Kıberqaýip álemdik syn-qaterlerdiń kósh basynda

Búgingi «sıfrlanǵan» álemdi qansha jerden jaǵymdy etip sıpattaǵyń kelgenimen, oǵan kóńiliń shaba qoı­maıdy. О́ıtkeni álem sıfrlanǵan saıyn ol uqypsyz, ózine senimsiz jan­nyń qolyndaǵy sıqyrlanǵan, kez kel­gen kezde úgitilip túsýi qıyn emes shy­ny sharǵa aınalyp bara jatqandaı kó­ri­nedi. Osy oraıda birinshi kezekte álem­dik qarym-qatynastarda, onyń ishin­de, ási­rese kúsh qoldaný, ál­sizge tize batyrý, áskerı-saıası qy­­sym ja­saý baǵyttarynda kıber­ne­­tı­­ka­lyq tá­sil­derdi qoldaný úrdis­te­ri­niń ke­ńi­nen tarap bara jatqany oıǵa oralady.

Qazir «Kıberásker», «Kı­ber­qarý», «Kıberbarlaý» «Kı­ber­qorǵaný» táriz­di sala­lar­dyń paıda bolýy, kı­ber­­qyl­­myskerlerdiń múmkin­dik­terin kór­setken vırýs­tyq shabýyldardyń shýly oqıǵa­lary qorǵanýdyń nemese qar­sylasýdyń jańa, zamanaýı deńgeıine kóshýdi talap etetini belgili. Sondyqtan bizdiń eli­miz memlekettiń aqparattyq qaýip­sizdigin qamtamasyz etýge, qoǵamnyń turaqtylyǵyn ny­ǵaı­týǵa, azamattardyń aqpa­rattyq-kom­mýnıkasııalyq tehnologııa­ny (AKT) qoldanǵan kezde qupııa­ly­lyǵyn saqtaýǵa baǵyttalǵan «Kıber­qalqandy» qurý isine basa nazar aýdaryp otyr. О́ıtkeni Qazaqstan ta­rapy memlekettik shekaralardy esep­ke almaıtyn kıber­qyl­mys­ker­ler je­ke tulǵalar men senimdi qol­daǵy mem­lekettik aqparattyq júıelerdiń ózine qaýip tóndiretindeı áleý­­et­ke ıe bolyp otyr­ǵanyn tereń tú­si­nýde. So­nymen qatar bizdiń eli­miz kıber­qyl­mysqa, so­nyń ishinde kıber­­ter­ror­ız­mge qar­sy kúrestiń tıim­diligin art­ty­rý­da memleketter ara­syndaǵy seni­m­di áriptestiktiń alar ornyn joǵary ba­ǵ­a­laıdy.

Kıberkeńistiktiń múmkin­dikteri az ǵana ýaqyttyń ishin­de myńdaǵan adamdy jınap, mıtıng uıymdastyrýǵa, qa­lyp­tasqan memlekettik júıege qaý­ip-qater tóndirýge, shyǵyn­dary kóp­­tegen adam ómirimen ólshenetin prob­­lemalar týdy­rýǵa qabiletti ekeni ta­laılardy shyndap oılandyrýda. Sondyq­tan búginde memleketter ózi­niń ulttyq kıberkeńistigin qor­ǵaý maq­sa­tynda sharalar ke­she­nin qurýǵa basa nazar aýdarýda.

Jalpy, kıberkeńistiktiń dástúrli qaýip-qaterleri bolyp tabylatyn alaıa­­qtyq, trollıng, arandatý syndy jaǵymsyz áre­ketterdiń qataryna qazir­gi tańda terrorızm jáne dinı eks­tremızm qosyldy. Onyń ústine, ómi­ri­mizden tys, vırtýaldy sanalatyn qaý­ipqaterler shynaıy bola tústi, bizge tikeleı áser ete bastady.

Sál shegine sóılesek, Eýro­pa­lyq ke­ńes birinshi ret 2001 jyly kıber­ke­ńis­tiktegi qyl­mys­tyń anyqtamalary men jiktelýi, memleketterdiń ynty­maqtastyq mehanızmderi, quqyq qor­ǵaý salasy organda­rynyń ózara is-qı­myl tártibi jáne ınter­net qyz­­metin usyný­shylardyń aq­pa­rat­­tardy saq­taý máseleleri naq­ty­­lanǵan «Kı­ber­qylmys týraly kon­­vensııa» qa­byldady. Konvensııa 2004 jyldyń 1 shildesinen bastap kúshine endi jáne oǵan 2005 jy­­ly otyz memleket qo­syldy. Bu­lardyń ishinde Eýropa elderi, AQSh, Kanada, Japonııa jáne OAR konvensııany ratıfıkasııa-
la­dy.

Bul konvensııany qabyl­daýdaǵy ne­gizgi alǵyshart HH ǵasyrdyń soń­ǵy jyldarynda oryn alǵan kı­bernetıkalyq qaýipter boldy. Ol qol qoıǵan el­derdiń bir-birine aq­parat be­rýine jáne tehnıkalyq qol­jetimdiliktiń erikti qaǵıdat­ta­ryna negizdeldi. Konvensııaǵa qo­syl­­ǵandardyń barlyǵy tyǵyz eko­nomıkalyq qarym-qaty­nastar orna­t­qan, kópshiligi NATO-nyń áskerı blo­gyna kiretin elder bolatyn. Al NATO-men áskerı-saıası baılanystary joq memleketter ózderiniń ishki is­terine aralasýy, táýelsizdik pen ult­tyq qaýipsizdikke nu­q­san keltirýi múm­kin degen qaýip­pen konvensııaǵa qol qoımady. Kon­vensııaǵa atal­ǵan sebepterge baılanys­ty qosyl­maǵan elder­diń arasyn­da Reseı de boldy.

Bul jaǵdaılar kı­berqaýipsizdik baǵy­tyn­daǵy senimdi ári aýqymdy yn­tymaqtastyq áli ornaı qoı­maǵanyn bildiredi. Degenmen atalǵan saladaǵy áriptestikti damytý isin ilgeriletý sharalary júzege asyrylýda. Máselen, búginde kıberqaýipsizdik sala­syndaǵy bir­lesken ynty­maq­tastyq komp­ıý­terlik tótenshe jaǵdaıattarǵa jaýap berý qyzmeti (Computer emergency response team – CERT) aıasynda óristep keledi.

HH ǵasyrdyń sońǵy onjyl­dy­ǵynda kompıýter qaýip­sizdigine qa­tysty tótenshe jaǵ­daılar týyn­da­ǵanda olarǵa laıyqty jaýap berýdi kózdeıtin qyzmetter quryla bastady. Máselen, osy baǵyttaǵy FIRST qaýymdastyǵy (The Forum of Incident Response and Security Teams – www.first.org) búginde 90-ǵa jýyq elden 400-ge tarta ortalyqty biriktirip otyr. Negi­zinde kompıýterlik tótenshe jaǵdaıattarǵa jaýap berý qyzmeti (CERT) kompıýterlik oqys oqıǵalar jónindegi aqparattardy jınaý, taldaý, qoldanýshylarǵa qoldaý kórsetý maqsatynda qury­lady.

Sondaı-aq AQSh-tyń ulttyq qaýip­sizdigine keri áserin tıgiz­gen, ha­lyq­aralyq qoǵam­dastyqtyń nazaryn ózine aýdarǵan E.Snoýden tóńi­regindegi daý-damaı da kıber­qaýip­sizdik sala­syndaǵy aty shýly oqıǵa retinde tarıhqa tirkeldi. AQSh-tyń Kıber­keńistik salasyndaǵy asa qupııa derekterdi jarııalap jibergen E.Snoýdenniń is-áreketinen tek AQSh emes, kóptegen basqa da elder japa shekti. AQSh-tyń Ortalyq barlaý qyzmeti men Ulttyq qaýipsizdik agenttiginde qyzmet etken ol eldiń qupııa málimetteriniń keń aýqymyn syrtqy shyǵardy. Bireý úshin qaharman, bireý úshin satqyn sanalatyn Snoýden oqıǵasynan keıin AQSh jáne basqa da elder ózderiniń aqparat­tyq keńistigin jáne memlekettik qury­lymdaryn qorǵaý úshin tıisti sharalardy qolǵa aldy.

Aqparattyq qoǵam qurý salasynda naqty qadamdar jasap, memle­kettik qyz­metterdi elektrondy pishinde be­rýdi jolǵa qoıǵan, memlekettik de­rekter bazasyn qurǵan, mem­le­ket­­tik júıesi sıfrly format boı­yn­sha qalyptasyp, turǵyndary aq­pa­rattyq qoǵamnyń paıdasyn kóre bas­­taǵan Qazaqstan kıberqaýipsizdik salasyndaǵy álemdik deńgeıdegi tótenshe oqıǵalarǵa nemquraıly qara­maıtyny belgili. О́ıtkeni kıber­keńis­tik­tegi syn-qaterler barlyq elderdiń ult­tyq qaýipsizdigine tikeleı áser ete­tini dáleldenýde.

Astanada 2011 jylǵy 15 maýsymda ótken ShYU sammıtinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev halyqaralyq quqyqqa «elek­trondy shekara», «elektrondy egemendik» tárizdi jańa túsinikterdi engizetin kez kelgenin aıta otyryp, «Kıberpol» min­detin atqaratyn ShYU-nyń arnaıy organyn qurý týraly oılastyrý qajet sııaqty», degen bolatyn. Búginde osydan 7 jyl buryn aıtylǵan bul usynystyń ózektiligi aıqyn kórinýde. О́ıt­­keni kıberkeńistiktegi je­del ózgerister, jetekshi mem­leket­terdiń qorǵaný ári óz ústemdigin qamtamasyz úshin osy baǵytta baǵdarlamalar qabyl­daýy, kıberásker qateriniń shyndyqqa aınalýy «elektron­dy shekara», «elektrondy ege­mendik» máselelerine sergek ári baıyppen qaraýdy talap etýde.

Keıbir derekterge qara­ǵanda, bir­qatar elde «kıber­áskerler» bólim­she­leri jumys isteıtin kórinedi. Máselen, 2009 jyldan beri AQSh-ta tike­leı Pentagonǵa baǵynatyn kı­ber­­netıkalyq kúshtik qury­lymdar paıda bolǵan. Mundaı bólimshelerdi qurý máselesin qolǵa alyp jatqan mem­leketter de barshylyq. Árıne «Kıberásker» qurý ońaı sharýa emes. Oǵan kóp qarjy, ǵylymı potensıal qajet.

Osy oraıda «Kıberásker», «Kıberqarý» syndy kúshterdi qur­ma­saq ta «elektrondy shekaralar» túz­ip, «elektrondy egemendik» qurý­dyń ma­ńyz­dylyǵy aıqyn kórinedi. Qazaq­stan bul baǵytta qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. Buǵan dálel retinde Úkimettiń 2017 jylǵy qaýlysymen elek­trondy aqparattyq resýrs­tar, aqparattyq júıeler jáne telekommýnıkasııa jelile­rin qorǵaý sa­la­syndaǵy memle­kettik saıasatty iske asyrý­dyń negizgi baǵyttaryn aıqyn­­­daıtyn kıberqaýipsizdik tu­jy­­­rym­damasy («Qazaqstannyń kıber­qal­qany») bekitilgenin aıtýǵa bolady. Ha­lyqaralyq tájirıbeler eske­rile otyryp ázirlengen bul qu­jat «elektron­dy» shekaralardy qurý men da­mytýdyń stra­tegııalyq maq­sat­ta­ryn aıqyn­daıdy, aqparattyq qaýip­­siz­dik oqıǵalarynyń aldyn alý jáne jedel áreket etý tetikterin ázir­leýdi qamtamasyz etedi. Budan biz sıfrly álemge jyldam enip bara jatqan Qazaqstan úshin kı­berqaýipsizdik salasy basym baǵyttardyń biri bolyp otyr­ǵanyn uǵamyz.

Qoryta aıtqanda, Qazaqstan úshin kıberqaýipterden qorǵaný máselesi kún tártibindegi ózekti máselelerdiń biri bolyp tabylady. Sondyqtan salanyń normatıvtik quqyqtyq bazasyn qalyptastyrý baǵytyndaǵy jumystardy júıeli túrde júr­gizýdiń mańyzy zor. Osy oraıda qazirdiń ózin­de kóptegen qujat­tar, normatıvtik qu­qyq­tyq aktiler, zań jobalary túzildi.

Joldybaı BAZAR,

«Egemen Qazaqstan»