Onda Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııaǵa qol qoıylady degen boljam bar. Sondaı-aq sammıtte taraptar teńizdiń ekologııalyq máselelerine de nazar aýdarýy múmkin. О́ıtkeni bes memleketke ortaq qart Kaspııdiń sýy men ondaǵy janýarlar dúnıesine qatysty problemalar barshylyq.
Kaspıı teńizi sharýashylyq júrgizýde mańyzy erekshe zor álemdegi eń iri tuıyq sý alaby sanalady. Teńiz óziniń morfologııalyq erekshelikterine qaraı Soltústik Kaspıı, Ortalyq Kaspıı jáne Ońtústik Kaspıı bolyp úsh bólikke bólinedi. Onyń qazaqstandyq bóligi, ıaǵnı teńizdiń soltústik-shyǵys jaǵalaýy Atyraý jáne Mańǵystaý oblystarynyń aýmaǵynda jatyr. Sarapshy ǵalymdardyń derekteri boıynsha, Soltústik Kaspıı teńizdiń ózge bólikterimen salystyrǵanda geografııalyq orny, teńiz tabanynyń qurylymy, tuzdylyǵy men temperatýralyq rejimi, sý balansy jáne basqa da jaǵynan erekshelenedi. Ekinshiden, onyń Ońtústik jáne Ortalyq Kaspııge qaraǵanda sýynyń tereńdigi taıaz bolyp keledi. Al Soltústik Kaspıı bóliginiń aýmaǵy 80 myń sharshy shaqyrymdy quraıdy.
Teńizdiń osy qazaqstandyq bóligine qaraıtyn aýmaqqa baılanysty myna málimetterdi de atap ótken jón sııaqty. Soltústik bólikke quıatyn ózenderdiń jyldyq sý aǵynynyń jıyntyǵy Kaspııge quıatyn barlyq ózen sýlarynyń 88 paıyzyn quraıdy eken. Onyń ústine teńizdiń bul aýmaǵy janýarlar dúnıesi men ósimdikter álemine óte baı. Munda janýarlardyń eki myńǵa jýyq túri tirshilik etedi. Teńizdegi balyq qory orta eseppen úsh mıllıon tonnadan asady. Sonyń 40 paıyzy Soltústik Kaspııdiń úlesine tıedi.
Kaspıı – burynnan balyq aýlanyp kelgen teńiz. Jyl ótken saıyn osy kásippen aınalysatyndar qatary kóbeımese, azaıǵan emes. Sonymen qatar teńizden asa baǵaly balyq túrlerin óndirý, odan qara ýyldyryq alý eselep arta túsken. Keıbir málimetter boıynsha, dúnıe júzinde óndiriletin balyqtyń bekire tuqymdas túriniń 90 paıyzǵa jýyǵy dál osy Kaspıı teńizinen aýlandy. Baǵaly balyq tuqymdastarynyń ártúrli joldarymen belgilengen mólsherden tys kóp aýlanýy onyń qorynyń azaıýyna, tipti quryp ketýine soqtyrýy múmkin. Buǵan Kaspıı mańy elderiniń teńizge quıatyn ózenderge salyp tastaǵan bógetterdi qosyńyz. Sebebi sol bógetter balyqtardyń ýyldyryq shashatyn jerlerge jetýine kedergi keltiredi. Munyń syrtynda teńiz sýynyń lastanýy jáne bekireniń brakonerlik jolmen aýlanýy jáne bar.
Qazirgi zamanǵy balyq sharýashylyǵy balyq aýlaýdy retteýge, sondaı-aq asa baǵaly balyq túrlerin tabıǵı jáne jasandy jolmen kóbeıtýge negizdelgen. Jyl saıyn Qazaqstan, Reseı jáne Ázerbaıjannyń balyq zaýyttary teńizge mıllıondaǵan balyq shabaqtaryn jiberedi. Kaspııde eki tropıktik júıe qalyptasqan. Mysaly, Soltústik-Shyǵys Kaspıı aýmaǵynda qustyń 280-deı túri mekendese, al Kaspıı ıtbalyǵy tek osy Kaspıı teńizinde ǵana tirshilik etedi. Ana bir jyldary ıtbalyqtyń jappaı qyrylýy oryn alǵany umytyla qoıǵan joq. Ǵalym-mamandar onyń sebep-saldary gıdrometeorologııa jáne ekologııalyq jaǵdaılardyń nasharlaýynan bolǵanyn anyqtady.
Ekolog-ǵalymdar Kaspııdiń ekologııalyq jaǵdaıy teńiz sýy deńgeıiniń kóterilýimen tikeleı baılanysty ekenin aıtady. Bul teńiz mańyndaǵy elderge, oǵan jaqyn ornalasqan eldi mekenderge aıtarlyqtaı problemalar týǵyzyp otyr. Mysaly, sýdyń kóterilýi jaǵalaýdaǵy tabıǵı jaıylymdardy taratyp jiberdi, jaıylǵan sý qustar men janýarlardyń meken-uıasyn basyp qaldy. Ol jaǵalaýdaǵy ósimdikter álemi men janýarlar dúnıesine kóp shyǵyn keltirdi. Buǵan, sondaı-aq Kaspıı mańyndaǵy memleketterdiń munaı óndirý kólemin eselep arttyrýy da «úles» qosyp keledi. Ekologııalyq osyndaı problemalar elderdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy men kórsetkishterine keri áser etetini jasyryn emes.
Sý deńgeıiniń kóterilýi degennen shyǵady, teńiz sýynyń birde kóterilip, birde tartylýy jerdiń tabıǵı-tarıhı evolıýsııasyna baılanysty eken. Ǵalymdardyń atalǵan máselege qatysty pikiri osyndaı. Al tarıhı derekterge kelsek, Kaspııdiń sý deńgeıi 1820-1930 jyldar aralyǵynda birneshe ret kóterilgen. Onyń sebepteri aýa raıynyń qubylysyna jáne antropogendik faktorlarǵa baılanysty bolsa kerek. О́ıtkeni teńizge quıylatyn barlyq sýdyń 80 paıyzy Edil ózeni arqyly keledi. Bul Kaspıı sýynyń kóterilýi Edil ózenine tikeleı qatysty ekenin bildiredi. Atap ótkenimiz jón, osydan 40 jyldaı buryn teńizden Qarabuǵazkól shyǵanaǵyn birde bóldi, birde qosty. Osy áreketter qart Kaspııdiń erteden qalyptasqan tabıǵı tepe-teńdigin buzý dep qabyldandy. Sebebi sýdyń kóterilýi saldarynan teńiz jaǵalaýyndaǵy munaı burǵylary, munaı qoımalary, birqatar kásiporyndar sý astynda qaldy. Keıindep ekolog-ǵalymdar teńiz sýynyń kóterilýi tabıǵı prosess ekenin dáleldi.
Kaspıı teńiziniń ekologııasyna keri áser etetin birneshe faktor bar. Sonyń biri – tehnogendik faktor, ıaǵnı adam is-áreketiniń áseri. Taratyp aıtar bolsaq, teńiz sýynyń lastanýy dabyl qaǵatyn jaǵdaıǵa jetken. Onyń osyndaı halge dýshar bolýyna Kaspıı mańyndaǵy bes memlekettiń de qatysy bar. О́ıtkeni olar jıyrma jyldan beri teńizdiń quqyqtyq mártebesin anyqtaýda ortaq kelisimge kele almaı júr. Árıne onyń túrli sebepteri men ózindik qıyndyqtary, ár eldiń ustanym-usynystary, sondaı-aq maqsat-múddeleri bar. Árbir el sol ustanymdarynan, maqsat-múddelerinen aýytqyp kete almaıdy. Sebebi memleket múddesi bárinen joǵary turýy tıis. Memleket basshylarynyń aldaǵy besinshi sammıtinde kópten beri sóz bolyp kele jatqan Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesine qatysty másele sheshilip qalar degen úmit basym.
Osynaý ótkir jaǵdaıǵa baılanysty tabıǵat janashyrlarynyń pikiri ártúrli. Mysaly, reseılik ekologter teńizdiń shekten tys lastanýyn ondaǵy qolǵa alynyp jatqan munaı operasııalarynan kóredi. Bizdiń elimizdiń ekologteriniń pikirleri de osyǵan uqsas. Al teńiz tabanynan birinshi bolyp «qara altyn» óndirgen ázerbaıjandyq tabıǵat janashyrlary Kaspııdiń ekologııasyna munaıdan góri qaldyq sýlardan kóbirek zııan kelýde degen pikirde. Teńizge munaı tógilmegeni jaqsy. Eger tógiletin bolsa, onyń saldary janýarlar dúnıesine aýyr zardaptar ákeledi. Sondyqtan da Kaspıı mańy memleketteri bas biriktirip, teńizdiń ekologııasyna keshendi túrde zertteý júrgizetin ózara ortaq ǵylymı ortalyq qurǵandary jón sııaqty.
Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin aıqyndaý maqsatyndaǵy kelissózder prosesi 1992 jyly bastalǵan edi. Ol úshin eń negizgi qujat – Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııany ázirleý qajet boldy. Bul jumyspen bes memlekettiń syrtqy ister mınıstrleri orynbasarlarynyń deńgeıinde qurylǵan arnaıy jumys toby aınalysty, jumys toby qazirgi kezde de óz qyzmetin jalǵastyryp keledi. Taraptar jumys tobynyń nátıjeli jumystar atqarǵanyn aıtady. Sonyń arqasynda konvensııa jobasy mátininiń kóptegen baptary boıynsha kelisýdiń sáti túsken. Qazaqstandyq tarap atap ótkendeı, Kaspıı ózara dostyq, tatý kórshilik jáne yntymaqtastyq teńizi bolýy tıis.
Qazaqstan teńizdiń ózindik erekshelikterine baılanysty ony paıdalanýda teńiz tabany men bıoresýrstardy Kaspıı mańyndaǵy barlyq memleketter arasynda halyqaralyq tásil jáne álemdik tájirıbe negizinde ortaq syzyq boıynsha delımıtasııalaýdy usynady. Sonymen birge teńizdegi mıneraldy resýrstardy ıgerý men barlaýdy óz betinshe óz aýmaqtarynda aıqyndaýy qajet. Al qart Kaspııdegi Qazaqstannyń memlekettik shekarasy teńizben shektesetin barlyq elderdiń shekaralary arasyndaǵy eń uzyny. Ol 1700 shaqyrymnan asady. Qurlyqtaǵy memlekettik shekaramyz sııaqty teńizdegi shekaramyz da ózara dostyq shekarasy bolmaq.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
