Bul – bilim berý negizi. Sondyqtan basty másele – ǵylymı dárejede jazylǵan, tereń maǵyna beretin oqýlyq. Oqýlyq dárejesine memlekettik organdar jaýap beredi. О́mir qozǵalysta, talap ósýde. Oqýlyq ta jańartylyp, qaıta basylyp otyrady. Oǵan tájirıbeli, bilimdi mamandar qatysady. Al leksııany kimder oqıdy? Árıne bilimdi, tájirıbeli mamandar. Ekeýi saı qosylsa alǵa qoıǵan maqsat oryndalady. Kez kelgen belgili qoǵam qaıratkeri ózine leksııa oqyǵan, semınar júrgizgen professoryn umytpaıdy.
Jaqsy oqýlyq, talantty lektor – joǵary oqý ornynyń kórsetkishi. Másele, ýnıversıtettiń atynda, basshylyǵynda ǵana emes, kimderdiń sabaq berýinde de. О́ıtkeni bedeldi professorlar sabaqty da júrgizedi, ǵylymmen de úzdiksiz aınalysady, oqýlyq ta jazady. Jaqsy professordyń leksııasy tyńdaýshy jastardyń reaksııasy arqyly shyńdalady. Bul – teorııa men tájirıbe birligi. Iаǵnı teatrǵa kelip bılet alarda tyńdaýshynyń «Búgin basty partııany kim oryndaıdy?» dep suraǵanyndaı.
Bir kezde joǵary oqý ornyna túskende qaı professorlar dáris oqıdy dep suraýshy edi. Máselen, Muhtar Áýezovtiń leksııasyn izdep baryp tyńdaıtyndar bolǵany aqıqat. Jaqsy artıst, talantty dıktor, bilimdi lektor – ult kórsetkishi. Árıne árqaısysynyń qoǵamdaǵy orny ártúrli, biraq eńbegi qymbat. Stýdentter baıandaýǵa emes, logıkaǵa (ýájge) negizdelgen ǵylymı leksııany tyńdaıdy. Ár leksııa – syn, mol daıyndyqty talap etedi. Bilmeımin, ómirdi ınternet ózgertti me, sońǵy jyldary barlyǵy standartty sııaqty. Lektorlardyń bárine birdeı kózqaras qalyptasty. «Ýnıversıtette leksııany kim oqıdy?» degen suraýǵa «professor» dep jaýap berse jetkilikti. Professor ataǵy joǵary, biraq bilimi birdeı emes. Jaqsy leksııa oqıtyn ári oqýlyq avtory bolǵan bilimdi professordy stýdentter maqtan etedi, syılaıdy, baǵalaıdy. Ataǵy isine saı emester de kezdesedi. Bul ashy shyndyq. Keı lektor sabaq kezinde «stýdentter, tynyshtalyńdar» dese, onda leksııanyń máni tómen bolǵany. Bul lektor men stýdent arasynda baılanys úzildi degen jaǵdaı.
О́ıtkeni lektordyń sózi bir bólek, stýdentter ózimen ózi bola bastasa aýdıtorııa da gýildep ketedi. Munyń eki sebebi bar. Birinshiden, lektor oqýlyqty qaıtalaıdy. Ekinshisi, professor leksııaǵa daıyndalmaı keledi. Berilgen mınýtty toltyrý úshin ár nárseni qaýjap, ýaqytty óltiredi. Bul da bar. Árıne stýdentter mundaı leksııaǵa tek kóriný úshin keledi. О́ıtkeni qaı professor bolsyn, esep júrgizedi. Emtıhan kezinde lektor oǵan da mán beredi. Al stýdent lektorǵa «leksııańyz unamaıdy» dep aıta almaıdy. Bul shyndyq. Ne isteý kerek? Udaıy baqylap otyrý kerek. Keńes jyldarynda mınıstrlik jıi komıssııa jiberip, qadaǵalap otyratyn. Men de mundaı komıssııa quramynda talaı oqý oryndarynda boldym. Búginde bul tekserý komıssııasy joq. Ár oqytýshy, professor óz bedelin ózi saqtaıdy. Biraq olaı bola bermeıdi. О́ıtkeni ǵylymı eńbek júrgizý, oqýlyq jazý, leksııa oqý – bárin birdeı qolda ustaý ońaı emes. Jalpy, oqý ornynda bedeldi lektorlar bar ma? Árıne, bar! Olardy kim biledi, kim irikteıdi? Árıne, stýdentter. Árkimge baǵa beretin rektorat emes, stýdentter. Professorlar men oqytýshylar stýdentterge qyzmet etedi.
Biz keıde ǵalymdardy Nobel syılyǵyn alǵan dep maqtap jatamyz. Bul durys. Mundaı joǵary ataqqa ǵylymǵa engizgen jańalyǵy men qoǵamǵa keltirgen tabystary úshin ileýde bireý jetedi. Biraq kózge kórinbeıtinder de bar. Olar eńbek jazady, tyńǵylyqty sabaq júrgizedi, bir orynnan bir orynǵa júgirmeıdi, aqsha, qurmet qýmaıdy. Baryna rıza. Kóptiń biri bolyp qyzmet atqarady, jandy materıal – jastardy qoǵamǵa maman etip daıyndaıdy. Olardy kim kórip, baǵalap jatyr? Olar bilikti maman, patrıot, qoǵam qaıratkerin daıyndaıdy. Táýelsizdik alǵaly talaı adamdar Prezıdent syılyǵyn aldy.
Olardyń ishinde birde-bir qatardaǵy oqytýshy, tájirıbeli oqýlyq avtory, tartymdy daýysy bar dıktordyń joq bolǵany ókinishti. Halyq «áý degenniń bári ánshi emes» deıdi. Qoǵamdyq talapty kóterip otyrý kerek. Jaıbaraqat bolýǵa, leksııalar oqylyp, ýnıversıtetter jumys istep jatyr dep qanaǵattanýǵa bolmaıdy. Udaıy talpynys bolmasa toqtaý bastalady. Sondaı-aq oqýlyqtardy kimder jazyp júr? Oǵan da mán beretin oqytýshylar qaýymy. О́ıtkeni oqýlyq memlekettik ortaq rýhanı qural, jeke bireýlerdiń ońasha kásibi emes.
Búginde eldiń bári jappaı saýatty. Esepsiz kitap jazatyndar qaýlap barady. Bul durys-aq deıik. Biraq olar ne jazyp júr? Onda eshkimniń jumysy joq. Ilip alar ózindik oıy, qosar úlesi joq, tekke shyǵyndalǵan, qampıǵan kitaptar kimge kerek? Ekinshiden, adam ózin qalaı tizgindep, tárbıeleıdi? Bul ishki kúres. Áıtpese «altyndy kórip, perishte joldan taıady» nemese keshegi keńes dáýirinde baılyq tizgini qolynda bolsa da aılyqpen turǵan, qazirgi zamanda tez baıyp jatqandar arasynda adaldar men qulqynnyń quly bolǵandardy ashyp kórsetý kerek. Bul aýrýdy emdeıtin dárigerler sııaqty – qoǵam psıhologııasyn jazýshylar ashyp jazsa, mine bul tárbıe kilti. Bir ǵajaby – jany taza adamnyń táni de taza. Baıý kerek. Biraq másele qandaı jolmen baıýda. Buǵan AQSh sııaqty elderde mán beredi, jónsiz baıyp kór, ne bolar eken?.. Osynyń bári – tárbıe men bilim, al saralaıtyn – halyq!
Eń tıimdi oqýlyqty da tájirıbeli oqytýshy jazady. Ol qaıtkende qoıylǵan problema ashylyp, oqýshylar sanasyna enetinin biledi. Bul sanattaǵy oqytýshy ǵylymdy da damytady. Professordyń tereń bilimi, mol tájirıbesimen qatar daýysy da tyńdaýǵa jaǵymdy bolýy shart. D.I. Mendeleev Peterbýrg ýnıversıtetinde organıkalyq emes hımııadan dáris oqyp júrgeninde «Jalpy hımııa» páninen oqýlyq joq ekenin bilip «Hımııa negizderi» kitabyn jazýǵa kirisedi. Biraq hımııalyq elementterge kelgende jumys toqtap qalady. Sebebi ol kezde 70-ke jýyq hımııalyq elementter belgili bolatyn. Al ony stýdentterge túsinikti etip jazý kerek boldy. Sapyrylysqan elementterdi júıeleý úshin neni negizge alý kerek? Avtor izdeniske tústi, qınaldy. Sońǵy sheshim Mendeleevtiń túsine kirdi. Iаǵnı elementterdi atomdyq salmaǵymen retteý kerek eken. Sodan eń jeńil Berılıı, Gelıı sııaqty elementterden bastap retteıdi. Sonda belgili elementter kestede óz ornyn tabady. Joǵynyń orny bos qaldyrylady. Bul keıin jańa tabylǵan elementpen toltyrylady. Sóıtip Mendeleev óziniń hımııalyq elementter perıodıkalyq (qaıtalaý) júıesin jasap, álemdik jańalyq ashady. Buǵan sebep bolǵan oqıǵa – stýdentterge sabaq berip, oqýlyq jazǵany. Stýdenttermen oıyńdy bólisý – zerthananyń eń tıimdisi. Bul eki jaqqa da tıimdi. Stýdentterdi ǵylymǵa tartady. Al professor óz oıyn synǵa salady.
N.E.Jýkovskıı MGÝ-di bitirgen soń Baýman tehnıkalyq joǵary ýchılıshesinde sabaq bere bastaıdy. Ol sabaq berip júrip, aýada ushýdyń formýlasyn jasap, teorııasyn ashady. Sebep bolǵan kezdeısoq jaǵdaı. Bir kúni kóshede kele jatqanda nóser jaýynnyń astynda qalady. Aıaǵyn sýlamas úshin tastan tasty attap kele jatqanda bir qubylysty kóredi. Kól bop aǵyp jatqan jaýyn tas aldyna sál bógelip, onyń eki jaǵynan sarqyrap aǵady. Biraq tastyń artqy (tyl) jaǵynda shóp-shalań jınalǵanyn baıqaıdy. Ony qatty aǵyn sý nege ilip áketpeı jatyr, muny ne ustap tur degen oıǵa qalady. Keıin qus qalaı ushady degen taǵy bir oı keledi. Qus aýada qalaı qalyqtaıdy dep oılana kelgende oıy qus qanatyna tireledi. Qanatyn qaqqanda qus ushady, al qaqpasa, top etip jerge qulaıdy. Sonda másele qımyldaǵan qanatta dep oı qorytady. Bálkim qanat qozǵalǵanda kóteretin kúsh paıda bolar dep qanattyń qurylysyn zertteıdi.
Aqyrynda aýadan da aýyr deneni aýada ustaıtyn kúsh qanat qurylysynda deı kelip, ushý teorııasyn ashady. Bul bir. Biraq ushaq aýaǵa kóterilgende tepe-teńdikti saqtaı almaı qulaı beretin. Muny qalaı toqtatýǵa bolady? Ushaq modelin tekserý úshin tájirıbe jasap modeldi aerodınamıkalyq trýba arqyly baıqaıdy. Sóıtse ár deneniń turaqty bolýy úshin onyń ortalyq salmaq núktesi bolady eken. Sony tapsa bolǵany, ushaq qulamaıtyn bolady. Ushqyshtar ómiri saqtalady. Mine, bul N.E.Jýkovskııdiń ushý teorııasynan keıingi ekinshi jańalyǵy edi. Osynyń bárin N.E.Jýkovskıı Baýman tehnıkalyq joǵary ýchılıshesinde dáris oqyp júrip ashty. Bul da stýdentter aýdıtorııasynyń, professor-oqytýshyǵa tikeleı áseri edi. Keıin Keńes ókimeti Ortalyq avıa gıdrodınamıkalyq ınstıtýtyn ashyp, avıasııany joıqyn damytty. N.E. Jýkovskııdi Peterbýrg ǵylym akademııasy akademık etip shaqyrady. Biraq N.E.Jýkovskıı oqytýshylyq qyzmetti akademııaǵa aıyrbastaǵysy kelmeıdi. Akademık ataǵynan bas tartady. Sebebi Peterbýrgke kóshýi kerek edi.
Mine jastarǵa dáris oqyp, oı bólisip, jumys júrgizý qasıetin bilgen ǵalymǵa naǵyz boıyndaǵy shyǵarmashylyq áleýetiniń kózin ashý joly! Naǵyz ǵalymdar solardan shyǵady. Stýdentter naǵyz ǵalymdy rýhtandyryp, shabyt beredi. О́zderi de ustazdan kórinbeıtin qýat, jiger, bilim alady. Damyǵan elderde ǵylymdy damytatyndar – ýnıversıtet professorlary. Olarǵa eń tıimdi rýhanı laboratorııa – stýdentter aýdıtorııasy. Ýnıversıtet teoretık ǵalymǵa taptyrmaıtyn oryn. Shyǵarmashylyq múmkindigin shabyttandyratyn ondaǵan, júzdegen jastardyń qadalǵan kózderi, bet beınesi, yntasy. Bul zańdylyq. Ýnıversıtet bedelin kóteretin talantty professorlar kerek. Mundaı professordyń jolyn kesý – onyń qyzmetin kóterý (máselen rektor, mınıstr etý) nemese tómendetý. Naǵyz ǵalym basqa jumysqa barmaıdy. Ol stýdenttersiz oıyn damyta almaıdy. Jastarǵa keregi taptaýryn oı emes, shyǵarmashylyq. Ár leksııa – shyǵarmashylyq. Jaqsy leksııa oqýlyqty qaıtalamaıdy. Ony negizge alyp jan-jaqty tolyqtyryp, tereńdetip, logıkaǵa qurylady. Oı salady, stýdentter sanasyn qozǵaıdy. Stýdentterdiń aldynda bedel jınaý búginde ońaı emes, óte aýyr jumys.
Keleshekte leksııa ǵana emes, oqýlyqtar da logıkalyq turǵyda jazylatyn bolady. Faktyny aıta berý, kádimgi aqparatqa negizdelgen leksııa zamany ótti. Endi bári logıkaǵa negizdeletin bolady. Bul aldymen oqýlyq kólemin shaǵyndatady. Ekinshiden, jastardyń sezimi men oıyn qozǵap, qanattandyrady. Keregi – tereń oılaý. Basty másele – oqýlyq bastyrylyp turady. Jetkilikti. Biraq ony kimder jazady, belgisiz. 25 jyldan asa ýaqytta oqýlyqtar jaıy talqylanǵan emes. Bul – kúrdeli másele. Oqýlyqty shyńdaı berý kerek. Bul úshin oqýlyqty jazǵy kanıkýl kezinde talqylap otyrǵan jón. О́ıtkeni oqýlyq – ıdeologııa, negizgi memlekettik qural. Bireýdiń jeke menshigi emes.
Dosmuhamed KIShIBEKOV,
UǴA akamedıgi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor
