Sot sheshiminsiz júrgizýshilik kýálikten aıyrý múmkin be?

Rasynda, «Jel bolmasa, shóp basy qımyldamaıdy» degendeı, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Ádilet mınıstrligi ázirlegen zań jobasynda polıseılerge sot sheshiminsiz júrgizýshi kýáliginen aıyrý qu­qyǵyn berý eskerilgen bolatyn. Alaıda bul usynys qoǵamda qyzý talqylanyp, kóp­shiliktiń kóńilinen shyqpady. Soǵan baılanysty ma, atalǵan kodekstegi tap osy túzetýge oraı Ishki ister mınıstri Qalmuhanbet Qasymov: «Bul tek tujyrymdama ǵana. Al bizdiń ustanymymyz boıynsha, kýálikten aıyrý, ákim­shilik qamaýǵa alý jáne basqa da máseleler sot tártibimen she­shilýge tıis», dep óz pikirin túıin­degen bolatyn. Demek, Ishki ister mınıstrligi joǵarydaǵy másele sot tóreligimen ǵana she­shilýi tıis ekenin quptaıdy. О́ıtkeni jol erejesin buzǵan júrgizýshini kýáliginen aıyrý zań boıynsha qalyptasqan tártippen ǵana júzege asýy kerek. Iаǵnı bul pro­sesti sot arqyly júzege asy­rý – oń­taıly tetik. Ony bas­qasha óz­gertýdiń qajettiligi joq. Birinshiden, bul ózgeris sotty ar­tyq júktemeden arylta almaıdy. Ekinshiden, polıseılerge júrgizýshi kýáliginen aıyrý quqyǵyn berý jemqorlyqqa jol ashýy múmkin. Qarapaıym ereje buzyp, aıyppul salý kezinde jol-patrýldik polı­seıimen aýyz jalasýǵa tyrysyp baǵatyn júrgizýshiler, kýálikten aıyrylmaý úshin odan da beter amal-aılaǵa baratyny belgili. Iаǵnı bul ózgeris tártip saqshylaryn jem­qorlyqqa ıtermeleıdi. Úshin­shiden, kýálikten aıyrý taban astynda sheshile salatyn is emes. Oǵan júrgizýshiler kelispeı, báribir sotqa júginýi múmkin. Al jol-patrýldik polısııasy qyzmetkeri bul ispen aınalysyp júrgende jol tártibin baqylaý tipten aqsaı túsedi. Demek, mundaı túzetý tıimsiz degen sóz.

Osyǵan oraı biz birjaqty pikir bildirmes úshin «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine ózgerister men tolyq­­tyrýlar engizý týraly» Ádi­let mınıstrligi ázirlegen zań jobasyna qa­tysty zań salasy ókilderiniń de pikirin kel­tirýdi jón kórdik. Bizdiń qoı­­ǵan suraǵymyzǵa oraı bul másele boıynsha advokat Seı­fýlla Shyńǵys bylaı dedi: «Ádi­let mınıstrligi sot bıligi quzyretinen ákim­shilik shara retinde qaras­tyrylǵan kólik quralyn bas­qarý quqyǵynan aıyrýdy shyǵarýdy usynbaqshy. Zań jobasy avtorynyń pikirinshe, bul ózgeristiń maqsaty sottardy myńdaǵan ákimshilik ister júktemesinen qutqaryp, sot júıe­siniń jumysyn jaqsartý bolmaq. Buǵan qatysty pikir ekige jaryldy. Basym kópshi­lik arnaıy quqyqtan aıyrý ádil sot prosesi ústinde she­shilýi tıis dep esepteıdi. Iаǵnı bul olardyń sot júıesine senim artqandyǵynyń belgisi. Ishki ister mınıstrligine sen­beıdi degen uǵym emes. Me­niń oıymsha, jańa ereje bizge qajet bolǵanymen, buǵan áli de bolsa erte dep esep­teımin. Onyń júzege asyrylýyna qoǵamymyzda sheshi­min tappaı jatqan birqatar kúr­­deli máseleler kedergi ja­saýy múmkin. Máselen, joba avtorlarynyń aıtýyn­sha, eger júrgizýshi jol polısııa qyz­metkeriniń qaý­lysymen kelispese, ony Ákim­shilik kodekste (683-bap 5-bólim) beki­tilgen tár­tippen sot arqyly buzdyrý quqyǵy qarastyrylǵan dep qorytyndylaıdy. Desek te, jalpy qoǵamda quqyqtyq saýat­tylyqty kóterýdiń qa­jet­­tigin eskersek, jańa ereje azamattar quqyqtarynyń eleý­li túrde buzylýyna ákelip soǵýy múmkin. Sebebi basym kópshilik, ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly qaýlymen kelispeı, sotqa shaǵymdanýdyń jolyn bilmek túgili, ózderiniń eń mańyzdy quqyqtary men mindetterin qor­ǵaı almaı jatyr. Buǵan bir­den-bir dálel zań jobasyndaǵy Ádilet mı­nıstrliginiń bergen statıstıka. Mysaly, 2016 jyly apel­lıasııalyq ınstansııada tek qana 7,5 myń shaǵym qaralǵan. Al aqıqatynda birinshi saty­daǵy sotqa jete almaı qalǵan shaǵym qanshama. Buǵan taǵy bir sebep, elimizde bilikti qu­qyq­tyq kómek kórsete alatyn advokattardyń azdyǵy. Sondyqtan joǵarydaǵy usy­nys áli de talqylaýdy qajet etedi».

Endeshe qoǵam talqysyna shyǵarylyp, túrli qarsy pikir­ler týdyrǵan bul ko­deks­tegi túzetýdiń áli de­ bir qaı­naýy kem bolyp tur­­­ǵa­ny baıqalady. Onyń ústi­ne Ishki ister mınıstriniń pi­kiri boıynsha, arnaıy qu­­qyq­tan aıyrý quzyreti sot bı­liginde qalýy qajet. Demek, júrgizýshilerdi túrli ýaıymǵa salǵan bul usynys áli de tereń talqylaýdy qajet etetini sóz­siz. Iаǵnı zań jobasyn jú­ze­ge asyratyn­ memlekettik or­gan­darmen qoıan-qoltyq ju­mys júrgizip, onyń bar­shaǵa tıimdi bolý jaǵy­nyń rettelýin eskerý kerek. Al ázir­ge «sotsyz júr­gizý­shilik kýálikten aıyrady» eken degen joǵarydaǵy aq­parat­tar­dyń da alypqashpa sóz eken­digin eskerý qajet.

Daıyndaǵan

Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»