– Bizdiń oblystyq mýzeı ǵımaratynyń ózi tarıhı-sáýlet eskertkishi sanalady. Irgesi 1899 jyldary qalanǵan. Jalpy, oblys ortalyǵyndaǵy eski qala aýmaǵynda mundaı nysandar kóp. Ashyq aspan astyndaǵy murajaı sııaqty. Osy jerlerde Qanysh Sátbaev, Júsipbek Aımaýytov, Muhtar Áýezov sekildi iri tulǵalardyń izderi qalǵan. Zertteýshi E.Sokolkınniń jazýynsha, aýqatty qazaq Qystaýbaevtyń úıinde ár jyldary balýan Qajymuqan, aqyn Isa, rejıssıor Jumat Shanın bolǵan, Maıra Ýálıqyzy án salǵan. Bular ótkenniń eskertkishteri, olardy saqtaý mańyzdy.
– Jalpy, mýzeı tarıhy qaı kezden bastalady?
– 1920-shy jyldary Keńes ókimeti Qyrǵyz ólkesin zertteý qoǵamyn qurýdan bastalady. Omby orys geografııalyq qoǵamy Ertis ózeni jaǵalaýynda ornalasqan óńirlerde zertteý júrgizýdi qolǵa alady. Pavlodarda da geografııalyq qoǵam qurylyp, onyń jumysyn fotosýretshi, ǵalym Dmıtrıı Bagaev basqarady. О́lketanýshynyń qazaq ómiri jaıly túsirgen fotosýretteri gazet betterinde jarııalanady. Solardyń keıbiri qazir de bar. Al 1942 jyly ólketaný-geografııalyq mýzeı ashylady. Onyń jumysyna jetekshilik etý sol kezdegi halyqtyq bilim berý bóliminiń meńgerýshisi Zeıtin Aqyshevqa júkteledi. О́ńirimizdegi ólketaný jumysyn Q.Sátbaev, Á.Marǵulan, H.Arǵynbaev sııaqty ǵalymdar nazarǵa alady. Mýzeıge 1959 jyly Ortalyq Azııany zertteýshi, saıahatshy Grıgorıı Potanınniń esimi berildi.
– Eski ǵımaratta jádigerlerdi qalaı saqtap kelesizder?..
– Mýzeıge 2011 jyly kúrdeli jóndeý jasaldy. Jańa zaldar ashyldy. Sheteldikterge qyzmet kórsetetin 7 tilde aýdıogıdter bar. Vırtýaldy saıt bar. Elimizdiń Ulttyq mýzeıimen, Tuńǵysh Prezıdent mýzeıimen, Ombynyń, Sibirdiń, elimizdiń basqa da mýzeılerimen birlesip jumys júrgizýdemiz. Árıne qazir jádigerlerdi, eski qoljazbalardy, kitaptardy saqtap qalý úshin sıfrly formatqa kóshýge daıyndalýdamyz. Elektrondy ekspozısııa, mýzeı kolleksııasyn sandyq júıege aınaldyrý, elektrondy aqparat jınaý sııaqty tehnıkalyq jańashyldyqty asyǵa kútýdemiz. Jádigerlerdi qaıta qalpyna keltirýge mamandardy shaqyryp, qarý-jaraq sheberleri, zergerler, tiginshilerdi jumysqa alǵymyz-aq keledi. Múmkindigi shekteýli jandar úshin de qoljetimdi mýzeı bolý kerek.
– Gúlnár Barkenqyzy, myna turǵan Qımaq jaýyngeri sheteldikterdi tańǵaldyrǵan bolar?
– Mýzeı qory jyl saıyn molaıa túsedi. Byltyr «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Omby oblysyna baryp, qazaq aýyldaryn araladyq. Qorǵa 40-qa jýyq jádiger ákeldik. Eń qundysy – kúmispen kómkerilgen kise belbeý. Ekinshisi – qımaq jaýyngeri. Arheologııalyq ekspedısııa barysynda Maı aýdanyndaǵy Qyzyleńbek aýylynan tabylǵan. Qazir IX-XI ǵasyrlardaǵy jaýyngerdiń saýyt-saımany qalpyna keltirilip mýzeıde tur. Qazba jumystary barysynda jaýyngerdiń saýytymen birge dýlyǵasynyń bólshekteri, kireýkeniń qaldyǵy, semserler tabyldy. Birneshe jyl boıy batyrdyń saýytyn qalpyna keltirýmen aınalystyq. Saýytynyń salmaǵy – 40 keli. Túpnusqasy mýzeı qorynda. Batyr saýytynyń tabylýy Qımaq memleketiniń ortalyǵy Ertis ózeni boıynda ornalasqanyn aıǵaqtaıdy.
– Aıtpaqshy, sizderde Potanınniń qoljazbalary saqtalǵan ba?
– Árıne. Potanın ózimizdiń óńirimizdegi Iаmyshev aýylynda, Ertis ózeni jaǵalaýynda 1835 jyly dúnıege kelgen. Jerlesteri retinde biz bul esimge qurmetpen qaraımyz. Jyl saıyn mektep oqýshylary, stýdentter úshin «Potanın oqýlary» atalatyn tanymdyq ólketaný sabaqtary, dárister ótkiziledi. Shoqanmen dos bolǵan saıahatshy Zaısan kólin, Tarbaǵataı taýlaryn zerttedi, Mońǵolııa ekspedısııalaryna qatysqan. Ortalyq Azııa halyqtarynyń eposy, etnografııasy, salt-dástúrimen tanysyp, málimetter jınaǵan. Jalpy, G.Potanınniń de ǵylymı murasynyń elimizdiń tarıhynda alatyn orny erekshe. Mýzeı qorynda «D.Bagaevtyń negatıvter jınaǵy», «HIH-HH ǵǵ. zergerlik buıymdar», «G.N.Potanın.Qor kolleksııasyndaǵy materıaldar», «Sırek kezdesetin basylymdar jáne syıǵa berilgen ádebıetter» sııaqty basqa da ǵylymı jınaqtar bar.
– Mýzeıde jınaqtalǵan qor qansha?
– Jalpy, 112270 astam negizgi qorǵa jatatyn eksponattar bar. Munda Orta ǵasyrda jasalǵan kúmis teńgeler, Saq zamanyndaǵy altyn áshekeıler, «Bokka» kúmisten jasalǵan bas kıimi (b.z.d 10 ǵ.), iri múıizdi mamont qańqasy syndy erekshe qundy jádigerler saqtaýly. Bul jınaqtardyń negizin arheologııalyq, paleontologııalyq, etnografııalyq, nýmızmatıkalyq, fotosýrettik, qujattyq, jaratylystaný-ǵylymı, óndiristik, qarý-jaraqtar toptamalary quraıdy. Paleontolııa, arheologııa, qazaq etnografııasy, kóshpeli órkenıet, eski qala tarıhy, HVII-HIH ǵasyrlardaǵy ólke jáne jańa zaman tarıhy, táýelsizdik, qazirgi zaman tabıǵaty sııaqty ólkemizdiń tarıhy men mádenıetine arnalǵan 12 zal jumys kelýshilerge qyzmet kórsetedi. Buǵan qosa ǵylymı kitaphana, D.Bagaevtyń mýzeı-úıi, ánshi Maıra atyndaǵy mýzeı-úıi, Áskerı dańq mýzeıi, Ekibastuz, Aqsý qalalarynyń, Sharbaqty aýdanynyń tarıhı-ólketaný mýzeıleri, «Aspan astyndaǵy mýzeı» bar.
– Qazir «Qaz qonaq» eskertkishi de qalpyna kele bastady ǵoı?
– Iá, óńirde paleontologııa eskertkishteri az emes. Mýzeıge kelýshiler óńirde baıaǵyda qalyń ormandar, tolqyndaǵan teńizder bolǵany jaıly bile alady. Úsh tuıaqty gıpparıon jylqylary jaıylyp júrse, muz dáýiri kezeńinde olardyń ornyn mamonttar men úlken múıizdi buǵylar basqan.
Oblys ortalyǵy aýmaǵynda ornalasqan «Qaz qonaq» paleontologııa eskertkishine 1928-930 jj. paleontolog Iý.Orlov qazba jumystaryn júrgizgen. Neogen kezeńine jatatyn ejelgi janýarlardyń kóptegen súıekteri tabyldy. Kelýshiler osy janýarlardyń súıekterin ekspozısııadan kóre alady. Mamonttyń, túkti múıiztumsyqtyń, úńgir aıýy men basqalarynyń súıekteri ekspozısııada kórsetilgen.
– Kórmede turǵan «Qarqaral Sármenkesinde» materıal nazar aýdararlyq eken.
– Mýzeı qorynan alynǵan «Latyn álipbıi mýzeı qujattary men materıaldarda» taqyrybyndaǵy kórme ashyldy. Onda 1929-1940 jyldar aralyǵyndaǵy hattar, jeke qujattar, kitaptar, gazetter kórsetilgen. Oblystyq «Qyzyl tý» gazetiniń ár jyldary latyn qarpinde jaryq kórgen maqalalary bar. Tarıhı sýretterde latyn álipbıimen urandar jazylǵan. Mysaly, 1940 jyly jaryq kórgen 1916 jylǵy Amangeldi Imanov bastaǵan kóteriliske arnalǵan jınaqtar latyn álipbıimen jazylǵan. Taqyryby – «Qarqaral Sármenkesinde» («Qarqaraly jármeńkesinde»). Túrli janrda jazylǵan osyndaı 8 kitap bizdiń qorda saqtalyp tur. О́ńirdiń «Kıeli oryndar» kartasyna 78 nysan belgilendi.
– Jolsaparlarǵa barǵanda kórip júrmiz, aýdan ortalyqtarynda mýzeılerdiń bar-joǵy belgisiz?
– Árıne ólke tarıhyn bilý úshin aýyl, aýdan ortalyqtaryna mýzeı kerek. Tarıhqa úńilý, ótkendi saqtaý mýzeıden bastalady. Qazir «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda aýdan ákimdikteri aýdan ortalyqtarynda mýzeı qurý máselesine mán beredi, qajettigin túsinedi dep oılaımyz. Mýzeı kóne zattar men qujattardy saqtaıdy, týǵan jerdiń tarıhyn zerttep, jınaıtyn, jazatyn adamdardy kútedi. Urpaq úshin qajet. О́kinishke qaraı, mamandar tapshy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar
