Búgingi býynnyń sózdik qorynyń sánine aınalǵan hyip-tiń túp-tórkinine úńilsek, negizinen qos uǵymdy bildiredi. Aldymen bul tipti tolyq mándegi sóz de emes, qysqartylǵan sóz. High Yield Investment Program abbrevıatýrasy kirisi men táýekeli joǵary ınvestısııalyq joba degenge keledi. Ekinshiden, shýy kóp, daýryqpa, dúrlikpe, aıqaıshyl nemese aldamshy jarnama degenniń aınalasynda. Sondyqtan munyń áý bastaǵy soqpaǵy jarnamadan bastalǵan sııaqty. О́kinishke qaraı, sol soqpaqty dańǵylǵa aınaldyrǵandardyń dúr beınesi elimizde erkin «haıpanýt» ete bastady. О́ıtkeni haıp sózi qoǵamǵa tez tarap, tanymaldylyqqa ıe bolyp otyr.
Jalpy, óz atyn shaqyratyn kókek qusaǵan ózimshil jarnamany qazaq ejelden jaqtyrmaǵan. Aıtalyq, «Atyń shyqpasa, jer órte» degen mátel osy máseleniń mánin asha túsedi. At shyǵarýda arlanbaıtyn boldyq qazir. «Bettiń aryn belge túıgenińiz» ne, belden de tómendep, tize men tobyqtyń ortasyna jetip qalǵanyna kýá bolyp júrmiz. Ilkide shetelde bolyp jatatyn paparasıler ómirdiń ózi, tek qoǵamnan jasyrynǵan shyn beınesi sııaqty edi. Al haıp sol paparasıdi ssenarıı boıynsha sanaly túrde ózi týdyrady. Bul eń aldymen shoý-bıznes ókilderine qatysty baıbalamdardyń qoldan jasalýy der edik. Qazir «ar-uıat», «ádep» degen ádemi tárbıemen ádipteletin minez-qulyqty osy bir beleń alǵan betsizdik jerge qaratqanyńyz bylaı tursyn, qaıtyp tura almastaı qylyp mertiktirgendeı áser qaldyrady. О́ıtkeni ózderi «halqym» dep sóıleýge arlanbaıtyn olardyń qarasy qalyńdap keledi. Osy arada olardyń arasynda da báseke týady. Qyzyq, betsizdiktiń de básekesi bolady eken-aý... Iаǵnı «halqynyń» aldynda júrý, nazarynan tys qalmaý úshin ár sátte bir «jańalyq» bolyp turýy tıis. Oǵash jańalyq oıdan shyǵarylady. Onyń qatysýshylary da oıynshy bolýy múmkin. Nemese qatysýshy oqıǵanyń bas rejısserdiń oıyny ekenin bilmeýi de kádik. Qalaı bolǵanda da kamera aldynda erikti túrde boqtaýǵa erik berý, beıtanyspen shekisý, jalǵan málimdeme jasaý, ótirik aıtý, ózi satyp alǵan «syı-syıapattardy» ózine áldebireýlerdiń atynan uıymdastyrý da osy haıpshylardyń tirligi. Bylaı qarasańyz bilgenge, túsingenge ıt-tirlik... Biraq solaı eken-aý dep bas tartqan taǵy eshkimdi kórmeısiz. Qaıta kúnnen kúnge óris alyp keledi. Haıptyń qaıyrsyzdyǵy – qazir qarapaıym tyńdarman, kórermen men oqyrman jańalyqtyń ras-ótirigin, oń-solyn aıyrýdan qaldy. Álbette áleýmettik jeliniń qýaty da bul shoqty úrleýge tamasha qural bolyp otyr. Haıpshylar óz ótirikterine ózderi senip, tym júgensiz ketkende ǵana betperdesi ońaı sypyrylady. Sondyqtan muny aqparattyq alaıaqtyq deýge de bolar, bálkim.
Aqparat demekshi, bul salada da haıpqa beıim baǵdarlama men suhbat platformalarynyń jaryqqa kóptep shyǵa bastaýy alańdatady. Buǵan deıin durys sóılep júrgen júrgizýshiniń aıaqasty burys sóılep, dóreki, kespir saýalǵa erik berýin eshkim túsine almaı álek. О́kinishtisi, muny aǵynǵa qarsy júzý dep baǵalaýshylar tabylady. Tipti de olaı emes. Bul – joǵaryda aıtqanymyzdaı aıǵaı-shý tóńireginde aýdıtorııa jınaýǵa táýekel etetin kommersııalyq joba. Tilińizge, dilińizge, dinińizge túkirgeni bar. Sondyqtan bastapqy aýdıtorııa úshin qarapaıym qundylyqtardy qurbandyqqa shalatyn haıpshylardyń qaıyry joq. Tipti haıptyń asqynǵan túriniń maqsaty – aýdıtorııany esirikke nemese úreıge jetkizý. Ony kóbinese múddeli toptar, saıası tehnologtar qoldanady. Bul túsiniksiz oqıǵa bolýy da múmkin, biraq haıp. Sol sııaqty bul vırýsty marketıng, ásire jarnama, belsendi pıar bolýy da ǵajap emes. Onyń negizi qoǵam nazarynan túspeý arqyly tabys tabýǵa qurylady. Biraq «shólmek myń kúnde synbaıdy, bir kúnde synady» degendeı, onyń qatysýshylarynyń taqyrǵa otyrýy áp-sátte bolmaq. О́ıtkeni joǵary tabys tabýǵa arnalǵan ınvestısııa dep túsindirilgenimen, oǵan esh ınvestısııa quıylmaıdy. Al tabysty belgili bir adamdar shoǵyry ǵana ıelenýi múmkin. Qalǵany jer súzip qalady. Bul 1920 jyldary «Ponsı syzbasy» atty qarjy pıramıdasyn qurǵan Charlz Ponsıdiń júıesi ispetti. Iаǵnı mekeme quryp alǵan soń joǵary prosentpen tabys tabý tóńiregindegi dúrbeleńge dúrbeleń qosyp, eldi dúrliktire túsý, haıp jasaý qajet. Alǵashqy salymshylarǵa keıingilerdiń esebinen prosent beredi. Biraq ár dúnıeniń ólshemi men shegi bar. Bul HH ǵasyrdyń «haıpy» bolsa, qazirgi onlaın-dáýirde de jelilerdi «jaryp», jarǵa jyqqysy keletinder jeterlik. Sondyqtan haıptan saqtaný úshin joǵary prosentter men kóleńkeli jobalardan, ásire jarnamalardan aýlaq bolǵan abzal. Árıne bul rette azamattyq qoǵamnyń qalyptasýyna ákeletin áleýmettik haıptar da bar. Jalpy, haıptyń azamattyq sektorda belsendi bolǵany áldeqaıda tıimdi. Aıtalyq, memlekettik tildi talap etken sheteldik azamattyń haıpynan soń ekinshi deńgeıli bankter servıs saıasatyn qaıta qaraýǵa májbúr bolǵany belgili. Iаǵnı tutyný naryǵyna da talǵam tarazysy kerek-aq.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
