– Islambek baýyrym, biz tanysyp-biliskeli de, mine, biraz jyldyń júzi bolypty. Tanysqanymyz ras, biraq «biliskeli» dep aýyz toltyryp aıtýǵa áli erte. Áýeli Aqtóbede ushyrastyq, sonan soń Astanada, bir-eki ret Almatyda. Ylǵı issaparda júresiń. Bir aıaǵyń shetelde, bir aıaǵyń óziń týǵan mekende, demekshi?..
– Bıznestik bilim-biliktiń bitpeıtin de kútpeıtin qıyr-shıyry kóp. Shetelge jol túsip turady. Álem esiginiń kilti – ózińiz bilesiz, til ǵoı, baıaǵy. «Tildi bilmes – dymdy bilmes» demekshi, tildi túsinip sóıleý bir basqa, tushynyp boıǵa sińirý bir basqa. Buryn bir ǵana ustazdan dáris alyp kelsem, bul joly birnesheýimen tanystym, bilistim. Biri bıznes iliminiń ilki mamany, biri kánigi kásipker, biri órikti tisimen emes, isimen shaǵyp, ishindegi dámdi dánegine dánikken danagóı professor...
– Qaımana qazaqtyń kóbisi áli kúnge «árıaıdaıymdy» ándetip-áýendetip júrgende, keshegi qaradomalaq aýyl balasynyń búgin sheńberden shyǵyp, shetel asyp, qulashty keńge sermep júrgeni, shynymdy aıtsam, mendeı shyǵarmashylyq adamy úshin jańa úrdis, jankeshti qadam. Árıne sharýanyń bitýi men yńǵaıǵa kelýi barýshyǵa emes, aldymen berýshige baılanysty. Taýyń shaǵylyp, taýanyń qaıtqan kezder de az bolmaǵan shyǵar-aý...
– Árıne. Qazaqy qonaqjaılyq qaıda?.. Túsińe de, isińe de qaraıtyny bar. Aldymen ishińdi aqtarýǵa tyrysady. Bul – kánigi iskerdiń kádýilgi qasıeti. Kim ekendigińe ábden kózi jetken soń ǵana betin beri buryp, ishtartatyny bar. Qudaıǵa shúkir, ázirge quralaqan qaıtyp júrgenim joq. Olarda «biz toıdyq, boldyq, endi eshkimniń keregi joq!» degen toqmeıilsý, kekirik azdyrý múlde kezdespeıdi. Shyntýaıtyna kelgende, olar bizge, biz olarǵa kerekpiz. «Adamnyń kúni – adammen» demeıtin be edi qazaq, tildese bilseń ǵana tirligiń bitedi, túndigiń ashylady.
– Bir sózińde alty jyl oqyp dáriger mamandyǵyn alǵanyńdy, biraq onyń túkke jaramaı qalǵanyn aıtyp ediń. Zárý mamandyq ekeninde záredeı kúmánim joq, ásirese, derttiń demigip, aýrýdyń asqynyp turǵan qazirgi áletinde. Jas adamnyń alyp ushqan arman-maqsatynan bir-aq sátte qol úzip, múldem basqa arnanyń aǵysymen alysyp-qaǵysyp kete barǵany jan-dúnıeńniń jaratylysyna jaıly áser ete qoımaǵan shyǵar-aý, qalaı oılaısyń?
– Úıelmeli-súıelmeli altaý edik, anamyzdan erte aırylyp qaldyq. Ákemiz perishte salǵan aq joldy pir tutqan qaq-soǵy joq bir ǵazız jan edi. Bertinde dúnıe saldy... Teteles altaýymyz, birimiz ul, birimiz qyz degendeı, jetelesip júrip bir Allanyń arqasynda búginge áýpirimdep jettik-aý, áıteýir. «Jetimniń jeti piri bolady» demekshi, solardyń ishindegi eti tiri epsektisi men bolyp shyqtym. Erte eseıdim. Áýelgide zańger bolǵym kelgen, oǵan qosa Almatyǵa barý, kórý bir arman... Bala úshin anadan artyq kim bar? Qarap tursam, úı berekesiniń uıytqysy sol bir ǵazız jan eken ǵoı. Ajalǵa arashashy bola almaýdan artyq ókinish bar ma? Alǵashqy oıymnan kúrt aınydym da, attestatymdy alysymen Aqtóbege baryp medısına ınstıtýtyna emtıhan tapsyrdym. Oqýdy támamdap, dıplom qolyma tıgeni sol edi, onsyz da jaıdaq dúnıe asty ústine tóńkerilip tústi emes pe? Amal joq, kúnkóris qamyna kirisip kettik. «О́z kúnińdi óziń kór, menen qaıyr-meıir kútpe!» degen qatygez ómirdiń qatal ókimi, senesiz be, qulaǵymnan áli kúnge keter emes. Bálkim, ketpeıtin de shyǵar, jer betinde sońǵy jetim qalǵansha...
– Jer betinde sońǵy jetim qalǵansha... Myna sóziń meniń de qaı-qaıdaǵymdy esime salyp otyr. Meıli, ata-anań bolsyn, meıli, týys-baýyryń bolsyn, meıili, dos-jorań bolsyn, myna dúnıeden ár adam ketken saıyn Jerdiń ózi jetim qalatyndaı kórinedi. Ketkenderdiń ornyn kelgender toltyra ala ma?
– «Meniń de qaı-qaıdaǵymdy...» dep qaldyńyz, soǵan qaraǵanda...Sizdiń de bala kezińiz kedirli-budyrly bolǵan-aý, shamasy?..
– Iá, bir uqsastyq bar. Anamyz on tórtinde kúıeýge shyǵyp, otyzǵa deıin segiz qursaq kóteripti. Tórteýi shetinep, tórteýi aman qalǵan eken. Men sol tórteýdiń birimin. Qalaı ósip, qalaı jetilgenimizdi biletin anamyz da búgin aramyzda joq, biraq jıi túske enedi, jaryqtyq...О́ńin bilmegen soń ba, ákem túsime bir ret te aıan bergen emes. Búginde Israıl degen atym bolsa – sol qalaqtaı ǵana áziz anamnyń arqasy. Tipti aýyldyń kónekóz adamdary bizdi «Balalar úıine» de bermek bolǵan eken... Qysqasy, munyń ózi bir kósh jerge jetetin hıkaıa...
– Anańyz áýlıe eken. Ol kisi jóninde, ómir taǵdyryn aıtam, jazǵan dúnıeńiz bar ma edi? Keıingige ǵıbrat bola ma degenim ǵoı.
– Túsime jıi enedi... Án de shyǵarǵam, óleń de jazdym birtalaı. Biraq qaıdan orny tolsyn... Aıtpaqshy, sizdiń ákeı qaı sharýanyń kisisi edi?
– Aýyldyń jáı ǵana shopyry bolatyn. Ala arqandy bylaı tursyn, kisi esigin beısári attamaýshy edi. Sóıte turyp kórgen-bilgeni, kóńilge toqyǵany kóp bolatyn. Jar qosaǵynan aırylý, alty balany baǵyp-qaǵý kimge ońaı tısin, erteli-kesh bitpeıtin de, kútpeıtin sharýanyń ishinde júretin. Aýyl bolǵan soń árkimniń esigi aldynda qora-qopsysy, tigerge birer tuıaǵy bar. Bizdiń jaqta qys qatal, qaı qystyń qaı yńǵaımen keletinin bilmeısiń. Mundaıda álgi kólikke de, ákeıge de tynym joq, ár úıge jemshóp ákelýmen áýre. Daǵdylanyp ketkeni sonsha, munysyn kúndelikti sharýanyń birine balaıtyn. Qysqasy, kúndiz ókimettiń isi, keshke kórshi-qolańnyń buıymtaıy. Aqysyz-pulsyz, biraq qunsyz emes, bireýdiń alǵysy, bireýdiń saýaby degendeı... «Adal eńbegiń ǵoı, alsańshy?» dep usynyp jatsa, kádimgideı renjip qalatyn, tipti «aýlańa budan bylaı bas suqpaımyn!» dep qorqytyp ta qoıatyn ádeti bar edi jaryqtyqtyń.
– Sonda bul taqýalyq, tazalyqtyń tórkin, tóri qaıda? Álde, kishipeıil minezinen be, bálkim, tym qarapaıymdylyǵy shyǵar... Qaısybireýler qolyna qamshy alsa boldy atqa mingisi kelip adyrańdap turady ǵoı. Búgingideı emes, aýyldaǵy japa-jalǵyz kólik kimniń jappasyna jamaý, qaqpasyna qaraýyl bolady deısiń de keıde...
– E, onyń «álqıssasy» áride jatyr ǵoı, aǵa... Ákemizdiń ákesi – Saljan atamyz kádimgideı ál-qýatty, baqýatty kisi bolǵan eken. Kámpeske kezinde kánigi kázzaptardyń kárine ushyrap, et-jaqyndaryn ala-mala sonaýdaǵy bashqurt jurtyna baryp bas saýǵalaǵan. Barshanyń basyna túsken bul náýbettiń aty da, zaty da «Balapan basymen, turymtaı tusymen» dep atalyp ketti emes pe. Sodan atamyz Atajurtqa otyz jyldan keıin baryp bir-aq oralǵan ǵoı.
– Apyraı, bul taǵdyr degendi qoısańshy, biz de otyz jyldan keıin sonaý Samarqan taýynan Myrzashól óńirine ıek artqan ekenbiz. Ol jyldary men bes-alty jastaǵy balamyn. Biraq bári ap-anyq, qolmen qoıǵandaı sanamda saırap tur: bir esek, bir at, tórt bala jáne aq jaýlyqty párýana anamyz... Sonda bizdi – eki júzdeı otbasyn О́zbekstannyń qaq ortasyna tókpeı-shashpaı aman-esen alyp barǵan halqymyzdyń aıaýly uly, arda azamaty Názir Tórequlov eken ǵoı! Muny da tym keıin, tipti keshe ǵana bilip jatyrmyz...
– Ákemnen qalǵan sóz bar: «kókiregi kómbe, kózi ashyq kisi edi...» degen. Álde, ósıeti, álde, ónegesi bolar: «Kórshińe qaraılas, bútin nandy bólip jegenniń yrysy ortaq bolady, bireýge jaqsylyq jasasań onyń qaıtarymyn eshqashanda suraýshy bolma, óıtkeni ol qaryz emes, paryz, osyny óneboıy jadyńda tut...» dep qulaǵyna quıyp otyrady eken.
– Kisiligine ımany kámil adam bolǵan eken de, jaryqtyq. Saýattylyq degennen shyǵady, Imam Ismaıl Buharıdyń aqyqı hadısinde de bul jaı az aıtylmaıdy. Seriktes, saparlas sahabalarynyń biri Muhammed paıǵambarymyzdan /s.a.s\ : «Qaısy paryz musylmandyqta eń qadyrly, qasıetti sanalady?» dep suraǵanda, Rasýlýlla: «Jetim-jesir men kárip-kásirge járdem bergeniń, tanıtyn-tanymaıtynǵa sálem bergeniń» degen eken. Atadan qalǵan úıirli áýlettiń úrkerli shańyraǵyn ýysta ustap qalý da bir qaıyrly qasıet. Al endi Ákeden ne qaldy, neni aldyń?
–Qarashańyraq qaldy. Sonan soń... qarapaıymdylyq, eń bastysy, qanaǵat qaldy-aý dep oılaımyn. Shynymdy aıtsam, mektepte oqý, ustazdan dáris alý bir basqa eken de, áke-shesheden aýyzba-aýyz ómirlik ónege taný bir basqa eken ǵoı. Qudaıǵa shúkir, bireýiniń kóz aldynda balǵyn balalyǵym ótti, bireýiniń kóz aldynda jigit shaǵym qalyptasty. Taǵdyryma rızamyn, mendegi qasıet ekeýine birdeı qatysty.
– Baıqasam, áýelgide qara bazardyń qarabaıyr qam-hareketinen bastap, aınaldyrǵan bes-alty jyldyń bedelinde álemdik bıznestiń mashyǵyna beıimdelip, naryqtyń esep-qısabyna qanyǵa bastapsyń. Arada bos júris, sáıki-saıaq sendelis joq sııaqty. Bári tyǵyz, tynymsyz shalqar sharýa, jumys, oqý, toqý... Osynyń bárine derlik ýaqyt tabasyń. «Altyn qyran» kompanııalar toby jyldan-jylǵa qanatyn jaıyp, órisin keńeıtip keledi. Alda atqarylmaq jańa jobalar, aýqymdy, aýmaqty is-sharalar tur. Kompanııanyń dırektory da, marketology da, menedjeri de ózińsiń. Bir sózińde: «Alladan alǵanymdy halyqqa beremin...» degeniń bar edi. Men osyǵan uıydym.
– Adamnyń ishki álemi ár sózinen ańǵarylyp turady ǵoı, aǵa. Daǵdarysqa da daǵdylana bilý kerek. Sabyrmen, sanamen, aqylmen. Umtylyp jatqan jigitter qatary búginde az emes. Biri epsekti, biri táýekelshil, biraq, áleýmettik ahýalǵa nemketti, álemdik naryqqa beıim emes. Sharýalarynyń biri aqsaq, biri toqsaq bolyp jatatyny sodan. Isi ońǵa basyp sál baıı bastasa boldy oń-solyn tanýdan qalady. Bıznes degenimiz – bilik, boldym-toldym oǵan jat. Biliktiń ózi tájirıbemen tandem. Kúndelikti jetildirip otyrmasań dittegen maqsatyńa jetýiń qıyn. Onyń ústine bizdiń qazaq, naryqty bylaı qoıǵanda, saýda-sattyqty sarttyń isi dep kelgen ǵoı keshege deıin. Al saýda-sattyq, ózińizge belgili, kúndelikti turmystyń ǵana emes, baıýdyń, basalqaly bolýdyń alǵysharty. Biz buryn berip úırengen halyq edik, endi berip te, alyp ta úırenýge tıistimiz.
– Kezinde bir jerden oqyǵanym bar edi. «О́rkenıetke qol jetkizgen elde ımandylyq, qaıyrymdylyq qorlary jyl sanap, ýaqyt sanap kóbeıe túsedi...» degendi. О́z aıtýymyzsha, órkenıetke jetken sııaqtymyz, Adamdar araqatynasyndaǵy turmystyq deńgeı de tıisinshe joǵarǵy, ortańǵy, tómengi dárejede jikteldi. Biraq kúnnen-kúnge qordalana túsken máseleler kóp te, álgi qorlarymyz joqtyń qasy. Áýelgide biren-sarany bolǵan edi... «Altyn qyrannyń» áriptesteri qaıda dep jatqanym ǵoı?
– Ol úshin halyqtyń turmysy jaqsaryp, qoǵamdaǵy áleýmettik sana-sezim ashyq kúngi aspandaı aıqyndala túsýi kerek. О́kinishke qaraı, bizde qazir dúmshebaılyq, dúnıeqońyzdyq, ózimshildik, toıymsyzdyq, qanaǵatsyzdyq psıhologııasy etek alyp ketti. Qysqasy, búgingi qazaq burynǵy qazaqqa uqsamaı barady. Baıý, toıý baqyttyń basybaıly kategorııasyna aınalǵan saıyn «ego»-nyń /egoızm, egosentrızm, t.b.\ aýrýy asqyna túsedi. «Aýyzy qısyq bolsa da baı balasy sóılesin» dep muny atam qazaq baıaǵyda aıtqan.
– Osydan biraz jyl buryn, táýelsizdigimizdiń alǵashqy tusynda ǵoı deımin, bizdiń rýhanı ómirimizge «Qazaqstan mesenattar klýby» degen aıtýly bir jańalyq jarq ete qalyp edi. Ádebıet, ǵylym, mýzyka, teatr, beıneleý óneri, kınematorafııa jáne aǵartý salasyna sáıkes qazaqtyń talaı marǵasqalary Táýelsiz «Platınaly Tarlan» syılyǵynyń ıegeri atandy. Biraq eń ókinishtisi sol, erkin, táýelsiz bastama ómirsheń bola almady. Qalaı qaraısyń, osynaý ultjandylyq úrdisti búgin, ásirese, dáp qazirgi «Rýhanı jańǵyrý» aıasynda qaıta qolǵa alýǵa bolmas pa eken?..
– Memleket tarapynan tańdaý, qoǵamdyq ortadan qoldaý tabylyp jatsa, kóldeneń kesir, kedergi kezikpese, eljandy elgezek azamattar ortaq múddege ojdan biriktirse, oıaǵa kelmeıtin is, uıaǵa qonbaıtyn qus joq. Búgingi kásipker – erteńgi mesenat, erteńgi mesenat – eldiń tutqasy da tulǵasy. Onyń ústine bizde kásipkerler qatarynyń ósýine, kóbeıýine múddeli «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy bar. Men sonyń prezıdıým múshesimin. Sońǵy bir otyrysta ortaǵa «Perishte kásipkerler» uıymyn qursaq qaıtedi degen usynys tústi. Oılap otyrsam, bul álgi ózińiz aıtqan «Mesenattar klýbyna» sáıkes keletin sııaqty. Bálkim, jýyq arada týra sony qaıtalamasaq ta, bel sheship bir sheshimge kelýdiń jón-jobasyn izdestirermiz. Taq-tuq emespiz, ultjandy azamattar, qudaıǵa shúkir, ár salada aramyzda júr ǵoı...
– Aýzyńa maı, aınalaıyn, aıtqanyń kelsin! Islambek, búgingi áńgimemizdiń máıegi – jan-dúnıeńe, ishki álemińe, taǵdyr-talaıyńa, odan qalsa, ekeýmiz ómir súrip jatqan qazaqy qoǵamnyń qaısybir túıtkil tustaryna nazarymyzdy bóldik, yqylasymyzdy aýdardyq. Bir sózińde: «...Bizge qazir ulttyq arıstokratııany qalyptastyrý qajet. Arıstokrat – ol tek qaltasy tolǵan adam emes, ol rýhanı baı, tarıhy men mádenıetin jaqsy biletin, ultqa jany ashıtyn, ulttyń múddesin qorǵaıtyn adam...» degen ekensiń. Qazaqshalap aıtsaq, bul degenińiz naǵyz Bekzattyq bolmys, eljandylyq erekshelik qoı! «Jaqsy nıet – jarym yrys» degen, Alla jarylqasyn, aman júr!..
Áńgimelesken
Israıl SAPARBAI,
aqyn, Táýelsiz «Platınaly Tarlan» syılyǵynyń laýreaty
