Aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrý – zaman talaby

Biraq bizdiń elde bul salany sıfrlandyrý áli de kemshin. Ásirese en baılyǵymyz – aýylsharýashylyq jerlerin óz deńgeıinde ıgere almaı otyrǵanymyz ras. Sondyqtan bul baǵytqa barynsha kóńil bólip, arnaıy sıfrlandyrý baǵdarlamasyn qabyldaýdyń máni zor.

Sheteldik tájirıbe qajet

Shyny kerek, búginde damyǵan elderde áldeqashan qolǵa alynyp, moıyn­dal­ǵan san-salaly jetistikterdi elimizge endi-endi ǵana engizip jatyrmyz. Sebebi sıfr­landyrý – elimiz úshin úlken jańa­lyq. Oǵan sońǵy 2-3 jyldyń aınalasynda ǵana dendep kiristik. Sondyqtan sıfrlandyrý jumystarynda sheteldik mamandardyń tájirıbesin qoldanýǵa múddelimiz. Ásirese aýyl sharýashylyǵy salasyn sıfrlandyrý baǵytynda álem elderiniń ishinde ozyǵy sanalatyn Germanııamen birlesken jobalardyń jóni bólek.

Jaqynda Astanada aýyl sharýa­shy­lyǵyn sıfrlandyrý taqyrybynda ótken alqaly jıynnyń mańyzy da osy oıymyzdy dálel­dedi. S.Seıfýl­lın atyndaǵy Qa­­z­aq agro­tehnıkalyq ýnıversıtetinde ót­ken forýmǵa Ger­ma­nııanyń azyq-túlik já­ne aýyl­sha­rýashylyq mınıstrligi, Qazaq­stannyń Germanııadaǵy elshiligi, jáne «Germanııa-Qazaqstan agrarlyq-saıasat dıalogy» jobasy qoldaý bildirgen eken. Sharaǵa Parlament Senatynyń Agrar­lyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy da­my­tý komıtetiniń tóraǵasy J.Nur­ǵa­lıev, Aýyl sharýashylyǵy birin­shi vıse-mınıstri A.Evnıev, S.Seıfýl­lın atyndaǵy QazATÝ rektory A.Kúrish­ba­ev, ADA jobasynyń je­tek­shi­si R.Dıthard, Qazaqstannyń Germa­nııa­daǵy elshisi B.Núsipov, Germanııanyń Qa­zaq­standaǵy elshisiniń birinshi orynba­sary D.Vaınberg, sondaı-aq otandyq jáne sheteldik aýyl sharýashylyǵy sa­la­synyń 100-den astam ǵalymy men mamany qatysty. Alǵash ret ótkizilgen «Germanııa-Qazaqstan» birlesken agrar­lyq forýmynda salany sıfrly júıege kóshi­rýdiń san-salaly máseleleri tal­qylandy.

«Qazirgi tańda álemniń jetekshi ǵy­ly­mı ortalyqtarymen tyǵyz qa­rym-qatynas ornatyp, sıfrlan­dy­­­rý salasyndaǵy ozyq bilim men ǵy­lymnyń úlgisin izdestirý ju­mys­­ta­ry júrgizilýde. Sonymen qatar tu­ty­ný­shy­larǵa usynylatyn talda­ma­lyq materıaldardyń dáldigin arttyrý, oqıǵalar men ónimdilikti boljaý úshin ǵaryshtyq monıtorıngtiń ádis-
n­a­ma­syn jetildirý qajet. Osy turǵyda da­my­ǵan elderdiń, birinshi kezekte nemis áriptesterimizdiń tájirıbesi óte ma­ńyz­dy», deıdi A.Kúrishbaev. Iá, bul shara­nyń atalǵan ýnıversıtet alańynda ótýi­niń de sebebi bar, atalǵan JOO qa­zirgi kúni aýyl sharýashylyǵy sala­syn sıfrlandyrýdyń elimizdegi bire­geı ortalyǵy sanalady. Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi Astana­da­ǵy bul ýnıversıtetke salany sı­fr­landyrý tájirıbelerin júzege asy­rýdy júktegen bolatyn. Búginde mınıs­tr­lik­tiń qoldaýymen kóptegen jo­ba qolǵa alynǵan. Al onyń biraz bó­ligi osy nemis ma­man­darymen bir­le­sip jasalyp otyr.

Germanııanyń aýyl sharýashylyǵy salasy áldeqashan jetilip, damýǵa bet burǵan ózge elderge úlgi bolýǵa aınal­ǵanyn moıyndaýǵa tıispiz. Son­dyqtan da biz búginde dál egin­shilik júıesin engizýdi nemis ǵalymdarymen birlese qolǵa alyp, júzege asyrýdamyz. Dál eginshilik júıesimen, onyń tehnologııasyn durys paıdalaný arqyly, birin­­shiden, tyńaıtqyshtardy únem­desek, ekinshiden, tuqymdyqty, janar-ja­ǵar­­maıdy jáne eńbek kúshin azaıta­myz. Sonyń esebinen topyraqtyń qu­narlylyǵy artyp, ónim eselenedi, deı­di mamandar. Aıtqandaı, elimiz dál egin­shilik arqyly tıimdilikti arttyryp, shy­ǵyn kólemin 25 paıyz­ǵa azaıtýdy kóz­deıdi. Sonyń nátı­je­sinde, 2025 jyl­ǵa qaraı salanyń ekonomıkalyq tıimdiligi 40 mlrd teńgeni quramaq.

­

«Kóshten» qalmaýǵa tıispiz

Qazirgi tańda el ekonomıkasynyń agrar­lyq sektory damyǵan elderden álde­qaıda artta qalǵany jasyryn emes. Má­selen, derekke súıen­sek, tabıǵı-klı­ma­t­tyq jaǵdaıy Sol­tústik Qazaqstan óńi­rinen de qatal bolyp tabylatyn Aýstralııada astyq daqyldarynyń ónim­diligi biz­ge qaraǵanda 2 ese joǵary. Al tabı­ǵı-klımattyq jaǵdaıy bizben uqsas ke­letin Kanadada ósimdik sharýa­shy­ly­ǵynyń ónimdiligi 14 ese artyq. Jer kólemi Qazaqstannan 66 ese kishi Gollandııada aýylsharýashylyq ónim­de­ri­niń ár jyl saıynǵy eksporty 100 mlrd AQSh dollaryn quraıdy nemese biz­den 50 ese kóp eken. Al bizdiń elde egis­tik jerlerdiń 93%-y aýa raıyna táýeldi aımaqtarda ornalasqan, ıaǵnı egin­shiliktiń ónimdiligi tolyqtaı jaý­yn-shashynnyń kólemine tikeleı baı­lanysty.

Sondyqtan da ǵylymı tásil­derge júginbesek, zamanaýı ag­ro­tehnologııalardy qoldanbasaq, álem­dik damýdyń kóshine ilese almaı qalýymyz ábden múmkin. Osyny es­kergen elimiz qazirgi tańda birinshi kezekte agroónerkásip keshenin mem­le­ket­tik retteý júıesin sıfrlandyrýdy kózdep otyr. Odan soń salaǵa jańa tehnologııa tartyp, qaıta jaraqtandyrý maqsatynda jumys atqarylady. Mı­nıs­trlik basymdyq berip otyrǵan eki baǵyttyń alǵashqysynda AО́K sýb­e­ktilerin qar­jylandyrýdyń qol­je­tim­diligi, ótkizý naryǵyn jáne eks­po­rt­ty damytý, memlekettik baqy­laý men qadaǵalaýdyń tıimdiligi, sý jáne bıo­­resýrstardy tıimdi bas­qarý ba­ǵy­tyn­da qyzmetter atqa­­rylyp ja­tyr.

Osy­laısha, agroónerkásip ke­shenine qaty­sty memlekettik qyz­met kórsetýdiń 101 túri túgel avto­­mat­tandyrylmaq. Odan bó­lek,­ aýyl­sharýashylyq ónim­de­rin qa­da­ǵalaý júıesin engizý de jos­par­lanǵan. Sondaı-aq saladaǵy kon­kýrstyq rásimderdiń barlyǵy elek­tron­dy formatqa kóshýde. Ele­va­tor­lar­daǵy oryndardy, ondaǵy as­tyq kó­lemin de elektrondy túrde ba­qy­­lap otyrýǵa bolady. Túrli qu­jat­tar da elektrondy túrde tolty­rylady. Aýylsharýashylyq teh­nı­­kalarynyń da elektrondy esebi ja­salady. Qysqasy, mınıstrliktiń sala­ny sıfrlandyrýǵa baǵyttalǵan ju­mystarynyń birinshi bóligi kóbine mem­lekettik qyzmet pen esep-qısap, elektrondy saýda baǵytynda bolyp otyr. Al ekinshi baǵyt tikeleı agro­ónerkásip keshenine sıfrly teh­nologııalardy tartý maqsatyn kóz­deıdi.

Bul jospardyń júıeliligin nemis ǵalymdary da quptap otyr. Máselen, Germanııanyń azyq-túlik jáne aýyl­sha­rýashylyq mınıstrliginiń sıfrly júıege kóshirý bóliminiń jetek­shisi, dok­tor Bernhard Qazaq­stan­ǵa aldymen «túgendeý» jumys­ta­ryn júrgizýdi usy­nady. Ol de­ge­nimiz, birinshi kezek­te resýrstyń elek­trondy bazasyn ja­saý degen sóz, bul rette, ásirese aýyl­sharýashylyq jerleriniń árbir gektary, metr-santımetrine deıingi tolyq málimetti anyqtaý, sebebi jerdi ıgerý úshin bul asa mańyzdy másele. Al ony osy sıfrlandyrý jaǵdaıynda jeńil júzege asyrýǵa bolady. Sondaı-aq DLG qaýymdastyǵynyń Shyǵys Eýropa boıynsha aımaqtyq dırektory Olga Hýngerdiń aıtýynsha, ár eldiń aýylsharýashylyq keshenine árqalaı tásilder qolda­ny­lýy tıis. Máselen, Germanııa men Qazaq­stan­nyń topyraq quramy jer men kók­teı, sondyqtan ondaǵy máse­len­iń de aıyrmasy zor. Tipti klı­mat­tyń ózi teh­nologııalardyń ár eldiń ózine saı beı­imdelýin qajet ete­di. Bul turǵyda sıfr­ly tehnolo­gııany engizýde zerdeli zert­teýler, arnaıy synaq alańdary bolýy kerek. Osy oraıda Germanııa men Qazaq­stan ýnıver­sıtetteriniń birlesken jo­ba­­larynyń mańyzy zor, deıdi doktor Hýnger.

Mejeli mindetke jetý joly qandaı?

Jalpy, Qazaqstannyń eń úlken baı­lyǵy – aýylsharýashylyq jer­leri. Sol jerdi tıimdi ıgerip, du­rys qoldanýdyń birden-bir joly ony ǵaryshtyq basqarý. Iá, osydan 2-3 jyl buryn Jer kodeksi tal­qy­lan­ǵan­da jer máselesi úlken rezona­ns týdyrýynyń bir sebebi de osy baqylaýdyń kemshindiginen edi. Iаǵnı jer qalaı ıgerilip jatqanyn sha­rýalar tolyq bilmedi. Al ony ǵa­ryshtyq tehnologııamen monıtorıng arqyly baqylaý múmkindigi bar, damyǵan elder sony paıdalanyp otyr. Ǵalymdar dabyl qaǵatyn taǵy bir jaıt – Qazaqstannyń aýyl­sharýashylyq daqyldarynyń ónim­diligi búginde ózindik qýatymen sa­lys­­tyrǵanda eki esege tómen.

Al budan shyǵýdyń qandaı joly bar? Birinshiden, zamanaýı negizde núkteli jer óńdeýdi qolǵa alý kerek, deıdi mamandar. Alqaptardyń elektrondy kartalary, naqty meteoderekter, sensorlar jáne datchıkter, ǵarysh monıtorıngi jáne basqa da sheshimderdi paıdalana otyryp, dálme-dál eginshilik elementterin engizý aıasynda agroqury-lym­darda naqty tehnologııalardy engi­zý­diń ekonomıkalyq modelin ázirleý, ony sýbsıdııalaýdyń jańa júıesin engi­zýdi josparlaý, qanatqaqty sharýa-shylyqtardy anyqtap, fermerlerdi aýylsharýashylyq ýnıversıtetterimen, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen jáne aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrý, tehnologııalar ázirleýmen aınalysatyn álemdik kompanııalarmen birlese oqytý.

Ekinshi – sharýashylyqtarda núkteli jer óńdeý tehnologııasynyń ekonomıkalyq modelin ázirlep, olarǵa úıretý jáne keńinen taratý, aýylsharýashylyq tehnıkasyn jedel jańartý. Úshinshi – mal sharýashylyǵyn damytý. Mal basynyń 57-60 paıyzy úı sharýashylyǵynda shoǵyrlanǵandyqtan, ónimniń 72 paıyzy da osy jerde óndiriledi. Sondyqtan usaq fermerlerdiń iri bordaqylaý alańdary bar sharýashylyqtarmen kooperasııasyn yntalandyrý arqyly mal óniminiń sapasy men taýarlyq kórsetkishterin jaqsartyp, et eksportynyń kólemin arttyrý. Tórtinshi – sýarmaly jerlerdi údemeli ıgerý. Qazir sýarmaly jer kólemi 2,5 mln-nan 1,1 mln gektarǵa qysqardy.

Ony shartty túrde alqapqa aınal­dyratyn bolsaq, 7,0-8,0 mln gek­tar jer aınalymnan shyqqanyn kór­setedi. Eger kem degende 1 ga sýarma­ly jerden 15 sentner ónim alatyn bolsaq, jyl saıyn 1 mln tonnadan astam as­tyq alynbaı qalady. Sondyq­tan 65 myń gektarǵa sý berýdi qaıta qal­py­na keltirýge baǵyttalǵan sharalar­dy júze­ge asyrý josparlanǵan. Al bul me­jeli mindetterdi oıdaǵydaı oryn­daý­ǵa Qazaq ulttyq agrotehnıkalyq ýnı­versıteti bazasynda jumys isteıtin Agro­ónerkásiptik keshendi sıfrlandy­rý ortalyǵy múddeli. Bul rette Astana­da ótken alqaly jıyn – alǵashqy «Ger­ma­nııa-Qazaqstan agrarlyq forýmy» sııaq­ty mazmundy sharalardyń da ózindik úlesi bar.

Dınara BITIK,

«Egemen Qazaqstan»