Astanada «Til-Qazyna» ortalyǵynyń uıymdastyrýymen konferensııa ótti

Oǵan elimizdiń jetekshi lıngvıst ǵalymdary men qoǵam qaıratkerleri, qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi Ulttyq komıssııa jáne Úkimet janyndaǵy respýb­lıkalyq termınologııa jáne onomastıka komıssııasynyń múshe­leri, atalmysh salaǵa qatysty mem­le­kettik organ qyzmetkerleri qatysty.

Jıyndy ashyp, basqosýdyń mańy­zy jaıly kópshilikti habardar etken Má­denıet jáne sport vıse-mınıstri Aqtoty Raıymqulova bul retki shara latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq álipbıi em­le erejeleriniń tujyrymdamasyn qa­byl­daý maqsatynda uıymdastyrylyp otyrǵanyn, osy oraıda jetekshi sala mamandarynyń oı-pikirleri saralanyp, alda atqarylýy tıis jumystardy pysyqtaý jospary turǵanyn jetkizdi.

Bul konferensııa óte mańyzdy taqyrypty qozǵap otyr. О́ıtkeni ja­ńa­dan qabyldanǵan qazaq álipbıin tyń emle erejege baǵyndyrý tu­jyrymdamasy qajet. Onsyz bolmaıdy. Bul qujattyń basty ereksheligi – áýeli, til tabıǵatyn saqtaý jáne kir­me sózderdi dybystaýǵa negiz jasaý. Iаǵ­nı buǵan deıin orys tiliniń del­dal­dy­ǵy arqyly dybystalyp kelgen sóz­der­di ózgertip, túpnusqalyq atalýyna beıimdeý.

Eger atalmysh tujyrymdama durys qa­byldansa – qazaq til fonema­sy ta­bıǵı qalpyn tabady ári lın­gvıs­tı­kalyq máselesi jeńildeıdi, ulttyń artıkýlıasııalyq, fonetıkalyq qalpy saqtalady, tildiń dybystalý júıesi men tańbalaý tásili, grammatıkalyq qu­ry­lysy (morfologııa, sıntaksıs) jańa­la­nady deıdi, til mamanda­ry. Sony­men qa­tar jańa álipbıge baılanys­ty tildiń em­le erejesi túzilgen soń orfo­gra­fııa­lyq jáne orfoepııalyq sózdik jasaý mindeti iske aspaq eken.

 – Joǵaryda atap ótilgen qyrýar sharýany atqaryp shyǵý úshin ótken kezdegi kemshilikterden sabaq alyp, eń aldymen emle erejeni álipbıge sáıkestirip, tildik bazalyq normany anyqtap alý qajet, dedi jıynnyń negizgi baıandamashysy A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Nurgeldi Ýálı.

Rasynda ulttyq jazý-syzý máde­nı­etiniń durys qalyptasýy álipbı júıe­si men orfografııalyq erejege baılanysty. Bundaı asa mańyzdy qadam jolynda asyǵystyq tanytpaý qajet ekenin de keıbir til ǵalymdary óz baıandamasyna ózek etti. Iаkı, tiltanýshy ǵalym Álimhan Júnisbektiń pikirinshe, tal­qylanyp jatqan qujatty áli de te­reń taldaý qajet. Eger asyǵystyq ta­nytsaq burynǵy keńestik kezde qalyp­tas­qan kırıllısanyń emle ere­jesin qaıtalaýdan asa almaýymyz da múmkin. О́ıtkeni tujyrymdamada tasymal ere­jesi, sóz yrǵaǵy sııaqty negizgi sharttar kómeski, dedi ol.

Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq orta­lyǵynyń atqarýshy dırektory Erbol Tileshov pikir qaıshylyǵynyń bolýy zańdy qubylys ekenin, desek te memleket tarapynan qabyldanǵan jumys kestesine sáıkes tujyrymdama aldaǵy qyrkúıek aıynda Ulttyq komıssııa qaraýyna usynylý kerek ekenin jetkizdi.

– Eń bastysy, – deıdi Erbol Erden­bek­uly, bul tujyrymdama – latyn qa­zaq álipbıi boıynsha jazý erejesin aıqyndaıtyn lıngvıstıkalyq qujat. Sol sebepti, emle konsepsııasynda tu­jy­­­rymdalǵan qaǵıdat bireý, ol – qazaq ja­zý erejelerin túzeý arqyly qazaq ti­lin saqtap qalý.

Sondaı-aq, sharaǵa qatysqan kópshilik túske deıin tiltaný salasynyń maıtalman ǵalymdary – Anar Fazyljanova, Quralaı Kúderınova, Sıez Aqymbek, Qyzdarhan Rysbergen, Anar Salqynbaı, Erden Qajybek, Nurlan Isın qatarly pro­fessorlardyń baıandamalaryn tyń­dady.

Jıyn tústen keıin de jalǵasyp, ple­narlyq májilis aıasynda: latyn grafı­kasyna negizdelgen qazaq álipbıiniń ǵy­lymı emle erejeleri men qaǵıdattary; ja­ńa emle erejelerin aprobasııalaý; áde­­bı til tarıhy negizinde qazaq jazýy ta­rıhyn saralaý; qazaq álipbıin latyn gra­fıkasyna kóshirý úderisindegi ter­mınologııalyq jáne onomastıkalyq má­seleler; jańa álipbıge kóshýdegi teh­nıkalyq-aqparattyq daıarlyq atty ta­­qyryptarda seksııalyq otyrys­tar ótip, jumys toptarynyń basty baǵyt­ta­ry boıynsha baıandamalar jasaldy.

Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»