Senattyń jalpy otyrysyn Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov ótken aptada Májilis palatasy qyzý talqylap, oń baǵasyn bergen baıandamasymen ashty. «О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha el ekonomıkasynyń ósý kórsetkishi 4 paıyzǵa artty. Oǵan munaı, metall baǵalarynyń joǵary konıýnktýrasy, ımport kóleminiń ósýi sııaqty syrtqy ekonomıkalyq faktorlar yqpal etti. Oǵan qosa salyq jáne bıýdjet saıasaty da óz áserin tıgizdi. Ekonomıkanyń osyndaı birtindep jandaný kórsetkishine jekelep toqtalsaq, 2017 jyly bıýdjet túsimi 9 trln 199 mlrd teńgeni qurady. Salyq aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 13 paıyzǵa artyp, sonyń esebinen respýblıkalyq bıýdjetke 4 trln 848 mlrd teńge tústi. Áleýmettik salaǵa 4 trln teńgege jýyq qarajat bólindi. Bul jalpy bıýdjet shyǵystarynyń 33,7%-yn qurady. Bankterdi bir jolǵy saýyqtyrýǵa baǵyttalǵan qarjyny esepke almaǵanda áleýmettik shyǵystardyń úlesi aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 39%-dan 41,4%-ǵa deıin ósti», dedi mınıstr. Úkimet esebin talqylaý kezinde bıýdjet kirisiniń áli de shıkizat sektoryna táýeldiligi, salyq bazasyn keńeıtý, salyq tekserýleriniń tıimdiligi jáne olardy ákimshilendirýdi jetildirý sııaqty júıeli máseleler kóterildi. Bıýdjet kirisiniń ken baılyqtarynan túsetin salyqtaryna táýeldiligin azaıtý – Úkimet jumysyndaǵy basty baǵyttardyń biri. Ol ártúrli baǵdarlamalyq qujattar, atap aıtsaq ekonomıkany dıversıfıkasııalaý, ınfraqurylymdy qurý, óńirlerdi damytý, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý arqyly júzege asýda. О́tken jyly Úkimette «Salyqtardyń túsimin arttyrý» jospary qabyldandy. Jospardy iske asyrýdyń nátıjesinde ótken jyly IJО́-ge shaqqandaǵy salyq túsimderiniń tómendeý trendi kúrt ózgerip, bul kórsetkish 2016 jyly 15,2%-ǵa deıin tómendese, 2017 jyly jospardaǵy 15,8% ornyna 16,8%-dan asyp túsken. Qarjy mınıstriniń aıtýynsha, kóleńkeli ekonomıkamen kúres sheńberinde janama salyqtardy ákimshilendirýdi jaqsartý arqyly biraz jumystar atqarylýda. Máselen, keden salasynda ımport operasııalarynyń ýaqytyn qysqartý úshin «ASTANA-1» aqparattyq júıesi iske qosylǵan.
Esepti qaraý kezinde bıýdjet qarajatyn paıdalaný boıynsha mańyzdy suraqtar qoıyldy. 2017 jyly qarajattyń tıimsiz jumsalý kólemi 2016 jylmen salystyrǵanda eki esege kóbeıdi. Al saladaǵy qarjylyq is buzýdyń 86 paıyzy býhgalterlik jáne qarjylyq esepterdi júrgizýdegi zańnamany buzýǵa baılanysty bolyp otyr. Qarjy mınıstriniń aıtýynsha, bul másele mamandardyń biliktiligin arttyrý jáne olardy mindetti túrde kásibı sertıfıkattaý arqyly sheshiletin bolady. Memlekettik boryshtyń deńgeıi, onyń ishinde kvazımemlekettik sýbektilerdiń syrtqy boryshtary – ózekti máselelerdiń biri. Memlekettik borysh IJО́-ge shaqqanda 26%-dy qurady. Boryshtyń 34%-y ǵana syrtqy qaryz enshisinde, sondyqtan onyń 1/3 bóligi valıýta baǵamynyń ózgerýine táýeldi. Jalpy bıýdjet tapshylyǵyn qarjylandyrý saıasaty ishki resýrstarǵa baǵyttalatyn bolady. Sonymen qatar memlekettik boryshty tıimdi basqarý úshin onyń quraldaryna dıversıfıkasııa jasaý sharalary qabyldanýda. Olar – Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń bırjasynda sýkýk ıslam oblıgasııalaryn shyǵarý jáne halyqaralyq ınvestorlar úshin bizdiń teńgede baǵaly qaǵazdar ornalastyrýǵa múmkindik berý. Budan basqa, kvazımemlekettik sektordyń boryshtaryn basqarý Úkimet tarapynan zańnama júzinde baqylaýǵa alyndy.
Budan soń Esep komıtetiniń tóraıymy sóz aldy. «Bıýdjettiń atqarylýy makroekonomıkalyq turaqtylyq jáne ekonomıkanyń jandanýynyń qarqyny qalypqa kelý jaǵdaıynda júzege asty. Desek te ekonomıka damýynyń múmkindikterine teris áser etetin birqatar faktorlar bar. Mysaly, uzaqmerzimdi nesıeleýge resýrs jetpeıdi. Sol sebepti basymdyq berilgen salalarǵa memleket tarapynan beriletin kómektiń birshama bolǵanyna qaramastan, shaǵyn jáne orta bıznes keń qanat jaıyp kete almaı otyr. Tipti iri kásiporyndarǵa da qarjy jetpeıdi. Degenmen bıyl jaqsy trend baıqalyp otyr. Ekonomıkanyń monetızasııalaný kórsetkishi 42 paıyzdan 38 paıyzǵa tómendegen. Al álemdik monetızasııalaý kórsetkishi 122 paıyzdy kórsetip otyr. Bizge tómen ınflıasııany qoldaý men ekonomıkany resýrstarmen qýattandyrý arasynda teńdik kerek sııaqty», dedi Godýnova.
Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepten keıin senatorlar Úkimet músheleri men baıandamashylarǵa birqatar saýal qoıdy. Máselen, Senat depýtaty Darıǵa Nazarbaeva Tótenshe jaǵdaılar komıteti men Ulttyq ulannyń derbes bıýdjetterin bekitý qajettigin jetkizdi. Tótenshe jaǵdaılar komıteti bólimsheleriniń qajetti ınjenerlik-tehnıkalyq quraldarmen, arnaıy jabdyqtarmen, kólikpen qamtamasyz etilýi normatıvtiń 30-dan 70 paıyz deńgeıinde. Bul Ishki ister mınıstrligi qoıǵan lımıt aıasynda komıtettiń jetkiliksiz qarjylandyrylýyna baılanysty», dedi ol. Senator saladaǵy tıimsiz josparlanǵan jobalarǵa da toqtaldy. «Biz qarajattyń tıimsiz ıgerilýin baıqap otyrmyz. Máselen, órt sóndirý depolarynyń qurylysyna 15 jobalyq-smetalyq qujattamanyń ishinde tórteýi ǵana júzege asyrylýda. 2017 jyly 4 jobanyń merzimi ótip ketti, al olardy ázirleýge 86 mln teńge bıýdjettik qarjy jumsaldy. Ázirlenýine 100 mln teńge jumsalǵan taǵy jeti joba 2018-2020 jyldardyń bıýdjetine engizilmeı qalǵan. Osy oraıda 186 mln teńge bıýdjet qarjysy tıimsiz ıgerilgeni kórinip tur. Keıin qarjylandyrylmaıtyn jobalarǵa bıýdjet qarjysyn bólýdiń qajeti qansha», dep atap ótti senator. Bul turǵyda D. Nazarbaeva TJ komıteti men Ulttyq gvardııanyń derbes bıýdjetterin bekitý qajettigin, sondaı-aq olar boıynsha bıýdjet baǵdarlamalaryna jaýap beretin jetekshilerin aıqyndaý kerektigin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, atalmysh eki qyzmet Ishki ister mınıstrligi quramynda ógeı bala rólinde júr. Alaıda olarǵa erekshe nazar aýdarǵan jón.
Senatorlardyń Úkimet múshelerine qoıǵan saýaldarynan keıin respýblıkalyq bıýdjet esebiniń atqarylýy talqyǵa salynyp, bıýdjet oryndalýynyń artyq-kem tustary aıtyldy. Nátıjesinde kópshilik daýyspen esep maquldandy. Budan soń senatorlar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine zııatkerlik menshik salasyndaǵy zańnamany jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańynyń jobasyn ekinshi oqylymda biraýyzdan maquldady.
Venera TÚGELBAI,
«Egemen Qazaqstan»
