О́ńirlerdiń órkendi órisi

Bıylǵy jyl biz­diń Otanymyz úshin belgili kezeńnen asqan aıryqsha jyl bolyp otyr. О́tken 20 jyl qoǵamdyq-saıası turaqtylyq aıa­syn­da ekono­mıkalyq serpindi damý men qazaq­standyqtardyń eren jetistikterge qol jetkizgen ke­zeńi boldy. Bul kezeńde Qazaq­stan barlyq baǵytta da mańyzdy tabystarǵa qol jetkizdi. Aldy­men – ekonomıka, sosyn – saıasat, ekonomıkalyq damý negizinde qo­ǵamdy lıberalızasııalaý, sony­men birge, osy jolda áleýmettik teńsizdikti joıý, ıaǵnı damýmen qatar, turǵyndardy áleýmettik qoldaý júıesin qalyptastyrý – mine, osynyń bári «qazaqstan­dyq jol» dep atalǵan bizdiń asqan asýymyz boldy. Osy mańyzdy oqıǵany aı­ryq­sha atap ótý maqsatymen Par­lament 20 jyldyq Dekla­rasııasyn qabyldady. Osynaý, saıası-quqyqtyq mańyzdy qu­jatta qazirgi zamandastar men bo­lashaq urpaqqa Táýelsiz Qazaq­stannyń 20 jyldaǵy eń úlken tabystary atalyp kórsetildi. Qazaqstandyqtardyń zor ta­bysqa jetý syry 1991 jylǵy saılaýda el óz taǵdyryn Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazar­baev­tyń qolyna senip tapsyrýynan bastaldy. Sodan beri ol Kons­tıtýsııanyń kepili, Memleket bas­shysy ǵana emes, is júzinde Ulttyń kóshbasshysy jáne Qa­zaqstan tabysynyń qazirgi jáne bolashaqtaǵy sımvoly retinde tanyldy. Tuńǵysh Prezıdent óziniń al­dynda turǵan memlekettik mindetterdi sheship qana qoımaı, barlyq aımaqtar men ekonomıkanyń sala­la­ryn jańǵyrtqan óte keń aý­qym­daǵy ekonomıkalyq reformalardy iske asyra aldy. Sonyń ishindegi búkil qazaqstan­dyqtar­dyń maq­ta­ny­na aınalǵan tamasha tabys – Qa­zaqstannyń jańa sımvolyna aına­lyp, halyqtyń qýaty men kúshin, qarqyndap damýyn pash etken jańa elorda – Astana. Ol – bizdiń aıbynymyzdyń, múm­kindikterimizdiń, qabile­timiz­diń jáne eńbeksúıgishtigi­miz­diń tamasha kórinisi. Búgingi kúni osynyń bári 20 jylda ǵana iske asqanyna tańyr­qamaı qaraı almaısyń. Biz ekonomıkalyq kúrdeli qıyn­dyqtardy artqa tastap, qazir­gi za­mandaǵy jahandyq álem­ge úılese alǵan tıimdi eko­no­mıka jasaı aldyq. 2010 jyldyń qo­ry­tyndysy boıynsha jan basyna shaq­qandaǵy IJО́ 9 myń AQSh dollary kó­lemine jetip, 1994 jylǵymen salys­tyr­ǵanda 13 esege jýyq ósti. Sóı­tip, sońǵy jyldarda Qazaqstan ekono­mıkalyq ósim­niń joǵary qarqynyn Qytaı, Úndistan jáne ASEAN elderi kóleminde joǵary deńgeıde saqtaı aldy. Qazaqstan ekonomıkasyna sońǵy 19 jylda 130 mlrd. AQSh dollary kóle­mindegi ınvestısııa quıyldy. Eger 1995 jyly Qazaqstannyń eksporty 5,3 mlrd. dollar bolsa, 2010 jyly ol 60 mlrd. dollarǵa jetti. Bul – 11 ese ósim degen sóz. Dúnıejúzilik banktiń saraby boıyn­sha Qazaqstan ınvestısııa tartý klıma­tynyń tartymdylyǵy jáne bızneske jaqsy jaǵdaı týdyrý jóninen álemdegi aldyńǵy saptaǵy 20 eldiń qataryna engen. Elde aımaqtyq damý men jergilikti memlekettik jáne ózin ózi basqarý ınstıtýttarynyń qurylýyna Memlekettik egemendik týraly deklarasııa men «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań negiz boldy. 1995 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııa jergilikti ózin-ózi basqarý­dyń quqyqtyq joldaryn kórsetip, olar­dyń belgili ókilettik sheńberindegi derbestigine kepildik berdi. 2007 jyly Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń basta­ma­symen jaǵdaı kúrt ózgerip, Konstı­týsııaǵa engiziligen ózgerister men tolyq­tyrýlardyń nátıjesinde jergilikti ózin ózi basqarýdyń negizi jergilikti máslı­hattar bolyp belgilendi. Eldiń jáne aımaqtardyń strategııa­lyq baǵyttaǵy damýy tıisti zańdyq negizdermen qamtamasyz etilmese iske aspaıdy. Osyǵan baılanysty táýelsizdik jyldarynda qýatty zańnamalyq bazanyń qalyptasqanyn aıta ketý kerek. Tek sońǵy jyldary ǵana Parlament jeke kásipkerlikti qoldaý men olardyń memleketpen ózara is-qımylyn retteıtin birneshe zańdar qabyldady. 1997 jylǵy «Qazaqstan-2030» Damý strategııasynyń qabyldanýyna oraı elimizdiń aımaqtaryn turaqty damytý­dyń uzaq merzimdi maqsattary men basymdyqtaryna jetý jolyndaǵy úderis bastalyp ketti. Prezıdent N.Nazarbaev bıylǵy halyqqa Joldaýynda eldiń aldaǵy onjyldyqqa arnalǵan damýdyń strategııalyq baǵyttary men maqsatta­ryn aıqyndap berdi. Qazir elimizdi ındýstrıalandyrý úderisteri qaryshty qadammen ósip keledi. Tek byltyr ǵana elimizde 900 mlrd. teńgeni ıgergen 234 nysan, al bıyl 600 mlrd. teńgeniń 122 nysany paıdalanýǵa berildi. Elbasynyń ústimizdegi jylǵy 28 qań­tardaǵy Joldaýyn iske asyrý maqsaty­men 2020 jylǵa arnalǵan eldiń aýmaqtyq damýynyń boljamdy syzbasy qabyldan­dy. Bul aımaqtar damýynyń jańa baǵ­dar­lamasy bolyp tabylady. Onda damý áleýeti joǵary eldi mekender atap kór­setildi. Sonymen birge, onda bıýdjet­aralyq baılanystardyń tetikteri jetildirilgen. Ol turǵyndardyń barlyǵyna birdeı sapaly memlekettik qyzmetter kórsetýdi de qarastyrady. Osy boljamdy syzbada eldiń baryn­sha perspektıvaly aglomerasııalyq orta­lyqtary kórsetildi, olardyń qatarynda Almaty, Astana, Aqtóbe jáne Shymkent qalalary bar. Sonymen birge, artta qal­ǵan aımaqtardy ekonomıkalyq jaǵynan yntalandyrýdyń jańa, ıkemdi tetikteri ázirlengen. Jýyrda Elbasy N.Nazarbaev Qara­ǵan­dy oblysynda jumys saparymen bol­dy. Bul oblys – eldegi kóshbasshy aı­maqtardyń biri. Táýelsizdik jyldarynda mundaǵy aımaqtyq jalpy ónim 3 mlrd. teńgeden 2 trln. teńgege deıin ósti. Sonyń ishinde ónerkásip ónimi tórt ese artty. Shaǵyn jáne orta bıznestiń jumysy jandandy, olardyń shyǵarǵan ónimderi 22 esege ulǵaıdy. Jumyspen qamtý barysy eki ese ósti. Shyǵys Qazaqstan oblysy da elimiz­diń asa iri ónerkásipti, qýat óndirýshi, agrarly jáne áleýetti kólik salasy bar aımaǵy. Munda da bıyl AJО́ 1 trln. teńgeden asyp, 2001 jylmen salystyr­ǵanda 5 ese ósti. Oblysta 70 myńnan ar­tyq shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri bar. Bul – osydan 10 jyl burynǵymen salystyrǵanda 10 ese artyq degen sóz. Aqtóbe oblysy da elimizdiń serpindi damý jolyna túsken aımaqtarynyń biri. Munda 2010 jylǵy AJО́ 1993 jylmen salystyrǵanda 822 ese artty. О́nerkásip óniminiń úlesi jóninen oblys respýblı­ka­daǵy aldyńǵy qatarly bestiktiń qataryna endi. Sońǵy jeti jylda 400-ge jýyq ınvestısııalyq joba iske asty. Bul 25 myń adamdy jumyspen qamtýǵa múmkindik berdi. Táýelsizdik jyldarynda Aqmola ob­lysy ekonomıkasynyń barlyq salasy da serpindi damydy. Mundaǵy aımaqtyq jalpy ónim 1993 jylǵy 2,3 mlrd. teń­geden 2010 jyly 255 ese ósip, 586 mlrd. teńgege jetti. Indýstrııalyq sektorda ónerkásip ónimderi osy merzimde 837 mln. teńgeden 180 mlrd. teńgege jetti. Indýstrıalandyrý baǵdarlamasy boı­yn­sha 92 mlrd. teńgeniń 33 jobasy iske asyryldy. Almaty qalasy bizdiń elimizde ǵana emes, jalpy Ortalyq Azııadaǵy kóshbas­shy oryndaǵy megapolıs bolyp esepteledi. Bul qala elimizdiń barlyq IJО́-siniń 18 paıyzyn bere otyryp, memlekettik bıýdjet kirisiniń 25 paıyzyn qam­tamasyz etedi. Táýelsizdik jyldarynda Almaty AJО́-si 1993 jylǵy 1,4 mlrd. teńgeden 2010 jyly 430,4 mlrd. teńgege deıin ósti. 2001 jyldan 2011 jylǵa deıin densaýlyq saqtaý salasynyń 31 ny­sa­ny jáne 35 mektep jańadan salynyp, paıdalanýǵa berildi. Atyraý oblysy da elimizdiń asa iri ındýstrııaly aımaqtaryna jatady. Elimizde óndirilgen IJО́-niń 13 paıyzy osy oblystyń enshisinde. Al AJО́-niń jan basyna shaqqandaǵy úlesi boıynsha ob­lys elimizde birinshi oryn alady. Táýel­siz­diktiń 20 jylynda aımaqta 81 myńnan artyq jumys oryndary ashyldy. Shaǵyn jáne orta bıznes salasynyń ónimderi 2000 jyly 7 mlrd. teńge bolsa, 2010 jyly ol 465 mlrd. teńgege jetti. Mańǵystaý oblysy da Táýelsizdiktiń 20 jyldyq merekesine úlken tabys­tar­men keldi. 2010 jyldyń qorytyndysyna jasalǵan reıtıng boıynsha oblys aımaq­tar arasynda birinshi oryn alyp, áleýmettik-ekonomıkalyq damý deń­geıi boıynsha alǵashqy úshtik­tiń qataryna endi. Munda jan basyna shaqqandaǵy AJО́ 19 myń dol­lardy qurap, respýblıkadaǵy eń aldyńǵylardyń biri bolyp otyr. Táýelsizdik jyldarynda Oń­tús­tik Qazaqstan oblysynyń AJО́-si 1991 jylǵy 7 mlrd. teń­geden 2010 jyly 1,1 trln. teń­gege deıin ósti. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 225 ese artty. Oblys bıýdjeti 25 ese ósti. Oblysta 280 jańa kásip­oryn ashylyp, 17 myń jumys orny jańadan paıda boldy. Úde­meli ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq memlekettik baǵdarlama sheńberinde 57 joba iske asty. 2011 jyly 832 mlrd. teń­geniń 192 ındýstrııalyq jáne ınfraqurylymdyq nysandary­nyń qurylysy aıaqtalatyn bola­dy. Sonyń ishinde Aqtóbe obly­synda 113 mlrd. teńgeniń 24 jobasy, Pavlodar oblysynda 112 mlrd. teńgeniń 13 jobasy, Shyǵys Qazaqstan oblysynda 150 mlrd. teńgeniń 12 jobasy bar. Jyldyń alǵashqy jarty­synda 284 mlrd. teńgeniń ınvestısııasy ıgerildi. Densaýlyq saqtaý salasynda áleýmettik mańyzy bar (júrek-qan tamyrlary aýrýlary, týberkýlez, qaterli isikter) dertter, ana men bala ólimderiniń úlesi azaıyp keledi. Máselen, týý 2010 jyly 2004 jylmen salys­tyrǵanda 25 paıyzǵa artty, al jalpy adam ólimi 11 paıyzǵa, ana ólimi bir jarym esege, sábılerdiń shetineýi 15 paıyzǵa tómendedi. Týberkýlezben aýyrý 2004 jylmen salystyrǵanda bir jarym esege, al osy dertten kóz jumý eki esege azaıǵan. Munyń bári – sońǵy jyldar­daǵy densaýlyq saqtaý orynda­ry­nyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń nyǵaıýyna baılanys­ty qol jetkizilgen tabystar. Soń­ǵy alty jylda 400-ge jýyq den­saýlyq saqtaý nysany salyndy, sonyń ishinde 7 qan ortalyǵy bar. Respýblıkalyq bıýdjettiń esebinen ǵana 75 mlrd. teńgege medı­sınalyq jabdyqtar satyp alyndy. Búgingi kúni Qazaqstannyń barlyq mektepteri kompıýterlendirildi. Sonymen birge, mýltımedııalyq kabınettermen, ınteraktıvti quraldarmen qamtamasyz etildi. 12 jyldyq bilim berý júıesi engizilýde. Joǵary bilim berý salasynda da qol jetkizilgen tabystar aýyz toltyryp aıtarlyqtaı. Nazarbaev Ýnıversıteti bazasynda joǵary bilim berýdiń jańa, ınnovasııalyq úlgisi jasaldy. Sońǵy on jylda memle­kettiń áleýmettik járdemaqysy­nyń ortasha kólemi 3,4 esege artty. Sońǵy jıyrma jylda zeınetaqynyń eń az kólemi 5,1 esege kóbeıdi. Al zeınetaqynyń ortasha kólemi 5,7 esege ósti. Qoryta aıtqanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń 20 jylda qol jetkizgen tabystary Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jýyrda Qaraǵandy oblysynda bolǵanda aıtqan sózderiniń ádilettigin dá­lel­deıdi. Prezıdent: «Kúshti mem­lekettiń negizi – kúshti aımaq­tar. Naq ındýstrııalyq turǵydan jan-jaqty damyǵan aımaqtar memlekettiń gúldenýine, azamat­tardyń álemdik deńgeı qamtama­syz etilýine múmkindik berip, qoǵa­mymyzdyń eń basty jetistigi saq­talýyna kepil bolady», degen edi. Talǵatbek ABAIDILDIN, Parlament Senatynyń Ekonomıkalyq damý  jáne kásipkerlik komıtetiniń tóraǵasy.