Bahııa Atshabaruly dáýirler toǵysynda dúnıege keldi. Almaty medısınalyq ınstıtýtynda oqyp júrip sum soǵystyń ot-jalynyna tústi. Uly Otan soǵysyn tank polkinde medısınalyq-sanıtarlyq qyzmetti basqarýmen aıaqtap, aspırantýraǵa túsken. Ony bitirisimen, bas-aıaǵy bir jyldyń ishinde kishi ǵylymı qyzmetkerden dırektordyń ǵylym jónindegi orynbasaryna deıingi joldan ótti. Budan keıin 30 jyldan astam ýaqyt boıy Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń, KSRO Medısına ǵylymdary akademııasy jáne Qazaq KSR Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń quzyryndaǵy ólkelik derttaný ınstıtýtynyń dırektory qyzmetin atqardy.
Ol Qanysh Imantaıuly Sátbaev, Aleksandr Porfırevıch Polosýhın sııaqty asa kórnekti ǵalymdardyń qol astynda, birlese jumys istedi.
Bahııa Atshabarulynyń ǵylymdaǵy joly soqpaqty, biraq aıqyn da jemisti boldy. 90-shy jyldarda ǵylym men bilimniń qatań ekonomıkalyq qyspaqty bastan keshirýi – jalpyǵa ortaq kúızelis-tin. Medısınalyq ǵylymnyń kóptegen baǵyttaryna ómir bergen, otandyq jáne álemdik ǵylymǵa úles qosqan ınstıtýt 1996 jyly kásiptik patologııa jáne eńbek gıgıenasy ınstıtýtyna aınalyp, odan keıin naryq qyspaǵyna shydamaı, basqa ınstıtýt aıasyna enýi – ózekti shalǵan ókinish bolatyn. Sol kezeńde álem boıynsha ǵylymǵa jalpy ishki ónimniń 3 paıyzy jumsalatynyna qaramastan, bizde ol kórsetkish 0,1 paıyz ǵana bolǵan edi.
Instıtýt qoınaýynda týyndaǵan baǵyttardy atap shyǵýdyń ózi qıyn: leptospırozdyń, brýsellezdiń epıdemıologııasy men klınıkasy, allergologııa men ımmýnologııa, óndiris pen aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek gıgıenasy men kásiptik patologııa, endemııalyq zobtyń, shıpajaıtaný men taǵam gıgıenasynyń, týberkýlez epıdemıologııasynyń, áleýmettik gıgıenanyń, densaýlyq saqtaýdy uıymdastyrýdyń máseleleri jáne t.b. Bulardyń kópshiligi – Bahııa Atshabarulynyń jeke yntasymen kóterilip damyǵan salalar. Bir ǵana ǵylymdyq tujyrymdamasyn – qorǵasynnyń saldarynan ýyttanýdy joıý joldaryn qarastyrsaq, bul oraıdaǵy densaýlyq saqtaý tájirıbesine engizgen tıimdi sharalardyń halyq densaýlyǵyna tıgizgen áseri zor jáne ǵylymǵa ketken bar shyǵyndy ótep qana qoımaı, kez kelgen ǵalym úshin maqtan bolary sózsiz. Mundaı eńbekteriniń sany mol edi.
Joǵaryda keltirgen baǵyttardyń birqatary onyń batasymen óz aldyna mekeme, ınstıtýt, ǵylymı ortalyqtar kúıinde ashyldy. Mysaly, áleýmettik gıgıena men densaýlyq saqtaýdy uıymdastyrý bólimi densaýlyq saqtaý ekonomıkasynyń ǵylymı ortalyǵyna, allergologııa men ımmýnologııa bólimi akademık Beklemıshev basqarǵan, densaýlyq saqtaý men medısınalyq ǵylymǵa kóptegen áıgili esimderdi ákelgen jeke dara ortalyqqa aınaldy. Onyń ınstıtýtynyń qabyrǵasynda álemde birinshi bolyp Dúnıe-júzilik densaýlyq saqtaý uıymymen birlesip alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek boıynsha jumys istegen ortalyq ashyldy, taǵam gıgıenasy bóliminiń Máskeý taǵamtaný ınstıtýtynyń bólimshesine aınalyp, keıinnen Tájikstanda, Túrikmenstanda, Qyrǵyzstanda bólimsheleri bar, iri Ortalyq Azııa taǵamtaný ınstıtýty bolyp qurylýy eń áýeli Bahııa Atshabarulynyń arqasynda júzege asty.
Bahııa Atshabarulynyń ǵylymı kóregendigin ol kótergen máselelerdiń arada kóptegen jyldar ótkenimen búgingi kúnde ózektiligin joǵaltpaýy dáleldeıdi. Atap aıtsaq, ıod tapshylyǵy jaǵdaıyn aýdandarǵa bólip qarastyrý, týberkýlezdiń epıdemıologııasy, kásiptik patologııanyń kóptegen baǵyttary.
Maıdandaǵy erligi men beıbit ómirdegi maıtalmandyǵy úshin jıyrma shaqty marapattarǵa ıe boldy, onyń ishinde tósinde qos «Qyzyl Juldyz», Ekinshi dárejeli «Otan soǵysy», Eńbek Qyzyl Tý jáne «Oktıabr Revolıýsııasy» ordenderi jarqyrady.
Bahııa Atshabaruly týraly sóz qozǵaǵanda onyń qaısar ǵalym ekendigin aıtý qajet. Kezinde kóp taralǵan aýrýlardyń áleýmettik sebep-negiziniń resmı boljamyna kelgende Keńes úkimeti jaltaryp baqty, týberkýlezdiń óziniń tamyryn ashý bılik aldynda kıkiljiń týǵyzyp, zertteýshige sekem alǵyzatyn. Biraq bul Atshabarovqa tán emes, ol ashy shyndyqty jaıyp salyp, aıtatynyn bel-bedelden tiksinbesten aıtty.
Ǵylymǵa sińirgen eńbegi zor boldy. Onyń qarapaıym mysaldary: jaryq kórgen eki júzden astam maqalalary, on shaqty monografııasy, daıyndaǵan elýden astam ǵylym kandıdattary men doktorlary.
Kezinde kóp ýaqytqa deıin jabýly perde astynda kelgen, qatań qupııaly túrde saqtalǵan jaıt týraly arnaıy aıtqym keledi. Sebebi onyń bul qyzmeti erlikpen teń: 1957-60 jyldary Bahııa Atshabarulynyń jeke basshylyq etýimen Semeı óńirinde ıadrolyq qarý-jaraq synaǵynyń halyq densaýlyǵyna tıgizetin áserin anyqtaýǵa arnalǵan keń aýqymdy ekspedısııalyq zertteýler uıymdastyrylǵan edi. Zertteýler qorytyndysynyń 13 tomdyq taldaýy men derekteri áli kúnge deıin asa qundy, búkil álem úshin mańyzy erekshe. Alǵash osy óńirde tabylǵan, Atshabarov «Qaınar sındromy» dep aıdar taqqan dert álemdik medısınalyq ádebıetke aýrýdyń jańa túri retinde endi.
Ol tereń boılap, oı sarasyna uzaq salyp baryp qabyldaıtyn sheshimderiniń oryndalýyna muqııat qaraıtyn. Semeı polıgonynyń saldaryn zertteý qorytyndylaryn odaqtyq komıssııa talqylaǵan kezde oryn alǵan kórinis Atshabarovtyń sıpatyn tolyq ashady. Basqa áriptesteri Odaqtyq basshylyqtyń tegeýrinine shydamaı, bostyq tanytqanmen, Atshabarov óz raıynan qaıtpady.
Osy zertteýler nátıjesinde alynǵan aqparattar áskerı-óndiristik keshen basshylarynyń aıylyn jıyp, áýeli ıadrolyq qarý-jaraqtyń jer beti men bıiktikte ótkiziletin synaqtaryn toqtatýǵa ákelgen-di. Keıinirek osy zertteýler jańa derekter qorymen tolyqqan kúıinde ıadrolyq qarý-jaraqqa qarsy qozǵalysqa baǵdar berip, negizin saldy. Bul sońynan Qazaqstan Prezıdentiniń Semeı polıgonyn jabýyna aparǵan jol edi.
«Nevada-Semeı» qozǵalysynyń belsendileri men uıymdastyrýshylarynyń at-ataǵy alysqa jaıyldy, al osy jalpy halyqtyq is-sharanyń nátıjesine kelgende, úlken ǵalymnyń esimi qaltarysta qaldy. Esesine, qaı mamannan surasaq ta, Bahııa Atshabaruly jaıly oıy bir jerden shyǵady: ol –ǵylymı daryndylyqtyń barlyq kórsetkishteri men ólshemderi boıynsha, parasat pen azamattyq turǵydan medısınalyq ǵylymnyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń beldi tulǵasy boldy.
О́ziniń osy bıik deńgeıin ol árdaıym dáleldeýmen keldi. Mysalǵa, bas súıek ishilik qysym týraly sońǵy tujyrymdamasy Sátbaev atyndaǵy syılyqpen marapattaldy.
Dostoevskııdiń: «Bizdiń orys adamy keń keledi, men bolsam taryltar edim», degen sóziniń bizge de qatysy bar. Jahandyq máseleler jaıyn jyr etip, ulttyq ıdeıa sońyna shyraq alyp túsip, álemdik túısiktermen oı tolǵap júrip, ǵylymı qyzmetkerdiń qarapaıym mindetin umyt qaldyramyz, kúndelikti ómirdegi zattarǵa nazar salýdy doǵaryp qoıamyz. Atshabarov bolsa, negizdik medısınalyq máselelerge arnalǵan monografııalar men maqalalar jazýmen aınalysa júrip, bıomedısınalyq zertteýlerge arnalǵan kúrdeli aspaptar men quraldardy jetildirip, qurastyrýdy ǵana emes, qarapaıym turmysqa qajettilerin oılastyrýdy da esten shyǵarmaıtyn.
Januıasy jaıly birer sóz aıtsaq, Bahııa Atshabaruly men Kúlken Mánizqyzynyń shańyraǵynyń shapaǵaty – bir-birine degen erekshe jyly sezim men sheksiz meıirim-qamqorlyq izsiz qalmady. Bul otbasy qıyndyqtar men tabystar arqyly shyńdala tústi.
Bahııa Atshabaruly – baqytty áke jáne ata boldy. Úlken uly Aıdar áke jolyna birinshi bolyp túsip, tamasha praktıkke aınaldy. Qyzy Márıám – medısınalyq ýnıversıtettiń adam fızıologııasy kafedrasynyń dosenti, Baqyt oba aýrýyna qarsy sharalarmen aınalysatyn iri ınstıtýttyń dırektorlyǵyna deıin kóterildi (Qazaq ǵylymı karantındik jáne zoonozdyq ınfeksııalar ortalyǵy).
Osy tamasha adamnyń aldynda boryshtar emes jan joq shyǵar. Bıik adamgershiligine aqkóńildiligi men senimpazdyǵy astasqan, syrshyl dos, meıirban aǵa, qurmetti ustaz retindegi jarqyn beınesi árqaısymyz úshin qymbat.
Men úshin Bahııa Atshabaruly ómirdegi basty ulaǵatty ustazym boldy, onyń qoǵamdyq aıqyn kózqarasy men batyl ǵylymı qyzmeti meniń jalpy ǵylymı-kásiptik taǵdyryma, ómirlik ustanymdarymnyń qalyptasýyna yqpal etti. Ol týraly árdaıym úlken qurmetpen, tereń tebirenispen jáne shynaıy alǵys sezimimen eske alamyn.
Adal da abyroıly ǵalym, rýhy bıik, adamı qasıeti mol, eren tulǵanyń esimi halqymyzdyń esinde saqtala beretinine senimim zor.
Tóregeldi ShARMANOV,
akademık
ALMATY
