ShYU nege álem nazaryn aýdaryp otyr?
Maýsymnyń 9-10 kúnderi Sındaoda Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń kezekti sammıti ótedi. Jıynǵa álem nazar aýdaryp otyr. Xinhua agenttigi osy máseleniń sebebine úńilip kórgen eken.
Agenttiktiń aıtýynsha, sammıttiń halyqaralyq qoǵamdastyq nazaryn aýdarýynyń birinshi sebebi – uıymnyń keńeıtilýi. Esterińizde bolsa, byltyr Astanada ótken sammıtte uıymǵa Pákistan men Úndistan qosylǵan bolatyn. Sonymen qatar ShYU-da 4 baqylaýshy memleket jáne 6 dıalogtyq áriptes bar.
Xinhua agenttigi aımaqtyq aýqymy, halqynyń kóptigi jáne ekonomıkalyq áleýetiniń artýy nátıjesinde ShYU álemde yqpaldy uıymǵa aınalyp kele jatqanyna toqtalady. Onyń óz sebebi bar. Qytaı men Úndistannyń ózinde búkil álem halqynyń jartysyna jýyǵy mekendeıdi. Sondaı-aq segiz memleket Eýrazııa qurlyǵynyń 60 paıyzyn alyp jatyr. Álemdik ishki jalpy ónim kóleminiń 20 paıyzy da osy uıymǵa múshe memleketterge tıesili.
Agenttiktiń jazýynsha ekinshi másele – uıymnyń jahandyq áriptestikke qosatyn úlesine baılanys-
ty. ShYU qurylǵaly beri árdaıym aımaqtaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdikti basty nazarǵa alyp keledi. Budan bólek, yntymaqtastyq aıasyn keńeıtip, terrorızm, ekstremızm jáne separatızmmen kúresýde de áriptestik ornatýǵa mán beredi.
Uıym aıasy keńeıgennen keıin múshe memleketter aımaqtaǵy halyqtyń kútkenin ǵana emes, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń da pikirin eskeredi. Bul másele de álem nazaryn sammıtke buratyny anyq.
Gvatemala janartaýdan qaýiptenedi
Gvatemala bıligi Fýego výlkanynyń qaıta kúsheıýi múmkin ekenin aıtyp, halyqty abaı bolýǵa shaqyrdy. Sońǵy derekter boıynsha, janartaý atqylaýynan zardap shekkender sany artyp, 75 adam qaza taýyp, 200-ge jýyq adam iz-túzsiz joǵalǵan.
Eldegi Seısmologııa, janartaý jáne meteorologııa ınstıtýty apta basynda výlkannyń qaýpi áli seıilmegenin málimdep, evakýasııalyq jumystardy tezdetýge jáne qutqarýshylardy kóptep tartýǵa úndedi.
О́tken jeksenbide Gvatemaladaǵy Fýego výlkany qaıta oıanǵan bolatyn. Kraterden atqylaǵan ystyq lava men tútin 10 shaqyrym bıikke jetip, aımaqtyń biraz bóligi kúl astynda qalǵan. Janartaýdan atqylaǵan ystyq lavalar taıaý mańdaǵy eldi meken turǵyndaryna orasan zııan keltirdi. Alǵashqy derekter boıynsha, qaıtys bolǵandar sany elýge jýyqtaǵan edi. Biraq keıinirek qaza tapqandar sany arta tústi.
Eldegi Tótenshe jaǵdaılar agenttigi CONRED-tiń málimetine qaraǵanda, qaıtys bolǵandar sany 75-ke jetýi múmkin. Reıter agenttigine suhbat bergen ınstıtýt dırektory Eddı Sanches jaǵdaı óte kúrdeli ekenin aıtty. Qazir myńdaǵan turǵyn qaýipti aımaqtan kóshirilip jatyr.
Jalpy, Gvatemalada 34 oıaý výlkan bar. Fýego – sonyń biri. Janartaý buǵan deıin de birneshe ret atqylaǵan bolatyn. Sońǵy ret 2015 jylǵy 8 aqpanda Fýego bir silkinip alǵan edi. Onyń mańynda IýNESKO-nyń álemdik murasyna kirgen Antıgýa qalasy ornalasqan.
Júrgizýshi kýáligin alǵan tuńǵysh áıel
Saýd Arabııasy tuńǵysh ret áıel adamdarǵa júrgizýshi kýáligin tabystady. Atalǵan shara 24 maýsymda eldegi názik jandylardyń kólik júrgizýine ruqsat berýine oraılasyp otyr.
El astanasy Er-Rııadtaǵy kólik qozǵalysy departamentinde on áıel júrgizýshi kýáligin aldy. Euronews arnasynyń málimetine súıensek, olardyń bárinde basqa memlekettiń júrgizýshi kýáligi bolǵan. О́z elinde tuńǵysh ret mundaı mártebege ıe bolǵan áıelder ózderiniń jańa qujatyn qýanyshpen áleýmettik jelide bólisip jatyr.
Saýd Arabııasy bıligi taratqan vıdeoda áıelderdiń jańa qujatyn qalaı alǵany, túrli baqylaýlardan ótkeni kórsetilgen.
Adam quqyǵy máselesin qozǵaıtyn Amnesty International uıymy bul áreketti quptaǵanymen, keıingi kezde elde áıel quqyǵy úshin kúresken birqatar adamnyń qamaýǵa alynǵanyna alańdaýshylyq bildirdi.
Buǵan deıin Saýd Arabııasy áıel zatyna «temir tulpardy» tizgindeýge shekteý qoıǵan bolatyn. Soǵan sáıkes, ár otbasy áıelder úshin jeke júrgizýshi jaldaýǵa májbúr. Alaıda byltyr el koroli Salman ben Ábdel Ázız Ál Saýd shekteýlerdiń zańdyq kúshin joıatyn jarlyq shyǵarǵan edi. Budan bólek, áıelderge kınoǵa, stadıonǵa barýǵa ruqsat etildi.
Sholýdy daıyndaǵan Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
