Ahmetjan Ashırı. Seksen ǵasyr jáne seksen jyl

Ahmetjan Ashırıdiń kýrs­tas­tary men zamandastary­ da biregeı abzal azamattar Ábish Kekilbaı, Qab­desh Jumádil, Oraz­aqyn Asqar, Marfýǵa Aıt­qojına, Shár­baný Qumarova, Bek­sultan Nur­jeke. Bul kisiler uly Muhtar Áýe­zovtiń leksııa­syn tyńdap, táli­min alǵan tań­daýly shákirtter. Stýdenttik kitap­shasynan ustaz, akademık jazýshy M.Áýezovtiń qoltań­basyn jáne sol zamannyń aty ańyzǵa aınalǵan tulǵaly ustaz­dardyń esimin kóre alasyń. Ashı­rıdiń qalamynan týǵan júz­de­gen áńgime, povest, esse, maqa­lalardy aıtpaǵannyń ózinde dáýir kerýeninde tasqa oıylǵan tań­badaı «Nur-Ana», «Keshpes qóńilim», «Solmas gúl», «Jalǵyz jalbyz», «Idıqut», «Baýrchýq Art  Tekin», «Dili zııa», «Jer aka­demıgi» qatarly súıekti shyǵar­malary uıǵyr ádebıetiniń ǵana emes, Qazaqstan ádebıetiniń maq­­­tanyp aıtýǵa bolatyn jetis­tik­teri bolyp qala beredi. Dra­ma­týrgııa salasy boıynsha «О́l­­mes bolyp týǵandar»(1973 j.), «Muqamshy»(1981 j.), «Dı­qan» (1985 j.), «Epshil», «Idı­qut» (2009 j.), «Jalǵyz jalbyz» (2014 j.) pesalary Q.Qojamııarov atyndaǵy memlekettik akademııa­lyq Uıǵyr mýzykalyq komedııa teatrynda qoıyldy. A.P. Chehovtyń ataq­ty «Shıe baǵy» (2015 j.), ıspan aqyny, dramatýrg G.Lor­kanyń «Qandy toı» tragedııa­syn, qazaq aqyny, dramatýrg Q.Shańǵytbaevtyń «Beý, jigit­ter» komedııasyn uıǵyr tiline aýdaryp, sahnaǵa daıarlap berdi. Osynshalyq ádebı jumystyń ózi bir adamǵa az emes. A.Ashırı tek qana qalamgerlikpen otyrǵan kisi emes, ol úlken qoǵam qaı­rat­keri. Ol uzaq jyldar boıy Qa­zaqstan Jazýshylar odaǵynyń uıǵyr ádebıeti keńesin basqaryp talanttardy izdenýge úndep, ju­mylǵan judyryqtaı bolýy­na septigin tıgizip kele jat­qan aqsaqalymyzǵa aınaldy. Osylaısha shyǵarmashylyq ujym­da «Uıǵyr ádebıeti keńe­si» kúni búginge deıin belsen­di qyzmet etip, urpaqtar sabaq­tas­tyǵy jalǵasyp keledi. Onyń ómiri men shyǵarmashylyǵy jónin­de elimizge belgili qalam­gerler S. Qırabaev, Sh.Eleý­kenov, Á.Nurshaıyqov, Q.Ys­qaq, S.Muratbekov, Á.Qa­dırov, Sh.Kıbırov, M.Hámraev, P.Máh­sátova, R.Ismaılo, Ý.Qalıjan, G.Orda, A.Hamraev, A.Qalıeva, G.Musaǵulova, N.Aqysh, A.Muqan, D.Baıtursynuly qatar­­ly júzge tarta áriptesteri bas­pa betinde pikir bildirip, eń­bek­­terin taldap tarazylap shy­­­ǵyp­ty. Memlekettik syı­lyq­tyń ıegeri, kórkem prozanyń úzdik ókilderiniń biri Saıyn Muratbekov telearnaǵa bergen suhbatynda «Ahmetjan Ashı­rıdiń boıyndaǵy jaqsy qasıet ınternasıonalızm, halyqtar arasyndaǵy dostyq. Ásirese my­naý orys pen uıǵyr, qazaq pen uıǵyr halqynyń arasyndaǵy dos­tyqty dánekerlep otyrdy. Ony óziniń shyǵarmasynda ǵana emes, kúndelikti ómirinde ylǵı da nasıhattaýmen keldi. Jáı qurǵaq sóz kúıinde emes, is júzinde kór­setip kele jatqan jazýshy der edim» depti, aǵynan jarylyp.

Ahmetjan Ashırıdiń «Dili zııa» esse-romany osy kúnge deıin orys, qazaq tilderine aýda­rylyp, kitap bolyp jaryqqa shyq­qanda ol týrasynda úsh tildegi basylymdar jeke-jeke sóz qylyp, qyzý talqylaǵan edi. Áde­bıetshi ǵalym Sherııazdan Eleý­kenov: «A.Ashırıdiń «Dili zııa» romanynyń bas keıipkeri – «Bent» aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti Dılmýrat Kýzıev. Dılmýrat Otanymyz­dy kórkeı­týge úles qosyp jatqan, Otanyn shynaıy súıgen kásipkerlerdiń jıyntyq beınesi. Dılmýrat hal­qyna, eline paıdam tıse deı­tin patrıot jan. Nursultan Nazarbaev óz sózinde «Táýelsiz Qa­zaq­stanǵa jıyrma jyl boldy. Ota­nymyzdy kórkeıtýge úlken úles qosyp jatqan kásipkerler bar. Solardy jazý kerek. Birligi jarasqan táýelsiz el halqynyń ómirin, ózara birlik, dostyǵyn kórkem ádebıette kórsetý lázim», – degen bolatyn. A.Ashırıdiń atal­ǵan romany Elbasynyń áde­bıetke qoıǵan osy talaptaryna tolyq jaýap beretin shyǵar­ma» dep durys tujyrym jasapty. Bul shynynda da búgingi dáýirimizdi tolyq beınelegen ro­man.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaırat­keri Ahmetjan Ashırıdiń Q.Qojamııarov atyndaǵy mem­lekettik akademııalyq Uıǵyr mýzy­kalyq komedııa teatryndaǵy qoıyl­ǵan «Jalǵyz jalbyz» (Iаl­ǵýz ıalpýz), «О́lmes bolyp týǵandar», «Mýqamshy», «Dıqan», «Idıqýt» pesalary Qazaqstan kórermenderi tarapy­nan qur­metke bólengen qoıylymdar. Ási­rese «Idıqýt» spektakli Orta Azııa memleketteriniń III Halyq­aralyq festıvaliniń laýreaty atansa, «Jalǵyz jalbyz» 2014 jyldan búgingi kúnge deıin kóp- ultty Qazaqstan qórermenderine úzdiksiz kórsetilip keledi. Qas­qaraý men Seıit dostyǵy eki ult, eki halyq arasyndaǵy dos­tyq­tyń tulǵalanyp, boı kóter­genin kórsetedi. Qazaqstan­nyń eńbek sińirgen qaıratkeri, rejıs­ser Iаlqunjan Shamıev qııa­ly men avtordyń oı áleminde tyǵyz sáı­kestik bar ekenine kóz jet­kizesiń.

Oqıǵa Bartoǵaı sý qoımasyn salý jobasynyń aınalasynda bas­talady. Tómengi jaqtaǵy aýdan, aýyldardy sýmen qam­tamasyz etip, ondaǵy egis alqap­taryna, mal sharýashylyǵy ju­mys­taryna sý jetkizý úshin taý­dyń joǵary ja­ǵyndaǵy qysańnan kólemi iri, alyp sý qoı­masyn salý kerek. Qysańdy toltyra tas qalap, sementpen quıyp, sýdyń deńgeıin kóterýge týra keledi. Al  ol ańǵarda ejelden, ata-babasynan beri qonys­tanyp kele jatqan aýyl, bir qaýym halyq turady. Jerdiń ıesi Qasqaraý aqsaqal bastaǵan qazaqtar. Ol jerge tó­mengi uıǵyr aýyly Sharynnan Seıit otbasymen kóship kelip qońsy bolyp qosylǵan. Olardyń da turyp jatqanyna biraz zaman bolyp qalǵan eken. Sol úshin de dám-tuzy jarasyp, týma­sa da týǵandaı bolyp ketken jáıi bar. О́zderi kórshi, ózderi tamyr bol­ǵan soń as-tabaǵy aýysyp, bir úıdiń kisilerindeı birligi bar jaqyndarǵa aınalǵan edi. Mine óstip uıyp otyrǵanda jo­ǵa­­rynyń buıryǵymen sý as­tyn­­da qalýǵa aınalǵan shaǵyn aýyldyń shyrqy buzylyp, uıala­rynan aırylý qaýpi týyndaıdy. Qysqasy, aýyldy kúshtep kóshi­redi. Jurttyń bárin jan-jaqqa qýǵandaı bolyp júgin arttyryp, ar­qanyn tarttyryp aıdaıdy. Buıryq qatty, jan tátti bolǵan soń el qonys aýdarady da, tek qana qasarysqan qaısar qart Qas­qaraý ǵana tapjylmaıdy. «Tiri bolsaq bir tóbede, ólsek bir shuńqyrda bolamyz» degen dosy Seıittiń shańyraǵy ǵana kóship ketpeı qasynda qalady. Minekı, jurtynan jyljymaǵan eki otbasy arasyndaǵy oqıǵa­lar shyǵarmany shırata túsedi. Qaý­saǵan qarııalar qansha bulqynsa da, bıik taýdan jóńkile qulaǵan tas­qynǵa qalaı qarsy turmaq?! Zaman­nyń daýyly, dáýirdiń soq­qan jeli óz degenin isteıdi. Bir nárse anyq, ol: syrtqy dúnıe qalaı qubylsa da, Qasqaraýdyń qabaǵy qatýly, erki myqty, ıra­dasy tas túıin. Nege bolsa da ılik­peı toń-teris qalpymen qar­sy qarap otyr. Bul bekim – adam ólse de, múlde ólmeıtin rýh bolar?! Mine osyndaı kúrdeli obraz jasaǵan Ahmetjan Ashırı myna nárseni de umytpaǵan, Qasqaraýdyń qasynan tabylyp, taban aýdarmaı tura biletin Seıit taǵdyryn táýir qamtyǵan. Demek Qasqaraý qazaq qaıda bolsa, Seıit uıǵyr sonda degen sóz! Minekı dostyqtyń túbi osyndaı teńizdeı tereń, taýdan bıik, kólden kólemdi.

Ahmetjan Ashırıdiń «Idı­qut», «Baýrchýq Art Tekın» tarıhı dılogııanyń orny bólek, ora­my qalyń. Oqıǵa aýmaly-tók­peli, sadaqtyń adyrnasyndaı tartylyp, shıryǵa túsken zamandy beıneleıtin kólemdi kórkem eńbek. Eki uly tarıhı tulǵanyń týlaǵan ómirinen alyn­ǵan salmaqty dúnıe. Olar «Uly qosyn», «Táńir qut», «Uly qaǵan» atanǵan Shyńǵys han jáne dańqty «Quthan», «Teńdessiz ámir» atan­ǵan, sondaı-aq Shyńǵys­ hannyń «be­sinshi balasy», «Uly patsha Idıqut». Osy eki alyptyń ara­syndaǵy taǵdyrly tartystar, tańǵajaıyp oqıǵalar symdaı tartylyp romannyń salmaǵyn aýyrlata túsedi. Baýrchýq Art Tekın ómirden ótkennen keıin Shyń­ǵys han qaǵanatynyń bıleý­shileri Qubylaıhan jáne onyń urpaqtary, taq muragerleri Oq­taı­han, Móńkehan, sondaı-aq Sha­ǵataı áýleti Daýahan, urpaq­tary Qaıdýlardyń Idıqut mem­leketimen aradaǵy baılanys­tary, qııan-keski qaqtyǵystary baıan etiledi.

Tarıhı dılogııada Shyńǵys han urpaq­tary qurǵan «Qaǵanat» aty­men belgili bolǵan kúlli qytaı, Beıjińnen Qara teńizge deıingi alyp jatqan aýmaqtaǵy, ımpe­rııanyń quramyndaǵy osy bir Idıqut eliniń orny, róli, tarıhı sıpaty tereńinen ashylady. Nanymdy kórsetilip, oqyrmandy segiz ǵasyrǵa shegindirip aparady. Jazýshy Ahmetjan Ashı­rıdiń bul eńbegi tereń izdenis­tiń, tynymsyz eńbektiń, úl­ken qajyr-qaırattyń, mol bi­lim, zor talanttyń jemisi. «Idı­qut» roman kúıinde jáne spektakl kúıinde de ádebı orta­nyń qabyldaýyna ıe bolyp, zert­teýshilerdiń oń baǵasyn aldy.

Osyǵan deıin jazýshynyń «Idıqut» pesasy jáne «Idıqut» ro­many túrik tiline aýdarylyp, Halyqaralyq TÚRKSOI uıy­mynyń qoldaýynda, jazýshy, aýdarmashy, dıplomat Málik Otarbaevtyń yqpal etýimen Eýrazııa Jazýshylar odaǵy tara­pynan Ankaradaǵy «Bengý» bas­pasynan jaryq kórip, túrik oqyrmandarynan jaqsy baǵasyn alyp edi. Endigi bir aıtpasa bolmaıtyn týyndysy «Sharbaq» pesasy. Bul shyǵarma ótken 2017 jyly TÚRKSOI jáne Eýra­zııa Jazýshylar odaǵy tara­pynan ótkizilgen túrki dúnıesi dramatýrgteriniń halyqaralyq «Qorqyt ata» baıqaýynda bas júldege ıe bolyp, Ankara qala­synda ótken qorytyndyda mara­pattaldy. Pesa aldaǵy jerde túrki tektes ulttardyń tiline aýdary­lyp, sahnaǵa shyǵa­ryl­maqshy. Qazaqstandaǵy uıǵyr teatry­nyń repertýaryna kirgizý jos­parlanýda. Bul berilgen joǵary baǵa uıǵyr ádebıetiniń ǵana emes, Qazaqstan halyqtary áde­bıetiniń de kesek tabysy deý­ge turady.

Anaý bir jyly «Idıqut» romanyn jazý úshin avtor ózi­niń týǵan aýyly Malybaıǵa kó­ship baryp on jyl jeke shy­ǵar­mashylyqpen shuǵyl­dana­dy(munyń ózi túsingen adamǵa úlken táýekel). Bir kúni syılas dos-aǵasy, jazýshy Seıdahmet Berdiqulov Almatydan telefon shalyp: «Ahmetjan inim, aýylǵa baryp ún-túnsiz jatyp alýǵa bola ma eken? Qalyń qalaı? Men aýyryp qaldym, uıǵyr týystardyń tandyr nanyn saǵyndym, maǵan ystyq nan ákelip bere alasyń ba?» deıdi. Ahmetjan aǵanyń jubaıy, ápkesi, aýyl áıelderi sol kúni shuǵyl qamyr ashytyp, tandyrǵa nan pisiredi. Jańa pisken ystyq nandy mata dastarqanǵa orap, taksıge otyrǵan Ahań Almatyǵa tartyp, kún batpaı ózi biletin adreske jetedi. Qatty rıza bol­ǵan Seıdahmet aǵa ystyq nandy qatty qushyrlana ıiskep, bir rahat­tanypty.

Úsh kúnnen keıin telefon shalyp «Ahmetjan, saǵan kóp rahmet! Uıǵyr halqynyń ys­tyq nanyn jep aýrýdan aıy­ǵyp kelemin!» dep, alǵysyn bil­diripti. Amal ne, týra kelgen ajal­ǵa tosqaýyl bolar ma!.. Kóp keshikpeı Seıdahmet aǵa baqı dúnıege attanyp ketedi. Bul Seı­­dahmet aǵanyń kóńili súıgen uı­ǵyr ultyna, sonyń bir uly, aqkóńil perzenti Ahmetjanǵa degen qurmeti shyǵar, múmkin jaqyn adamynan janyna daýa izdegen bolar!.. Sońǵy saǵattarda Ahmet­jan Ashırıge telefon sha­lýynyń ózinde tereń syr jatsa kerek!.. Sol oqıǵany aıta otyryp Ahmetjan aǵa Seıdahmet Berdiqulovtyń bir erligin esine alady. «Jalǵyz jalbyz» romany Qazaqstanda basylyp shyǵady, ókinishtisi redaksııa redaktorlary qaıshysyna ilinip kesilip, týralyp úshten eki bóligi ǵana kitap degen atpen jaryq kóripti. «Búıtip shyqqansha shyqpaı-aq qoısashy!» – dep, kóńili jasyp kele jatqanda aldynan sol kezdegi «Jalyn» baspasynyń dırektory Seıdahmet aǵa joly­ǵady. «Ahmetjan, qal qalaı? Qabaǵyń túsińki ǵoı, ne boldy?» depti qyraǵy aǵa bir qara­ǵannan baıqap. «Oı, aǵa, mynany qarańyzshy, romanym jú­nin julǵan taýyqtaı bolyp shy­ǵyp­ty, soǵan muńaıyp kele­min» deıdi, Ahań. Sál oılanyp alǵan Seıdahmet aǵa: «On­da kitapty Máskeýden orys tilin­de shyǵaramyz! Erteńnen qal­dyrmaı orys tilindegi nusqasyn maǵan jetkiz!» depti. «Áne, sol kisiniń qoldaýymen tolyqqandy roman bolyp, kórkem aýdarylyp shyqqan kitabym Keńester Odaǵyna tarady», – deıdi Ahmet­jan aǵa saǵyna eske alyp.

Qazaq qalamgerleriniń arasynda Ahańnyń ondaı dostary óte kóp. Sonyń biri kýrstasy, jer­les dosy, aqyn Orazaqyn Asqarov, endi biri mahabbat taqy­ryby men tarıhı taqyrypty to­lyq qaýsyryp júrgen jazýshy Beksultan Nurjeke, taǵy bir dosy, shyǵystyń aq basty shyńdarynyń biri, bul kúnde marqum bolyp ketken Qalıhan Ysqaq. Olar týraly aıtsa taýsylmaıtyn qyzyqtar óz aldyna bir tóbe... Jalǵasa beretin tizimderdiń basqy jaǵynan oryn alatyn adamnyń biri uzaq jyl kórshi otyrǵan, syry bir, dám-tuzy jarasqan Ázilhan Nurshaıyqov. О́mirde tosyn oqıǵalar kóp qoı!.. Bir kúni Áz-aǵa telefon shalyp «Ahmetjan qal­qam, úıge kelip ketshi!» dep­ti. Úıine barsa, Áz-aǵa «Ah­met­jan, mynany qara, sen týraly maqa­la jazyppyn, táp-táýir dúnıe eken. Sen osyny «Qazaq áde­bıe­tine» aparyp bershi!» dedi. Aqsaqaldyń ótinishin qup alyp, gazetke berdim. Arada bir aptaǵa Malybaıǵa baryp qaıta kelsem, gazette Áz-aǵanyń maqalasy ja­­ryq kóripti, qolyma ala salyp Áz-aǵanyń esik qońyraýyn bas­tym. Úıden uly Arnur shyqty. «Áz-aǵanyń maqalasy gazetke shyǵypty, bereıin dep keldim» – deımin, burynǵy ádetimshe... «Oı, Ahmetjan aǵa, áke­mizden aırylyp qaldyq!» – depti, Arnur. Basyna bir shelek sý quıyp jiber­­gendeı bol­ǵan Ahmetjan aǵa úıge kirip aǵa­nyń ornyna Qu­ran oqyp, duǵa jasaıdy. Sońǵy mınýt­tarǵa deıin salqyndamaǵan dostyq, úzil­megen baılanys dep osyny aıtýǵa bolatyn shyǵar!..

Ahmetjan Ashırıdiń yl­ǵı aýzynan tastamaı aıtyp júre­tin áńgimesiniń biri jazý­shy Júsipbek Qorǵasbek týraly bolyp keledi. 1986 jy­ly Jeltoqsan oqıǵasynan keıin­gi kez... Ahmetjan Ashırı Jazýshy­lar odaǵy partkomynyń hatshysy bolatyn... Partkom jınalysy edi. Adamnyń basyna bergisiz tolqyǵan kúı, qysylǵan sát ótip jatady... Eki ottyń ortasyn­da qalǵan Ahmetjan aǵa qan qy­sy­my kóterilip esinen tanyp qu­laı­dy. Bireýdi bireý bilip bolmaıtyn mınýty myń jylǵa teń sol mezette jazýshy Júsipbek Qorǵasbek es-tússiz jatqan Ah­met­jan aǵany balasha kóterip top ishinen alyp shyǵyp, «jedel járdemge» salyp qutqaryp qalady. «Meni ajaldan arashalap qalǵan Júsipbekti jáne jaıdyń otyndaı jarq etip óte shyqqan ol kúndi eshqashan umyta almaımyn» deıdi, Ahmetjan.

Ahmetjan aǵa 70-ke tolǵanda arqaly aqyn Iran-Ǵaıyp Jazý­shy­lar odaǵynyń zalyndaǵy jı­nal­ǵan toptyń aldyna shyǵyp minezdi, rýhty óleń oqydy, ony qazaqtyń júrek sózi, dostarynyń tilegi deýge bolar edi. Aǵa seksenge tolyp otyrǵan búgingi kúni maqa­lanyń sońyn sol óleńniń mazmunymen aıaqtaıyn.

Ardaqty Ahmetjan Ashırı, gúldeı bolsyn kóńilińiz, beıbit bolsyn óńirińiz, uzyn bolsyn ómirińiz!

Dáýletbek BAITURSYNULY,
aqyn, «Ilham» syılyǵynyń laýreaty