Qazaqstannyń úzdik joǵary oqý oryndarynyń Ulttyq reıtıngi – 2018

Qandaı ýnıversıtetti tańdaýǵa bolatynyn túsiný úshin jastar kóptegen faktorlardy taldap, barlyq jaǵymdy jáne jaǵymsyz máselelerdi talqylaıdy. Olar­­dyń ishinde ma­mandyq tańdaý, joǵa­ry oqý ornynyń or­nalasqan jeri, onyń be­deli men oqytý deńgeıi, memlekettik granttardyń bolýy, oqý úshin aqy tóleý somasynyń mólsheri, ju­mys­pen qamtý perspektıvalary jáne basqa da ma­ńyzdy faktorlar bar. Aqparat jetkiliksiz bo­l-
sa, bul taldaýdy óz betinshe júrgizý ońaı emes.

Kez kelgen joǵary oqý ornyn alsaq, on­­daǵy bilim berý sapasyn keshendi túr­de ıns­tıtýsıonaldyq ta, bilim berý baǵ­dar­lamalary boıynsha da akkredıtteý beredi.

Akkredıttelgen joǵary oqý oryn­dary­nyń jáne oqytý baǵdar­la­malary tý­raly bar­lyq málimetter turaqty ne­giz­inde Bilim berý sapasyn qamtamasyzdandyrý táýelsiz agenttigi www.iqaa.kz saıtynda ornalastyrylady. 

Degenmen ómirdiń qarqyny jedel­deı­di, al qazirgi talapkerler men basqa da múddeli tulǵalar qoljetimdi nysanda jyldam nátı­je­ni talap etedi, sondyqtan reıtıngiler qa­zirgi ýaqytta Qazaqstanda da, búkil álemde de úlken su­ranysqa ıe.

2018 jyldyń 10 qańtaryndaǵy «Tórtinshi óner­kásiptik revolıýsııa jaǵ­daıyndaǵy damý­dyń jańa múm­kin­dik­teri» atty Qazaqstan hal­qyna Jol­daýynda Memleket basshysy: «Bi­­lim berý salasyna óziniń ınvestısııalyq jo­­­­balary men eksporttyq áleýeti bar ekonomıkanyń jeke salasy retinde qa­raı­tyn kez keldi», dep atap ótti. 

Adamı kapıtaldy jáne bilimge ne­giz­delgen ekonomıkany damytýdaǵy jo­ǵary bilimniń rólin asyra baǵalaý qıyn. Joǵary bilim sapasyn baǵalaýdyń qo­laıly, qoljetimdi quraldarynyń bi­ri ýnıversıtettiń reıtıngi bolyp tabylady.

Qazaqstannyń joǵary oqý oryn­darynyń Ulttyq reıtıngi oqý orynda­ry qyzmetiniń negizgi aspektilerin, olar­dyń ishinde bilim berý sapasyn, ǵy­lym dárájesin, oqytýshylar men túlek­terdiń eńbek naryǵyndaǵy básekege qa­bi­lettiligin eskeredi. Sonymen qatar ol joǵary oqý oryndaryn jumys be­rý­­shiler arasynda suranysqa ıe bi­lim men daǵdylardy alý sapasyn sa­rap­­shy­lardyń kórsetýleri negizinde ba­ǵa­laý­ǵa múmkindik beredi.

Bilim berý sapasyn qamtama­syz­dandyrý táý­el­siz agenttigi – Reıtıng on jyl boıy, 2008 jyldan bastap, Qazaqstannyń úzdik jo­ǵary oqý oryndarynyń Ulttyq reıtıngin jarııalap keledi.

Bul oraıda, joǵaryda aıtylǵanyndaı, múmkindikterdi baǵalaýdyń yńǵaıly, qol­je­timdi quraldarynyń biri joǵary oqý oryn­darynyń reıtıngi bolyp tabylady.

Barlyq ýnıversıtetter Ulttyq reıtıngige óz erkimen qatysatynyn atap ótken jón. Joǵary oqý oryndaryn jyl saıynǵy Ulttyq reıtıngine tartý maq­sa­tynda agenttiktiń saıtynda arnaıy habarlandyrý jarııalanady, bar­lyq ýnıversıtetterge aqparattyq hattar jiberiledi. Biraq reıtıngige qatysý týraly sheshimdi ýnıversıtet tikeleı ózi qa­byldaıdy. Ýnıversıtettiń reıtı­ng­ide bolýy oǵan bedel ákeledi ári jar­namanyń túri bolyp sanalady.

Joǵary oqý orny týraly buqaralyq aq­parat quraldaryndaǵy jarııalanymdar arqyly barlyq múddeli taraptar: talapkerler men olardyń ata-analary, sheteldik talapkerler, jumys be­rý­shi­ler, qorlar, birlestikter men mem­le­ket­tik organdar habardar bolady.

Ulttyq reıtıngi ádistemesi 2006 jyly 18-20 mamyrda Berlınde ótken IREG-2 reıtıngiler boıynsha Halyq­ara­lyq sarapshylar tobynyń ekinshi konferensııasynda qabyldanǵan joǵary oqý oryndaryn ranjırleýdiń Berlın qaǵıdattaryna negizdeledi. 

Berlın qaǵıdattary derekterge taldaý júrgizgende ashyqtyqty, ózektilik pen adal­dyqty talap etedi jáne ranjırleý proses­terinde ózderine sapany qamtamasyz etý boıynsha júrgizgen jumystaryn aıǵaqtaıdy.

Ulttyq reıtınginiń ádistemesi ǵyly­mı turǵydan qarastyrylady jáne onda ha­lyq­aralyq tájirıbe paıdalanylady. Ulttyq reıtıng ádistemesi «Higher Education in Europe» (№ 2-3, 2008 j. London) joǵary bilim berý salasyndaǵy halyqaralyq jýrnalda, «International Higher Education» (2010 j.) jýrnalynda qytaı jáne aǵylshyn tilderinde Shanhaı qalasynda jarııalanǵan. Árbir ındıkator men krıterıı boıynsha aqparat, olardyń salmaǵyn bólý Ulttyq reıtıngige qatysatyn barlyq joǵary oqý oryndaryna beriledi.

Joǵary oqý oryndarynyń Ult­tyq reıtıngi ádistemesi boıynsha ýnıver­sı­tettiń qyzmetin baǵalaý meke­me­lerdiń ózderi usynǵan qujattardy rastaıtyn statıstıkalyq málimetter boıynsha júrgiziledi.

Kórsetkishterdiń bir bóligi, dáldik pen obektıvtilikti qamtamasyz etý úshin táýelsiz kózderden alynady, olarǵa ǵylymı jarııalanymdar boıynsha SCOPUS, Clarivate Analitics (burynǵy Web of Science) derek bazalary, Reseı ǵylymı siltemelik ındeksi (RINS), jo­ǵary oqý oryndary stýdentteriniń oqý je­tistikterin syrtqy baǵalaý boıyn­sha testileý nátıjeleri (OJSB), «Bo­la­shaq» baǵdarlamasy boıynsha ýnı­ve­r­sıtet túlekteriniń sany, QR BǴM «Joǵary oqý ornynyń úzdik oqy­tý­shy­sy» grantyna ıe bolǵan professorlar men oqytýshylar sany jatady.

Akademııalyq jetistikteriniń jalpy baǵamy alty kórsetkishter boıynsha júrgiziledi: stýdentter kontıngenti – 10%; stýdentterdi oqytý nátıjeleri jáne joǵary bilim berý ornynda iske asyrylatyn baǵdarlamalarynyń sany – 14%; akademııalyq qyzmetkerler: pro­fes­sorlyq-oqytýshylar quramy – 12%; ǵy­lymı-zertteý jáne ınno­vas­ı­ıalyq jumystar – 15%; halyqaralyq ynty­maqtastyq – 12%; aqparattyq qam­ta­masyz etý – 7%. Árbir kórsetkishtiń óz krıt­erııleri bar, olarmen tolyǵyraq www.nkaoko.kz saıtynda tolyǵyraq tanysýǵa bolady.

Berlın qaǵıdattaryna sáıkes aǵym­daǵy jaǵdaıda týyndaıtyn sharttarǵa baı­­­lanysty Ulttyq reıtıngi ádis­te­me­si­ne túzetýler engiziletinin atap ót­ken jón. Alaıda osy ózgerister ındı­ka­to­r­lar balan­­syna jáne joǵary oqý oryn­da­rynyń qorytyndy baǵalaý ádi­si­ne áser etpeıdi. Osylaısha, osy jyly reıtıng ádistemesine «Stý­de­nt­terdiń qysqartylǵan kontıngentiniń sany bir shtattyq professorlyq-oqytýshylar qu­ra­my­na qatynasy» atty jańa tarmaq qosyldy.

Osylaısha ýnıversıtetterdiń aka­de­mııalyq kórsetkishteri Ulttyq reı­tı­nginiń 70%-yn quraıdy. Qalǵan 30%-y joǵary oqý oryndaryn joǵary bilim berý salasyndaǵy qazaqstandyq jáne she­t­eldik sarapshylardyń (15%) jáne ju­mys berýshilerdiń (15%) bedeldi baǵa­laryna teń bólinedi. 

Qazaqstandyq jáne sheteldik sarapshylar Qazaqstan, jaqyn jáne alys shetelder joǵary oqý oryndarynyń professorlyq-oqytýshylar quramy arasynan agenttik arqyly anyqtalyp, irikteledi. Sarapshylar Qazaqstannyń joǵary oqý oryndaryn akkredıtteýge qatysqan nemese osy ýnıversıtetterde bilim berýdiń deńgeıin baǵalaýǵa múm­kin­dik beretin basqa tájirıbeleri bar ekenin atap ótemiz. Sarapshylardyń so­sıo­­logııalyq saýalnamasy elektrondy poshta boıynsha suraqtary bar saýalna­ma­ny jiberý arqyly júrgizildi, onyń jaý­aby naqty sarapshynyń kózqarasyn ǵana bildirdi. 

Bıyl 800-den astam saýalnamadan jibe­ril­di, olardyń ishinen 200-den astam jaýap­ (24%) alyndy. Sonymen qa­tar sheteldik sarapshylardan, negizinen Reseıden, sondaı-aq Polsha, Lıtva jáne Estonııadan jaýap qaıtaryldy. 

Jumys berýshilerdiń iriktemesi de kez­deı­soq emes. Ádistemege sáıkes, ju­mys berý­shiler eki ókildik topqa bó­linedi. Birin­shisi – memlekettik organ­dardyń ókil­deri: ortalyq jáne jer­gi­lik­ti atqarýshy or­gan­dardyń, ekinshi – salalyq jumys berý­shi­ler (ulttyq kom­panııalar, iri, orta jáne ki­shi bıznes-qaý­­ymdastyqtar). Jumys berý­shi­lerdiń eki toptarynyń pikirlerin zertteý qa­zaq­­standyq joǵary oqý oryndary tú­lek­teriniń daıyndyq deńgeıin anyq­tady.

Jalpy kýrerlik poshtamen barlyq mınıstrlikter men ákimdikterge 825 saýalnama jiberildi jáne 400-den astam jaýap alyndy, bul respondentterdiń óte joǵary paıyzyn (48%) kórsetedi.

Saýalnamaǵa belsendi qatysýshylar qatarynda Ádilet mınıstrligi, Qarjy mınıstrligi, Energetıka mınıstrligi, Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi, Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi bar. Jergilikti atqarýshy organdar arasynda belsendi ákim­dikter – Aqmola, Almaty, Qyzyl­orda jáne Jambyl oblystary men Astana qalasy ákimdikteri. 

Joǵary oqý oryndaryn baǵalaýǵa qatys­qandardyń bárine shynaıy alǵysymyzdy bildiremiz.

Jalpy alǵanda, elektrondy poshta arqyly ártúrli deńgeıdegi kom­pa­nııa­larǵa, uıymdar men qaýym­dastyqtarǵa 1800-den astam saýalnama jiberildi jáne mekeme basshylarynan, olardyń orynbasarlarynan men orta deńgeıdegi menedjerlerden 227 jaýap alyndy. Munda respondentterdiń úlesi de aıtarlyqtaı, biraq, ókinishke qaraı, áldeqaıda az (shamamen 13%), sebebi bel­gili bir túlektiń jumysqa ornalasýy týra­ly túpkilikti sheshim qabyl­daıtyn kásip­oryn­dar men uıym­dardyń basshylary bo­lyp tabylady. Osyǵan baılanysty, biz kom­pa­nııalardyń, uıymdardyń jáne kásip­oryn­dar­dyń basshylarynan máselege beı-jaı qaramaýdy jáne bolashaqta saýalnamaǵa kóbirek qyzy­ǵý­shylyq tanytýdy qalaımyz.

Instıtýsıonaldyq reıtınginiń úsh saýalnama nátıjeleri boıynsha qory­tyn­dy ball joǵary oqý oryndar qyzmeti baǵ­darlamalary boıynsha usynylǵan – kóp­salaly, tehnıkalyq, gýmanıtarlyq-eko­no­mı­ka­lyq, óner, medısınalyq jáne peda­go­gı­ka­lyq ýnıversıtetter. 

Bilim jáne ǵylym mınıstrligi saıtyna (edu.gov.kz) sáıkes qazirgi ýaqytta Qazaqstanda 116 azamattyq joǵary oqý orny (ýnıver­sıtetter, akademııalar, ıns­tıtýttar) bar. 2018 jylǵy Ulttyq reıtıngige 60 ýnıversıtet qatysty, alaıda keıbir ýnıversıtetter reıtıngige kirgen joq.
Sondaı-aq ınstıtýsıonaldyq reı­tı­­ngiden bólek agenttik oqý baǵdar­la­­malarynyń reıtıngin júrgizedi. Oqý baǵ­darlamalarynyń ádistemesi men ranjırleý nátıjeleri www.nkaoko.kz saıtynda kórsetilgen.

2018 jylǵy baǵdarlama reıtınginde 60 joǵary oqý orny 289 bilim berý baǵ­dar­lamasyn (ótken jyly – 279) usyn­dy. Bul baǵdarlamalar boıynsha ýnı­ver­sıtettik saýalnamalardyń jalpy sany 1100-den asty.

Usynylǵan baǵdarlamalardyń sa­ny boıynsha aldyńǵy bestikte – ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­ver­­sıteti (155), L.N.Gýmılıov atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti (129), aka­­demık E.A.Bóketov atyndaǵy Qa­ra­ǵandy memlekettik ýnıversıteti (128), M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaq­­stan memlekettik ýnıversıteti (109), S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pav­lo­dar mem­le­kettik ýnıversıteti (63) or­nalasqan.

Ulttyq reıtıngi nátıjeleriniń joǵa­ry oqý oryndaryna qatysty myqty já­ne álsiz jaqtaryn, múmkindikteri men táý­ekelderin zerdeleý úshin paıdalanýǵa bo­lady, al bul tolyq aýqymdy taldaýdy jáne barlyq salada odan ári jaqsartý boıynsha jumystar júrgizýge múmkindik beredi.
Osyǵan baılanysty joǵary bilim be­rý salasyndaǵy basshylarǵa stý­­de­­ntterdi oqytý jańa ádisterdi da­my­­tý maqsatynda professorlar men oqytýshylar úshin júıeli túrde yntalandyrýdy pysyqtaýdy, ǵylymı-zert­teý jumystaryn, menedjmentti já­ne ýnıversıtet saıty arqyly jurt­shy­lyqty aqparattandyrýdy kúsheıtýdi jalǵastyrý usynylýy múmkin.

Al salalyq basqarýshylar men mese­nat­tarǵa jetekshilik etetin joǵary bilim berý oryndaryn qoldaýdy, ǵylymǵa ınves­tısııalaýdy, materıaldyq-teh­nı­kalyq bazasyn jaqsartýdy, oqý zerthanalaryn qurýdy, stýdentterdi jobalarǵa tartýdy keńes retinde aıtýǵa bolady, árıne bul mindetti túrde ýnıversıtettiń reıtıngine jáne damýy perspektıvasyna áser etedi. 

Qazaqstan sıfrlandyrýǵa bet bur­ǵanyn eskere otyryp, ol 2017 jy­ly bekitilgen «Sıfrly Qazaqstan» mem­­le­kettik baǵ­dar­lamasynda kór­se­tilgen, ýnıversıtetter ǵylym men bi­lim berýdiń aldyńǵy qatar­la­ryn bas­qarsa, osy máselelerge odan saıyn nazar aýdarýlary tıis. «Sıfrly Qazaq­stan» baǵdarlamasy aıasynda «Indýs­trııa 4.0» tujyrymdamasyn jú­zege asyrý qaras­ty­ryl­ǵan, ol úshin ja­ńa bilim men daǵ­dy­larǵa ıe mamandar talap etiledi.

Osylaısha, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev 2018 jyly 5 naýryzda ótken Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti palatalarynyń birlesken otyrysyndaǵy sózinde, «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» sheńberinde 2018-2019 jyldarda jyl saıynǵy 
54 myń bilim berý granttarǵa qosymsha 20 myń grant bólýdi tapsyrdy. Olardyń 11 myńy – tehnıkalyq mamandyqtar boıynsha bakalavrlardy oqytýǵa, atap aıtqanda, ınjenerlerdi, aqparattyq tehnologııalar, robotty tehnıka, nano­teh­nologııa salalary boıynsha ma­man­­dardy daıyndaýǵa jumsalatyn bolady, ıaǵnı olar – taıaý jyldarda «Indýstrııa 4.0» sheńberinde qajet bolatyn mamandyqtar. 

Úzdik joǵary oqý oryndarynyń Ult­tyq reıtıngi 2018 jyly oqýǵa túsý­shilerge jáne olardyń ata-analaryna, basqa da barlyq múddeli taraptarǵa paıdaly jáne qyzyqty aqparat bolady dep úmittenemiz.

Agenttiktiń www.nkaoko.kz saıtynda joǵary oqý oryndary men bilim berý baǵd­arlamalarynyń ótken jyldardaǵy reı­tıngileri nátıjelerimen de tany­sýǵa bolady jáne olardyń dınamıka­syn qada­ǵa­laýǵa múmkindikterińiz bar. Zert­te­ńizder, salys­ty­ryńyzdar, talda­ńyz­dar jáne ózde­ri­ńiz úshin durys sheshim qabyldańyzdar.

Qorytyndylaı kele, reıtıngindegi oryn­daryna qaramastan, jumysty jal­ǵastyryp, jetildirý barysynda Qa­zaq­stannyń barlyq joǵary oqý orynda­ryna, stýdentterine ejelgi stýdenttik ánurannyń sózderimen:

«Vivat Academia! Vivant professores!»
«Jasasyn Ýnıversıtet,
Jasasyn professorlar!» dep tabys tileımiz. 

Sholpan KALANOVA,
Bilim berý sapasyn qamtamasyzdandyrý
táýelsiz agenttigi – 
Reıtıng prezıdenti, professor, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory