Sıyrdyń súti – kútimde

Oǵan «Saryaǵash» JShS-degi ozyq tehnologııamen jumys isteıtin taýarly sút fermasy kepil bolady Qazaqy sharýanyń «sıyrdyń súti – tilinde» degen qaǵıdasy bar. Aýyl sharýashylyǵyn ın­dýs­trııalandyrý júrip jatqan qazirgi kezde sıyrdyń súti tilinde ǵana emes, kútimde ekenine jurttyń kózi jete bastady. Denısov aýdanyndaǵy Pereleskı aýylynda ornalasqan «Sary­aǵash» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi sút saýý ferma­sy­nyń birinshi kezeńin iske qosty. Ferma tutastaı kompıýtermen basqarylady. Ýaqyttyń jyl­dam­dyǵyna, zamanaýı tehnolo­gııaǵa ilesý dep osyny aıtar bolar. Áıtpese, bul óńirge sıyr da, sút fermasy da tańsyq emes. Keńes Odaǵy dáýirinde mal sha­rýa­shylyǵy dúrildegen keńshar­dyń biri osy «Pereleskı» bola­tyn. Saýyn fermasynyń tóbesi kóringennen aldymen mal qıy­nyń ıisi ókpeni qabar edi. Sa­ý­yn­shy eńbegi jeńil bolmaıtyn. Shelegin qaryna ilgen áıelder syl­­pyldap fermada erteden kesh­ke deıin júretin. Al búgingi saýyn­shylardyń eńbegi qalaı dersiz? Mańdaıshasynda «Sút saýý ortalyǵy» dep jazyp qoıǵan jazýdy oqymasa, syrttan kelgen kisi munyń sút fermasy ekenin birden bile qoıýy, áı, neǵaıbyl. О́ıtkeni, tazalyǵyna shybyn taı­yp jyǵylǵandaı, kóńniń ıisi sezilmeıdi. Aıaq astynyń barlyǵy keramıkalyq plıtkalar, jalty­rap jatyr. Fermaǵa aıaǵyńdy súrtip kiresiń. Ǵımarattyń ekinshi qabatyna kóterildik, onda saý­ynshylar, operatorlar oty­ra­tyn bólme bar. Kádimgi ofıs dersiń. Terezeden «karýselge» qarap, otyryp, operator osy jer­den kompıýtermen basqara­dy. «Karýseli» – sıyr saýatyn keshendi apparat. Qoradan aıdap ákelingen sıyrlar birtindep «ka­­rýselge», ıaǵnı jerden bir-eki metrdeı bıiktiktegi úlken aınalma sharbaqqa ótedi de, bóli­nip qoıǵan bir-bir orynǵa tura qalady. Tómende júrgen saýynshylar taza maı­lyq­tarmen sıyrlardyń jelinin súrtip, sút saýý apparattaryn úrpine kıgizip, iske qosady. Sút qubyrlarymen aq bulaq aǵa bas­taı­dy. Osy jumystyń barlyǵy da kompıýtermen baqylanaty­nyn taǵy da aıtqymyz keledi. Nómir­lenip belgilengen ár sıyrdyń kún­­delikti salmaǵy, rasıony, qan­­sha sút bergeni kóz aldyńda tur. Sıyrdyń túrli aýrýlardan amandyǵy da tekserilip otyrady. – Alǵashqy ýaqyttarda sı­yr­lardy osynda aıdap kirgizýde de shamaly qıyndyqtar boldy. Sebebi, maldyń aty – mal emes pe, jaǵalaı temir sharbaqtardan, taıyp jyǵylardaı plıtkalardan seskengen bolar. Biraq sıyr da kútimdi jek kórmeıdi eken, janýarlar az ýaqyttyń ishinde qalyptasqan tártipke úırenisip ketti. Tańerteń, keshke saýyn kezinde montańdap kelip, aınalyp turǵan karýseldegi oryndaryna birtindep óte beredi. Saýyn­shy­lar jelininiń úrpine apparatty kıgizisimen ıip, sút bulaǵyn sel­detedi, – deıdi «Saryaǵash» jaýapkershiligi shekteýli seriktes­ti­giniń aǵa zootehnıgi Jansary Ahmetov. Sút saýý sehynda, ıaǵ­nı «karýseldegi» barlyq ju­mys­ty bar-joǵy tórt saýynshy ǵana atqarady. Plıtka tóselgen sehtyń ishi sıyr saýylyp bo­ly­symen jýylady. Sıyrdyń jelinin súrtken maılyqtardy kir jýa­tyn máshınede jýyp, saýyn­shy­larǵa sol mezette qaıta beredi. Qazir sút saýý ortalyǵynda kúnine 441 sıyr saýylady. Ma­man­dardyń aıtýynsha, qoradaǵy sıyrlar buzaýlasymen olardy «karýselge» ákelý jalǵasa beredi. Osylaı jańa tehnologııamen saýylatyn sıyrlar qataryn kóbeıtip, aldaǵy jyly «karýselde» saýylatyn sıyrdyń qatary 1200-ge jetkiziledi. – Qolda barlyǵy 900 saýyn sıyr bar. Ár sıyrdan jylyna eseptegende 4000 lıtr sút saýyp otyrmyz. Bul qazirgi múmkin­di­gi­mizge qaraı jaman kórsetkish emes. Bizdiń sharýashylyq sút saýýdy bastaǵanda ár sıyrdan 1600 lıtrden alǵanbyz. Jergilikti qara ala sıyrdyń tuqymyn asyldandyrý jumysy úzdiksiz júrgizilip keledi. Ozyq tehno­logııaǵa negizdelgen joba tolyq iske asqanda bul kórsetkishti 5000-5500 lıtrge jetkizetin bo­la­myz, – deıdi Jansary Ahmetov. Aıtpaqshy, bul sharýa­shy­lyqta buzaýlar da jańa tehnologııa boıynsha kútiledi. Oblystyń ındýstrııa karta­syna engen bul ınvestısııalyq joba «QazAgroFınans» aksıonerlik qoǵamynyń qoldaýymen múmkin boldy. О́zgelerdegi ozyq úlgini ákelý ońaı da, arzan da emes. Sút saýý ortalyǵynda qu­rastyrylǵan «karýsel» jab­dy­ǵy Germanııadan aldyryldy. Bul jabdyq qazir Qazaqstanda bar-joǵy beseý ǵana bolsa, so­nyń ekeýi Qostanaı oblysynyń sharýashylyqtarynda jumys istep tur. «Saryaǵash» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigine «QazAgroFınans» aksıonerlik qoǵamy 504,9 mıllıon teńge qa­ryz berse, qalǵan 111,4 mıllıon teńgeni sharýashylyq quramyna kiretin «Araı» holdıngi saldy. «Saryaǵash» jaýapkershiligi shek­teýli seriktestiginiń dırektory О́tegen Murtazın osy qarjy­nyń barlyǵy 6-7 jylda ótele­tinin aıtyp otyr. – Eń basty maqsatymyz – tıimdilik pen paıdaǵa qol jetkizý. 2014 jyly joba tolyq qýa­tyn­da jumys isteıdi. Sonda jobaǵa jumsalǵan shyǵyn da der ýa­qy­tynda óteletin bolady, – deıdi ol. Pereleskı aýylynyń 24 tur­ǵy­ny jańa taýarly sút ferma­syn­da jumys ornyn tabady. Jalpy, «KazAgroFınans» ak­sıonerlik qoǵamy elimizde taý­arly sút fermalarynyń damýy úshin jasalǵan ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrý ope­ra­toryna aınalyp otyr. 2007 jyldan beri osy baǵytta 16 joba qarjylandyrylyp, oǵan 13 mıllıard teńge jumsaldy. Qa­zir 14 taýarly sút fermasy to­lyqtaı jumys istep tur. «Kaz­AgroFınans» qarjylandyrǵan «Sa­ryaǵash» JShS-ǵa qaraıtyn sút fermasynda taǵy da qo­sym­sha qora salynǵannan keıin, joba 2012 jyly tolyq aıaqtalady. – Aýyl sharýashylyǵyn, onyń ishinde, mal sharýashylyǵyn ın­dýstrııalandyrý, ozyq tehno­lo­gııa­lardy ákelý aýyl adamdaryn da jańasha oılaýǵa beıimdeıdi. Saýyn sıyrlaryna taıaq kóte­rý­ge, tipti urysýǵa, shýlaýǵa bol­maı­dy. Onyń kútimi, jyly, taza oryn sút molshylyǵyna áser etedi, – deıdi sharýashylyq bas­shysy О́tegen Murzın. «Saryaǵashtyń» taýarly sút fermasy bolashaqta elimizdegi mal sharýashylyǵy kókjıeginiń keńeıe túserin kórsetkendeı. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı oblysy, Denısov aýdany, Pereleskı aýyly.