Qymyz baptaýdyń qyr-syry mol

О́zge túlikke qaraǵanda jyl­qynyń baǵy baılanyp turǵany  ras. О́ıtkeni jylqy malyn mem­lekettik saqtandyrý kom­pa­nııa­larynyń eshqaısysy áke deseń de saqtandyrmaıdy. Aıtý­laryna qaraǵanda, jylqynyń jaýy kóp. Osy arasy Oraltaı San­syzbaıulyna múlde túsiniksiz. Máselen, saqtandyrý kompanııalary quny qymbat avtokólikterdi de saqtandyryp jatyr emes pe? Jaman aıtpaı, jaqsy joq, jol apaty da az emes. Al sonsha­lyq­­ty titirkene qaraıtyn jyl­qy jaryqtyqtyń jazyǵy ne?! Máselen, bul jekemenshik jyl­qy­ny óz tabynyna qosyp baqqa­ny úshin ár jylqynyń basyna aıyna eki myń teńge alady. Úsh myń gektar jaıylym jerdi zańdastyrý úshin 600 myń teńgege jýyq qara­jat shyǵyndaǵan, ár jyl sa­ıyn salyǵyn tólep turady. Onyń ústine jylqyshynyń kıim-ke­shegi, kóligi, atynyń jem-shóbi de­gen­deı qosymsha shyǵyny taǵy bar. Son­dyqtan tólemaqy qymbat dep aı­týǵa bolmas. 

Mal sharýashylyǵyn órken­detýge qolbaılaý bolyp turǵan taǵy bir jaı – nesıeniń berilý reti. Memleket tarapynan kór­setilip jatqan kómektiń, baǵ­dar­lamalardyń bári durys. Tek kásipkerdiń oıynsha, qarajattyń bir mezgilde berilýi qolaısyzdyq týǵyzady. Túsinikti bolýy úshin taratyp aıta ketelik. Mal ósirýge yntaly aǵaıynnyń barlyǵy bir mezgilde nesıe alǵan soń satylatyn maldyń baǵasy sharyqtap ketedi. О́ıtkeni alýshy bar ǵoı. Mun­daı qymbatshylyqqa uryn­baý úshin baǵdarlama boıynsha beriletin aqsha kezeń-kezeńimen qolǵa tıse tuqymdyqqa alatyn mal baǵasy da kúrt óse qoımas edi. 

Qazirgi kúni qymyzdy mol ón­dirý úshin juqanasy ǵana qal­ǵan kóne dáýirdiń ádis-tásili je­tim­siz. Endigi arada beınelep aıt­qanda, mal qoradan shyǵyp, sehqa barýymyz kerek. Sonda ǵana qy­myz óndirisin jańa tehnolo­gııa­­men jetildirip, jolǵa qoıa ala­myz. О́tken jyly «Atameken» kásip­­kerler palatasy Ereımentaý aýda­nynda qymyz baptap júrgen ká­sipkerlerdiń basyn qosyp jıyn ótkizdi. Kópshiligi birer jyl tá­jirıbe jınaqtaǵan adamdar. Biz­diń keıipkerimiz sol jerde:

– Bıe sútin kúbige qotarǵan kezde qandaı temperatýrada bolýy kerek? – degen saýal qoıady. 

Áldebireýi ázildep saýsaǵyń­dy tyǵyp kóresiń dese kerek. Mu­nyń barlyǵy ishki túısikke, sezim­ge senip quıýdy meńzeıdi. Al shyn máninde kúbiniń túbindegi qor­dyń qyshqyldyq qýaty qansha mól­sherdegi bıe sútin ashytýǵa jetedi. Bul arada da esep kerek. Osy saýalǵa jıyrma jyl boıy qymyz baptap júrgen táji­rı­beli adamdar da anyq jaýap bere almaıdy. Asylynda qy­myz­dyń sapalyq quramynyń úsh kór­setk­ishi bar. Birinshi – maıly­lyǵy, ol 1 paıyzdyń shamasynda. Ekinshisi, ǵylymı tilmen aıt­­qan­da, tyǵyzdyǵy. Úshinshisi – qyshqyldyǵy. Mine, osy kórset­kishterdi eksheı kele, arnaıy esep túzýge bolady. Erejeni kom­pıý­ter tiline kóshirip, jańa teh­no­logııa qalyptastyrý qajet. Qysh­qyldylyǵyna baıla­­nys­ty da tájirıbeden jınaqtal­ǵan tujyrymdar bar. Máselen, úıde turǵan qymyzdyń qyshqyl­­dyǵy tez artady. Tań assa, túne­mel qymyzdyń qýaty molaıyp, sút spırti 4,5 paıyzǵa de­ıin jetip qalýy ábden múmkin. Son­dyqtan qymyz daıyndaıtyn orynnyń, ıakı sehtyń ishin­degi jylý mólsheri 22 gradýs deń­geıinde bolǵany abzal.

Osy kúni istiń baıybyna barmaı, qymyz taqyrybynda ártúrli joramaldar aıtatyn adamdar kóbeıip ketti. Keıbireýlerdiń aıtýyna qaraǵanda, bıe baılamaǵan úıde ıisin burqyratyp qymyz satyp jatqandar bar kórinedi. Olar qurǵaq sút untaǵynan isteıdi degen boljam aıtady. Bul oraıda, qymyz máselesin biraz jyldan beri zerttep júrgen Oraltaı Sá­dýa­­­qasovtyń óz ýáji bar. 

– Qurǵaq sút untaǵy Semeı men Qaraǵandy oblysynyń Osa­karov eldi mekeninde saýmal sút­ten daıyndalady. Estýim­she, Osa­karovtaǵy qurǵaq sút un­taǵyn daıyndaıtyn kásiporyn Ger­ma­nııanyń mamandarymen birlesip jumys isteýde. Kásiporyn qurýǵa adam aıtqysyz mol qarajat jumsaǵan. Ár tıynyna uqypty nemis aǵaıyn kól-kósir qarajatty teginnen-tegin salyp otyrǵan joq. Olarǵa bıe sútiniń qurǵaq untaǵy balalar tamaǵyn daıyndaý úshin qajet. Zertteýshilerdiń aıtýyna qaraǵanda bıe súti ana sútine 98 paıyz uqsas eken. Asylynda shetel­de saýmal ishý dástúri qalyp­taspaǵan. Esesine bala taǵa­myna, onyń ishinde ekolo­gııa­lyq taza taǵamǵa, ári ana súti­ne bir taban jaqyn taǵamǵa sura­nys óte kóp. Olarda áıel erkek­ke ál­de­qashan teńesken. Bala ba­ǵyp, úıde omalyp otyrǵannan góri qyzmet istegendi, sábıin em­shekten erte aıyryp, óz qolyn bosat­qandy táýir kóredi desedi. So­syn da jasandy taǵammen asy­raýǵa kóshken. Ol da saıyp kelgende adam boıyndaǵy analyq qa­­sıet­­tiń joǵalýynan, – deıdi kásipker. 

Qymyzdyń quramynyń 90 pa­ıyzy sý ekenin eskersek, ár nár­seniń baıybyn jaqsy biletin nemis aǵaıyndar qııanǵa sý tegin sýdy tasyp qaıtsin?! Saýmaldyń quramyndaǵy uzyn-yrǵasy 10 paıyzdy quraıtyn dárýmenderdi keptirip alyp tasyp jatyr. Al jergilikti jerde qurǵaq sút untaǵynan qymyz shyǵarady deý – bilmestik. О́ıtkeni onda tym qymbatqa túser edi. 

Qazir aýyl qymyz baptaýdy umytqan. Múmkin umytpaǵan da shyǵar, biraq moıyn jar bermeıdi. Izdengen adam tabar edi ǵoı. Ynta kem, yqylas tómen. Saýyndyq jylqylar oblys ortalyǵynyń irgesindegi Qyzylsaıa aýylynda. Burnaǵy jyldary aýylda baptap júripti. Keıin oblys ortalyǵynda «SanSara» ataýly seh ashqan soń bıe sútin tasymaldaı bastaǵan. Qazir bul sehtyń saýda núktesinde ártúrli ataýly tórt qojalyqtyń qymyzy satylady. Árqaısysynyń jar­na­malyq japsyrmasy taıǵa tańba basqandaı jazýly tur. Demek tutynýshynyń tańdaýǵa múmkindigi bar. Al «SanSara» sehynyń ıesi ázirge arnaıy quty jasamaımyn, jarnamalyq japsyrma da jasamaımyn deıdi. Kásip ıesiniń aıtýyna qaraǵanda, ol artyq shyǵyn. О́zindik quny sál de bolsyn qymbattap ketýi múmkin. Al halyq jaqsy taýardy ózderi tanyp-biledi. 

Bıe saýý – bólek óner. Osy kúni el jaqqa barǵanda kórip, ańǵaryp júrmiz. Qazir eldegi jas qyz-kelinshekter bıe saýý­dy umytqan. Al jaryqtyq jylqy malynyń alpys eki tamyryn ıitip, tas emshegin jibitip shyǵatyn súttiń qunary, quramy adam aǵzasy úshin qanshalyqty paıdaly ekendigine kúndelikti qarapaıym tirshilikte de, jóp­sheńdi adamnyń mıy jetpes ǵylymda da aıqyn dáleldengen. Ájemiz bıeni ıdirgennen keıin bir qolymen oń jaq sanynyń aldynan, ekinshi qolymen sol jaq sanynyń artynan qushaqtap otyryp saýatyn. Taýdaı bıe teýip qalady-aý dep qorqyp-úrikpeıtin. Qashanda sezimtal jylqy maly ózinen qoryqqan adamdy sezip turady. 

Bıe emsheginiń úrpi keń ári jum­saq keledi. Sondyqtan ony tez-tez saýmasa sút aǵyp ketedi, áıtpese ısinip toqtap qalady. Son­dyqtan bul arada bıe saýýdy ánsheıin jaı ǵana bir tirshilik kózi sanalatyn kúnkóris dep emes, aıryqsha bitimdi, kóshpeli halyqtardyń ǵana mańdaıyna jazylǵan óner dep uǵynýymyz kerek. 

О́risten kelgen mama bıeler­diń jalyn tarap, sylap-sıpap, erkeletip jatatyn. Áý basta Jaratqan ıe artyq bitimdegen tórt túliktiń tóresi jylqy maly da ózin jaqsy kórgen, aıalap-álpeshtegen adamdy unatady. Qazir el ishinde jumys isteıtin adamdy kúndiz shammen izdep taba almaısyń. Sosyn bıeni apparatpen saýýdy qolǵa alypty. Bastapqyda júgen-quryq tımegen shý asaýlar saýdyrmaı ma dep qoryqqan eken, az ǵana ýaqyttyń ishinde úırenip ketken kórinedi. Saýý apparattarynyń artyqshylyǵy – bir jaǵynan jyldamdyǵynda bolsa, ekinshi jaǵynan qolmen saýǵannan 10-15 paıyz kóbirek sút alady. Bizge deıingi qazaq muny «qaqtap saýý» dese kerek. Keıbireýler sıyr saýatyn apparatpen de bıe saýyp júr eken. Bizdiń keıipkerimizdiń aıtýyna qaraǵanda, bul durys emes. О́ıtkeni sıyr saýatyn ap­parattaǵy qysym jıiligi qyryq pen alpystyń aralyǵynda. Al bıe saýýǵa arnalǵan apparat­tyń qysym jıiligi 70-ke deıin. 

Qymyz baptaýdy qolǵa alǵan Oraltaı Sansyzbaıuly ánsheıinde el eskere bermeıtin kóp jaıǵa qaryq qylǵan. Tutas bir ǵylymı eńbek ispetti. О́zi bilgen dúnıesin tumshalap ustap, qupııa jasap otyrǵan joq. Kásipti ıgerýge yqy­lasy aýǵan kez-kelgenge aıtyp be­rý­ge bar. Kóne dástúrdi ja­ńa jo­ba­ǵa sabaqtap, utymdy jo­lyn tapsam deıdi. Keı-keıde óz jańa­ly­ǵyna avtorlyq kýálik alýǵa da ke­tári emes. Qalaı bolǵanda da ál­de­ne­she jylyn, kúsh-qýatyn, aqyl-oıyn sarp etken óz eńbegi ǵoı. 

Baıqal BAIÁDILOV,

jýrnalıst