Otyrys barysynda Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov ótken jyldyń basty jetistigi el ekonomıkasynyń 4 paıyzǵa artýy dep málimdedi. Oǵan ınvestısııalyq belsendiliktiń artýy, syrtqy ekonomıkalyq ahýaldyń jaqsarýy esebinen ishki suranystyń birtindep qalpyna kelýi yqpal etken. «Nátıjesinde, kiris 100,9 %-ǵa artyq oryndalyp, bıýdjetke 9,7 trln teńge tústi. Salyq 2016 jylmen salystyrǵanda 13 %-ǵa ósip, bıýdjetke 572 mlrd teńge kóleminde qarjy tústi. Shyǵys 99,8 %-ǵa ıgerilip, kólemi 11,2 trln teńge boldy. Olardyń aldyńǵy jyldan 31,2%-ǵa ulǵaıýy daǵdarysqa qarsy sharalardy qarjylandyrýmen tikeleı baılanysty. Mundaı sharaǵa Ulttyq qordan nysanaly transfertterdi tartý jolymen «Nurly jol», «Nurly jer» sııaqty baǵdarlamalardy iske asyrý jáne bank sektoryn saýyqtyrýǵa baılanysty Ulttyq Bankpen birlesken sharalar jatady. Al respýblıkalyq bıýdjet tapshylyǵy 1 trln 357 mlrd teńgeni qurady. Bul jospardan 9%-ǵa tómen jáne IJО́-ge shaqqanda 2,6 %-dy quraıdy», dedi ol. Mınıstrdiń aıtýynsha, Úkimet esebin talqylaý kezinde bıýdjettiń salyq bazasyn keńeıtý jáne olardy ákimshilendirýdi jetildirý sııaqty biraz máseleler kóterilgen. Sonymen qatar bıýdjet kiristerin nyǵaıtý maqsatynda 2017 jyly tıisti jospar qabyldanǵan. Osy jospardy iske asyrý barysynda salyq túsimderiniń IJО́-ge shaqqandaǵy tómendeý trendi ózgerip, 1 paıyzdyq pýnktke joǵary oryndalǵan. Sondaı-aq Qarjy mınıstrligi bıyl tamyz aıynda blokcheın tehnologııasyn qoldana otyryp, qosymsha qun salyǵy oryndalýynyń aıqyndyǵyn qamtamasyz etetin joba tusaýkeserin ótkizbek. Onyń maqsaty – salyq tóleýshilerdiń qarjylyq operasııalaryn qolma-qol qadaǵalap, olarǵa salyqty ýaqytynda qaıtarý.
Bıyl bıýdjet qarajatynyń tıimsiz jumsalýy 2016 jylmen salystyrǵanda eki esege artqan. Oǵan kiretin kórsetkishterdiń biri – ıgerilmeý kólemi eki esege azaısa, ekinshisi syrtqy jáne ishki aýdıt tekserýleri kezinde anyqtalǵan zań buzýshylyqtar ulǵaıǵan. Al býhgalterlik jáne qarjylyq esepterdi júrgizýdegi zańnamany buzý qarjylyq buzýshylyqtyń 86 paıyzyn quraǵan. Mınıstrdiń pikirinshe, bul másele osy mamandardyń biliktiligin arttyrýmen jáne olardy mindetti túrde kásibı sertıfıkattaý arqyly sheshilmek.
Byltyrǵy Bıýdjet kodeksine engizilgen ózgertýlerge sáıkes endi kvazımemlekettik sýbektilerge qarajat bólý qarjy-ekonomıkalyq negizdemede anyqtalǵan bıýdjettik ınvestısııalardy júzege asyrý merzimderi boıynsha júzege asyrylmaq. Sondaı-aq kóp qarajat jumsalǵan memlekettik jáne úkimettik baǵdarlamalardyń tıimdiligi, strategııalyq josparlaý men bıýdjettik josparlaýdyń bir-birinen alshaqtyǵy, olardyń ındıkatorlarynyń sapasyz josparlanýyna sebep bolyp otyr. Baǵdarlamalyq qujattardyń oryndalýy barysynda jiberilgen kemshilikter de bar. Biraq jetistikter de az emes. Máselen, «Bıznestiń jol kartasy 2020» baǵdarlamasy boıynsha 47 mlrd teńge kásipkerlerge ártúrli qoldaý kórsetilýge berilgen. 2017 jyl qorytyndylary boıynsha baǵdarlamaǵa qatysýshylar 3,5 trln teńgege ónim óndirip, 17,3 myńnan astam jumys orny ashylyp, bıýdjetke 217 mlrd teńge salyq tólengen. «Nurly jer» baǵdarlamasy sheńberinde jalpy 341,7 myń sharshy metr arendalyq jáne kommersııalyq turǵyn úı halyqqa paıdalanýǵa berildi.
Qarjy mınıstri memlekettik borysh máselesine de toqtaldy. Memlekettik borysh kórsetkishi, onyń ishinde kvazımemlekettik sýbektilerdiń syrtqy boryshy ózekti máselelerdiń biri bolyp otyr. Byltyrǵy memlekettik borysh IJО́-ge shaqqanda 26 paıyzdy quraǵan. Onyń 66 paıyzyn ishki qaryz qurasa, 34% syrtqy qaryzǵa tıesili. Iаǵnı, memlekettik boryshtyń úshten bir bóligi ǵana valıýta baǵamynyń ózgerýine táýeldi. Bolashaqta bıýdjet tapshylyǵyn qarjylandyrý saıasaty ishki resýrstarǵa baǵyttalatyn bolady. Osy maqsatta memlekettiń boryshyn tıimdi basqarý úshin onyń quraldaryna dıversıfıkasııalaý sharasy qabyldanbaq. Máselen, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń bırjasynda sýkýk ıslam oblıgasııalaryn shyǵarý josparlanyp, ortalyqpen birlese Euroclear bankimen qarym-qatynas ornatylmaq. Bul jumys halyqaralyq ınvestorlar úshin teńgedegi baǵaly qaǵazdardy ornalastyrýǵa múmkindik beredi. Budan basqa kvazımemlekettik sektordyń boryshtaryn basqarý Úkimet tarapynan zańnama júzinde baqylaýǵa alynyp otyr.
Al Esep komıtetiniń tóraıymy Natalıa Godýnova respýblıkalyq memlekettik kásiporyndarǵa toqtalyp, olar boıynsha 2017 jylǵy taza kiris 6 mlrd teńgege qysqarǵanyn, al shyǵyny birshama artqanyn jetkizdi. Sonymen qatar keı máselelerge baılanysty memorgandar men ulttyq kompanııalar syrttan halyqaralyq keńesshilerdi tartýǵa qomaqty qarjyny jumsaýdy jalǵastyryp otyrǵanyn atap aıtty. «Olardyń eńbekaqysy jergilikti mamandardan 3-4 ese asyp túsedi. Sonymen birge olardyń eńbekaqysyn retteý boıynsha normatıvtik-quqyqtyq baza joq. Osy oraıda sarapshylardy tartý boıynsha biryńǵaı ortalyqty qurý jolymen halyqaralyq keńesshiler qyzmetterine shyǵystardy ońtaılandyrý jón bolar edi», dedi ol.
Esep komıteti keltirgen derekter boıynsha, bıýdjettiń kiris bóliginiń ekonomıkanyń shıkizat sektoryna táýeldiligi saqtalyp otyr. Shoǵyrlandyrylǵan bıýdjetke shıkizattyq emes sektordan túsetin túsimderdiń ósý qarqyny 2016 jyly 40,7%-dan 2017 jyly 2,6%-ǵa deıin tómendegen. Komıtet 2017 jyldyń qorytyndysy boıynsha sapasyz salyqtyq ákimshilendirýdiń saldarynan kelgen respýblıkalyq bıýdjettiń boljamdy shyǵyndary shamamen 108,5 mlrd teńgeni quraıtynyn jetkizdi. 2017 jyly respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary 11 572,9 mlrd teńgeni quraǵan. Is júzindegi shyǵystar 11 550,7 mlrd teńge mólsherinde nemese túzetilgen josparǵa saı 99,8% bolǵan, 2016 jylmen salystyrǵanda 2 668,8 mlrd teńgege nemese 30,0%-ǵa ulǵaıdy. Bul negizinen bank sektoryn qoldaýǵa qarajat bólýge jáne óńirlerge beriletin sýbvensııalardyń ulǵaıýyna baılanysty. Shyǵystar qurylymynda edáýir úles salmaq shyǵyn 92,4% bolyp otyr, olar 2016 jylmen salystyrǵanda 10 677,5 mlrd teńge somasynda oryndala otyryp, 2 777,7 mlrd teńgege ósken. Úkimet esebiniń derekterine sáıkes, 2018 jyldyń 1 qańtaryna debıtorlyq bereshektiń jalpy somasy 300,3 mlrd teńgeni (2016 jylǵa qaraǵanda ósim 88,4 mlrd teńgeni qurady) quraǵan.
Parlament Májilisiniń barlyq turaqty komıteti Qarjy mınıstrligi men Esep komıtetiniń atqarǵan jumysyna oń qorytyndy berdi.
Sondaı-aq Májilistiń jalpy otyrysynda turaqty komıtetter ekinshi oqylymdaǵy «Advokattyq qyzmet jáne zań kómegi týraly» zańnyń jobasyn maquldady.
Venera TÚGELBAI,
«Egemen Qazaqstan»
