jóni túr­kilerge tán «ın» affıksine bite­tin Aısarın, Tóreǵojın, Keıkın, Salahaddın, Baıǵanın, Jangeldın, Zeınýllın bolyp keletinderdiń jaǵdaıy bárinen de utymdy, árıne).

Al endi totalıtarızm jyldary tólqujatqa Ýrbısınov, Kıdırmagambetov, Býrbaev, Meermanov, Isenjýlov bolyp óres­kel jazylǵan otaǵalary áý­letten-áýletke kete beretin te­gin pasport aıyrbastaý kezin­de ata-babalarynyń arýa­ǵyn rıza qylyp, «О́rbisin», «Qy­dyr­maǵambet», «Bóribaı», «Meıir­man», «Esenjol» dep durys­ta­typ alsa ǵanıbet bolmaq. Eki til­de birdeı shyrqaıtyn estrada ánshisi Beıbit Kýshkalıevtiń orys tıtrindegi te­gin jýrnalıs­ter qazaq tıtrin­de birese «Kósh­qa­lıev», birese «Qosh­qalıev», endi birde «Kúshqalıev» dep ja­zyp júr. «Sol Beıbit aty-jónin la­tyn­shaǵa «Beıbit Kóshqalı» úlgi­si­men túsirse ońdy bolar edi...» dep qoıamyn ishimnen.

Endi bir aıtatyny, ótkenniń ókinishine, ulttyq tilimizdi umy­ta jazdaǵanymyzǵa keńestik dáý­ir­diń tizginin ustaǵan re­seı­lik­ter kináli desek te, táýel­siz­dikpen birge qaıtyp oralǵan qun­dylyqtarymyzdy jarqyrata almaı júrgen jaıymyz da bar. Buǵan mysaldy sábılerge at qoıý salasynan keltirýge bolady. Ultymyzda áıel zatyna jarasatyn Jámıla, Nurılıa, Úrnısa, Gúlnısa, Toqmeıil, Jamal, Aıtbaný, Márııa, Gúlbáden, Nárkes, Aınamkóz... sııaqty, er-azamat bolar uldarǵa jarasatyn Nartaı, Aıtmuqan, Zańǵar, Baıtursyn, Imandos, Esenǵalı, Erqara, Anýar, Jánibek, Táńir-Bergen, Ǵabdrahman, Saǵynjan, Jarylǵasyn, Nurdilda... sııaqty aıbarly esimder baryn eskermeı júrmiz. Bizdiń orystildi qa­zaqtar reseılikter sekildi, Ol­jas Omarovty «Aljas Ama­rov», Oryntaı Ospanovty «Aryn­taı Aspanov» dep aıtýyn qoımaı keledi.

Bir qaraǵanda usaq-túıek kó­ri­­netin osy jaıttardy jas árip­­testerimniń qaperine salýdy jón kórdim. Bularym – aıs­ber­gtiń muhıt betindegi ushy ǵana, ıaǵnı fılolog-ǵalymdarmen bir­ge qoǵam bolyp oılastyratyn tus­tar barshylyq. «О́» árpiniń she­ke­­sine útir qoıǵansha, belinen sy­za salmaımyz ba, «xeroh» sekil­di halyqaralyq termın túgili, «Jek­sen, Seksen» sekildi qazaq sóz­­derin jazarda da qajetti «h» (ıks) árpin álipbıimizge qosý ke­­rek» degendeı pikirlerdiń aı­tylýy kádik. «Ondaılaryn aıt­tyr­­maımyn» dep, demokratııa prınsıpin tárk etýge taǵy bol­­maıdy.

Prezıdentimizdiń: «Zaman aǵy­myna sanaly túrde qabiletti bolý kerek. Jańa jahandyq úrdis­ter eshkimnen suramaı, esik qaqpastan birden tórge ozdy, ...jańǵyrý da tarıhtyń ózi sııaqty jalǵasa beretin prosess...» dep aıtqanyna sáıkes, aýdar­ma tiliniń sapasyn da je­til­­d­irýimiz qajet. Elbasynyń shet­eldik aqparat almasý tiliniń naq­tylyqqa negizdelgeni týraly es­ker­týin uǵynyp, jazý emlesin aýyr­latatyn basy artyq jalǵaý, shy­laýdan qutylýymyz, iskerlik til stılin oqyrmanǵa nasıhattaı jú­rýimiz durys bolar edi.

Nazıpa ASQAR,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

Qaraǵandy