Áriden tartsaq, qazaq dalasyndaǵy baspasóz qarlyǵashtary «Túrkistan ýálaıatynyń gazeti» (1870) jáne «Dala ýálaıatynyń gazeti» (1878) edi. Patshalyq bıliktiń qolyndaǵy taptyrmas ıdeologııalyq qural bola tura qalyń qazaq ishindegi qoǵamdyq oı-sanaǵa qozǵaý salyp, el óresin kóterýge aıtarlyqtaı yqpal etti. О́ıtkeni atalmysh gazetterdiń ana tilimizdegi nusqasyn daıyndaýshylardyń bári de kez kelgen múmkindikti paıdalanyp, halyqtyń keleshegine tán birinshi kezektegi aǵartý máselelerin kóteretin elim, jerim degen erler edi shetinen!
Teginde qazaq baspasózi týraly áńgime órbigen tustarda joǵarydaǵy qos basylymnan keıingi bederde «Jetisý isshi halyq muhbyry» («Jetisý eńbekshi halqynyń habarshysy») basylymy aldymen aýyzǵa alynady. Jetisý oblystyq revkomy jáne ult isteri jónindegi oblystyq komıtetiniń resmı organy atalǵan basylym qazaq, ózbek, uıǵyr, tatar, qyrǵyz tilderinde aralas kúıde 1918 jylǵy 21 maýsymnan Almatyda shyǵa bastady. Túrkitildes turǵyndarǵa arnalǵan gazet ádepkide negizinen alǵanda jedel hat-habar, buıryq-jarǵylarmen shektelip otyrǵan. Bara-bara tájirıbe tolysyp, aıasy ulǵaıǵan tusta halyqty saýattandyryp, erteńgi kúnge úkileýmen qatar ádebı janrlardaǵy dúnıelerdi de jarııalaı bastaıdy. Qoǵam damýy, ómirge kúndelikti enip jatqan ózgerister men el kólemindegi tarıhı kezeńderge oraı basylymnyń ataýy da jańǵyryp otyrǵan. Máselen, 1918 jyldyń maýsym-jeltoqsan aılarynda «Jetisý isshi halyq muhbyry» («Jetisý eńbekshi halqynyń habarshysy»), 1918-1919 jyldary «Kómek», 1920 jyly «Ushqyn», 1921 jyly «Buqara», 1921-1922 jyldary «Kedeı erki», 1922-1935 jyldary «Tilshi», 1935-1954 jyldary «Stalın joly», 1954-1963 jyldary «Kommýnızm tańy» dep ataldy. Al búginge deıingi turaqty ataýy «Jetisý» 1963 jylǵy sáýirde berilgen edi. Osynaý tar jol, taıǵaq keshýi bastan asar ǵasyrǵa ulasqan ǵumyrdan aımaǵymyzdyń ǵana emes, muqym elimizdiń shejiresine qanyǵar edińiz. Kúshtep kollektıvtendirý – «asha tuıaq qalmasyn, asyra silteý bolmasyn», asharshylyq, qýǵyn-súrgin, ekinshi dúnıejúzilik soǵys, tyń ıgerý sııaqty jurtymyzdy súreńsiz kúıge túsirgen sarǵysh jylnamalar tarıh tereńine batyra beredi. Osy arada aıryqsha aıta ketetin bir dúnıe, basylymnyń zamana yzǵaryna qaraı shekpeniniń túr-túsi ózgerip turǵanymen halyqtyq asyl murat, ulttyq qundylyqtar temirqazyǵynan bir mezet te kóz jazyp kórmegendigi. Sol sebepti de, ǵasyrlyq sharanyń barysynda kóne basylymnyń qýanyshyn eldik sharalarmen negizdep, rýhanı keńistigimizdiń kókjıegin arttyrýǵa umtyldyq. О́ıtkeni bul – buqara gazetiniń baryn baǵamdap, asylyn aıshyqtaıtyn esepti shaǵy.
El basyna tóngen náýbet-zulmattar redaksııa ujymyn da aınalyp ótpegen. 1935 jyldan bastap Jetisý ólkesiniń jarshysy «Stalın joly» degen atpen shyǵady. Kóp uzamaı jappaı qýdalaý qara túnegi tónedi de birqatar ultjandy jýrnalıster qandy sheńgel tyrnaǵyna iligedi. Bul árıne, aptalyqtyń kóńildegideı shyǵýyna keri áserin tıgizip, mazmundyq seldireý bel alady. О́stip júrgende nemis fashısterimen aradaǵy soǵys órti tutanyp, sharýa tipten shatqaıaqtap ketse kerek.
«Jetisý» gazetiniń ǵasyrǵa jýyq dáýirinde jurtshylyq kóńilinde búrshik jarǵan qımas sezim, rııasyz senimge saıar ózindik asyl arna, dástúrli ǵurpy bar. Halqymyzdyń nebir qaımaq qaıratkerleri kenen de kemel oı-pikirlerimen rýhanııat shyraǵdanyn mazdata jaqty. Sol tustaǵy gazettiń sarǵaıǵan betterinen saıasattyń, ádebıet pen jýrnalıstıkanyń qaıyspas kátepti qara narlary sanalǵan Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Ilııas Jansúgirov, Muhtar Áýezov, Mirjaqyp Dýlatov, Sáken Seıfýllın, Smaǵul Sádýaqasov, Abdolla Rozybaqıev, Qalybek Sarmoldaev, Jubanysh Báribaev, Ydyrys Kóshkinov, Ismaıl Taıyrov jáne Maǵazy Masanchı syndy arystardyń alańkóńil maqalalaryn kóp oqyr edińiz. El-jurt qamyn oılap, keleshegine oń baǵyt kórsetip qana qoımaı, naqtyly ne istep, ne qoıýdyń jarqyn úlgi, baısaldy baǵdarlamasy edi sonyń barlyǵy!
Elý jylǵy belesine oraı 1968 jyly KSRO Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmy tarapynan «Jetisý» gazeti Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattalǵan edi. Osy qýanyshpen quttyqtaýynda Qazaq KSR Mádenıet mınıstri Ilııas Omarov aǵamyz: «...súıikti basylymnyń keleshekte de myńdaǵan oqýshylar qurmetine, zor súıispenshiligine bólene berýin tileımin ári buǵan senemin» dep aǵynan jarylǵan eken. Aıtqany keldi de. Arýaq qonǵan jerden at úrketindigi ras eken. Qııalymyzǵa qanat bitip, shabytymyzdyń shalqarǵa ulasaryn da soǵan balaımyz. 2015 jyly tól merekemiz qarsańynda Qazaq eli kólemindegi barsha baspasóz quraldary arasynda oza shaýyp, Elbasy marapatyn ıelenýimizdi de osynyń arqasy der edik! Buǵan deıin Qazaqstan jýrnalıster akademııasynyń Altyn juldyzyn redaksııamyzdyń tórinde jarqyratý qurmetine bólenip, mereıimiz ústem túsken!
Basshy qandaı bolsa, basylym sondaı ekendigi erteden áıgili qaǵıdat. Ǵasyrlyq dáýirde kileń óz qatarlastarynan oq boıy ozyq shyǵar qalamgerlerdiń qara shańyraqtaǵy shyǵarmashylyq otyn barynsha mazdatqandyǵyn árkez keıingi urpaqqa úlgi tutamyz. Sondyqtan da ár jyldarda Almaty oblystyq basylym tizginin qolda ustaǵan Sabyrjan Shákirjan, Sabyrjan Ǵabbasov, Qaldybaı Abdýllın, Ismaıl Taıyrov, Sara Esova, Jaqan Syzdyqov, Ábdýáli Qaraǵulov, Pernebek Beısenov, Mamadııar Jaqypov, Baımolda Musa, Jaqypjan Nurǵojaev, Núsipbaı Ábdirahymnyń esimderin zor rızashylyqpen ataımyz.
Gazettiń basyna aıaqasty bult úıirilgen shaqtar da az ushyraspaǵan. Bir mysal. Jeltoqsan oqıǵasynan sońǵy zobalańǵa bas redaktor Mamadııar Jaqyp aǵamyz da ilikken edi. Bar aıyby – QazTAG fototilshisi túsirgen jazaǵa ushyraǵan jeltoqsandyqtardyń sýretin gazetke basqandyǵy. Sol susty zamanda mundaı qadamǵa barý basylym basshysynyń namysy býǵan tasqaıraq naǵyz ult perzenti ekendigin pash etedi!
Oblysymyz keshegi eki óńirdi biriktirip otyrǵandyqtan júz jyldyq toı burynǵy Taldyqorǵan oblystyq gazetiniń de tabıǵı túrdegi ortaq qýanyshy bolyp eseptelinedi. Endi osy aýanǵa den qoısaq, 1944 jyldyń 16 naýryzynda Taldyqorǵan oblysy qurylýynyń ózi jergilikti turǵyndardyń Uly Otan soǵysy tusyndaǵy jigerin janı túsken edi. Sóıtip 1945 jyldyń 7 qańtarynda óńirlik «Stalınshil» gazeti ómirge keledi. Birden oqyrmandardyń rýhanı serigine aınalǵan basylym keıin «Sovettik Jetisý» dep atalady. Sodan 1954 jyly Almaty men Taldyqorǵan oblystary ákimshilik qurylymdarynyń biriktirilýine baılanysty gazet te shyǵýyn toqtatady. Budan keıin Taldyqorǵan oblysy 1967 jyldyń 27 jeltoqsanynda ekinshi ret qaıta qurylady da 1968 jyldyń mamyr aıynan basylym «Oktıabr týy» degen atpen aptasyna bes márte shyǵa bastaıdy. Bılik pármenimen 1996 jyly Taldyqorǵan oblysy Almaty oblysynyń quramyna jáne bir qosylyp, «Jeruıyq» atalyp kelgen arnaly gazet tarıh qoınaýyna ketken edi. О́zindik úni, aıshyqty izi qalǵan bederli basylymnyń túrli kezeńderdegi bas redaktorlary Baıanjan Mádıev, Uzaq Baǵaev, Júrǵalı Ertilesov, Ǵaıys Egemberdıev, Tursyn Ábdýálıev, Beıbit Nurasylovtyń esimderi myńdaǵan oqyrmandardyń júreginde jyly uıalap qaldy.
Atalmysh gazettiń ótkelikti jolynan myna bir jaıtty basa aıtqymyz keledi. Qyzyl ımperııanyń qylyshynan qan tamyp turǵan shaq. Oblystyq «Jeruıyq» gazetiniń rýhty jýrnalısteri sol tustaǵy oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Sergeı Jıgýlın joldastyń ulttyq saıasatta, ásirese qazaq mektepterin ashý men ana tilimizdi damytýda jiberip otyrǵan qateligin ózine áldeneshe ret eskertedi. Synnan nátıje shyǵarýdyń ornyna bıliktiń qyspaǵy kúsheıe túsýine baılanysty gazet qyzmetkerleri Táken Álipbaev, Qanat Asqarov pen Kemel Qusaıynov respýblıkalyq «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine kemshilik túzilgen maqala jiberedi. Bul arada biz «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń sol shaqtaǵy bas redaktory Sherhan Murtazanyń álgi maqalanyń aıaǵyn jerge tıgizbesten joǵaryǵa jaltaqtamaı birden basyp jibergen erligin erekshe aıtýǵa tıispiz. Sodan, nesin aıtasyz, aıqaı-shý shyǵyp, Qazaqstan ortalyq partııa komıtetinen arnaıy komıssııa kelip, nátıjesinde Jıgýlın joldas qyzmetten ketip tynady!
Táýelsizdigimiz redaksııa qyzmetkerleriniń ekinshi tynysyn ashty der edik. Eki dúnıe, eki ǵasyrdyń kýásine aınalǵan basylymnyń izi aıshyqtana tústi. Alǵy sapqa bes qarýyn saılap keshegi kópshiliktiń saýatyn ashqan alashtyqtar sekildi bizdiń jýrnalıster de shyqty. Ýaqyt ustazynyń ornyna taısalmaı júrýge talpyndy.
Jalpy, jýrnalıster de quddy bir qurylysshylar sekildi ǵoı. Qolyna jaqsy materıaldar, jaǵymdy jańalyqtar tússe, eńseli de qundy dúnıeler týdyrady. Bul rette de qorjyn basymyz súbeli. Jetisý ólkesiniń jer-jerinde: qalasynda da, dalasynda da, ekonomıkanyń bar salasynda zamana talabyna saı keler keleli de shuǵylaly ister tyndyrylýda. Munyń bári, sóz joq, ýaqytpen enshilesken jýrnalıstıkanyń adymyn ashyp, tynysyn keńeıtedi, aıyl-tartpasyn bekitedi. Shabyttana sholsaq, shetsiz de sheksiz Eýrazııa keńistiginde eldigin eren pash etken kók túrikterdiń kúndeı kúrkirep, naızanyń ushynda úkileı ulyqtaǵan órshil rýhyn qalyń qazaq ishine qaıta oraltpaıynsha erlerdiń isi biter me?!
Jol bilgen kerýenge jaltaqtamasa kerek. Aldaǵy isimiz tipten aýqymdy. Namystan jaratylǵan jurt ekendigimizdi esimizden bir sát te shyǵarmaq emespiz. Ulttyq bolmysymyzǵa jasyndaı ot berer namystyń ózi, álginde aıtylǵan, ulttyq tilimiz ben tól tarıhymyzǵa den qoıýdan bastaý alady. Tilin tórge, rýhyn órge ozdyra bilgen jurt qana baqytty.Ultymyzdyń myńjyldyqtar kógindegi ýyz uıalaǵan genetıkalyq jadynda buqqan órshil minez, týǵan halyq pen qasıetti jerimizge degen sheksiz mahabbatty oıatýǵa shyraǵdan jaǵa atsalyssaq deımiz. Adamshylyqtyń aldy – mahabbat (Abaı.) Elge baı – qut emes, bı – qut! Osynaý zańǵardan zer salsaq, zadynda, júregi jalyndy jannyń tabıǵaty da, túıgeni de taza tunbaq. Táýelsizdigimizdi barynsha baıandy etýshiler de solar. Endeshe, osy bizdiń ǵasyr tórindegi qubyla baǵyt, Temirqazyq bıigimiz!
Ámire ÁRIN,
Almaty oblystyq «Jetisý» gazetiniń bas redaktory, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
