Iаdrolyq medısına qaterli isikten arashalaıdy

Qazirgi zamanaýı ozyq medısına onkologııamen osy deń­geıde kúresýdi qolǵa aldy. Bul ádisteme qa­terli dert týraly naý­qasqa al­dyn ala eskertýimen hám emdeı bi­lýimen qundy. Osy ara­da qazir­gi medısınanyń eń je­tekshi baǵyt­tary sanalatyn molekýlıarly jáne ıadro­lyq medısınanyń joly túıi­sedi.

Iаdrolyq medısına molekýlany «kóre» alady jáne onyń qaıda turǵanyn dárigerlerge «habarlap» qana qoımaı, onyń quramy, shyǵý tegi týraly málimetterdi be­re alady. Dál osyndaı zertteý jumystary Prezıdenttiń Is bas­qarmasy Medısınalyq ortalyǵy aýrýhanasynyń ıadrolyq medısına ortalyǵynda júrgizilýde. Qurylǵanyna kóp bola qoımasa da­ ortalyqta qaterli isikti anyq­­­­taýda jańa zamanaýı ádis­te­­me­ler qoldanýdyń ózindik tarıhy qalyptasty. Sondaı-aq sheteldik áriptesterdiń de eń soń­ǵy táji­rıbeleri qoldanylady. Árıne, ıadro­lyq medısınanyń damý barysy, qaterli isiktiń emde­letini jóninde jurtshylyqty mazalaǵan másele kóp. Taıaýda atalǵan ortalyqqa Iz­raıl­den arnaıy shaqyrylǵan So­fııa Lansberg kópshilikti tolǵan­dyrǵan saýaldarǵa jaýap bergen edi. Osy sa­lada qyryq jyldan astam eń­bek ótili bar, ıadrolyq medısına ınstıtýtynyń jetekshisi Pre­zı­denttiń Is basqarmasy Me­dı­sı­nalyq ortalyǵynyń dári­ger­lerine sheber­lik saǵatyn ótkiz­di.

Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymynyń málimetinshe, 2024 jylǵa qaraı jyl saıyn qaterli isikke 24 mıllıonǵa jýyq adam shaldyǵatyn kórinedi. Bul birneshe faktorǵa baılanysty óristemek. Birinshiden, qorshaǵan ortanyń lastanýy. Sondaı-aq buryn adam aǵ­zasy qazirgideı barlyq ýytty zattarǵa ashyq bolǵan emes. О́ıtkeni hımııalyq qospalar bú­gin­de kúndelikti taǵamǵa da, tur­mysymyzdaǵy ydys-aıaqqa da erkin enip ketti. Qazan-oshaq ba­syn­daǵy barlyq zattardyń sapasy baqylaýdan ótkende qajetti qujat­taryn alǵanymen onyń quramyndaǵy zııandy zattar aǵzaǵa kishkene kólemde aqyryndap túsip, jınaqtala beredi. Jáne ra­dıa­sııa deńgeıi de joǵary. О́ıt­keni jer betinde múmkin bol­ǵan synaqtardyń barlyǵy júrgizilýde. 

Qazir ár naýqastyń erekshe­ligine negizdelgen «derbesten­dirilgen medısına» uǵymy keńinen tanymal. Bul ıadrolyq medısınada qalaı kórinis taýyp otyr? Ras, qazirgi álemde isik aýrýlarynyń sany sheksiz. Adamdar isiktiń qater­lisiniń de, qatersiziniń de qan­daı ekenin jete bilgisi keledi. Iаǵnı boljaý, deńgeıin bilý, jasý­shalardyń kóbeıý barysyna kóz jetkizý adamnyń ómirin uzarta túsetinine, qandaı em qoldaný kerektigin kórsetetinine kúmán joq. Sondyqtan ıadrolyq medısınada naýqasty qaraý barysynda kóp kólemde dıagnostıkalyq markerler qoldanylady. Bul oqshaýlanǵan isikti jáne qater deńgeıin kórsetedi. S.Lansbergtiń aıtýynsha, búginde isikti anyqtaý úshin jasýshanyń gendik túrin radıoaktıvti zattarmen belgileýge múmkindik bar. Máselen, omyraý beziniń qaterli isigi boıyn­sha qa­rastyrsaq, onyń biri súıek­ke taralsa, ekinshisi baýyrdy zaqym­daıdy. Bul bir-birine uqsamaıtyn eki túrli aýrý. Iаǵnı dárigerlerdiń omyraýdyń qaterli isigi degen jalpylama dıagnozy jetkiliksiz. Onyń qaısysyna jatatynyn anyqtaǵan lázim. Dálme-dál qo­ıyl­ǵan dıagnoz – dárigerdiń qo­lyn­daǵy qarý ispetti. 

Izraıldik maman ǵalymdardyń isiktiń kózge kórinbes jasýshadan­ paıda bolatynyn, onyń tez bóli­ne­tinin baıqaǵanyn aıtady. Jasý­shalar qantty kóp jınaq­taǵannan zat almasý men ósýdiń kózi retinde qyzmet etedi. Sondyqtan glıýkoza­ny F18 radıoaktıvti zattarmen belgilep, qaterli isik jasýshalaryn tabý úshin adam aǵzasyna engizedi. «Alaıda biz isikti anyq­taý men zertteý úshin molekýla men markerdi almastyra alamyz. О́ıt­keni ár naýqastaǵy qaterli isik jasýshalarynyń taralý jyl­damdyǵyn bilgimiz keledi. Bu­ǵan belgili isik reseptoryna qosy­latyn nemese qarsy deneler sa­na­­latyn ártúrli bıologııalyq mo­le­kýlalar qoldanylady. Ony­­ radıoaktıvti emmıtermen mole­kýlanyń qosylý múmkindigine baılanysty belgileıdi. Bul jalpy jaǵdaıdy sholý úshin qajet. Al bizge syrtqy anyqtaý quraly arqyly eń túbine boılaǵan jón.

Bul rette qazirgi medısınada isik­ti baıqaý úshin eki apparat qol­­danylady. Onyń biri pozıtrondy emmısıondyq tomografııa bol­sa, ekinshisi – kompıýterlik tomografııa. Máselen, qara daqty baqylaǵanymyzben, onyń qaıda turǵanyn naqty bile almaımyz. Al kompıýterlik tomografııa anatomııalyq kartınany toly­ǵymen kórýge, sol arqyly isiktiń bar ekendigin ǵana emes, qaıda tur­ǵanyn da anyqtaýǵa jol ashty. KT apparaty úlkeıtilgen túıin­di kórsete alady. Biraq onyń bári patologııalyq túrge jata ber­meıdi. Sol sııaqty kishkene túıindi de árdaıym jaǵymdy qabyldaýǵa bolmaıdy. Onyń kólemi kishkene bolǵanymen, aýrýǵa alyp kelýi ábden múmkin. Sondyqtan molekýlıarly deńgeıde zertteý júrgizýdiń mańyzy zor», deıdi ızraıldik dáriger.

Sondaı-aq ıadrolyq medısınada jańadan damyp kele jat­qan «teranostıka» atty emdeý tásili bar. Munda dıagnostıkalaý­da qoldanylatyn markerdiń ornyn Alfa jáne Beta emmıteri aýys­tyrady. Gamma-emmıtermen skanerlegennen keıin naýqasty Alfa jáne Beta emmıterimen emdeıdi. О́kinishke qaraı, zamanaýı medısına barlyq isikti jeńe almaıdy. Dese de, radıoaktıvti zat­tarmen emdeletin isik túrleri kez­desedi. Onyń negizgi sebebi ýyt­ty­lyǵynyń az bolýynda. Biraq hı­mııalyq terapııadan ereksheligi retinde keri áseri kóbirektigin aı­tý­ǵa bolady.

Bul emdeýler zııandy bolmaǵanymen onyń áseri az ýaqytty ǵana qamtıdy. Sonymen qatar bul adamnyń ımmýndyq júıe­sine de qatysty. О́ziniń damýyna «kedergi» keltirip turǵan adamnyń qorǵanysh qabiletin álsi­retýge kúsh salatyn qaterli isik túrleri de kezdesedi. Búginde qa­ter­li isik jasýshalarymen ara­da­ǵy baılanysty bólip, adam aǵzasynyń isik jasýshalarymen kúresýi úshin qajetti ımmýndyq júıesin qalyptastyratyn emdeý joly tabyldy. Iаǵnı keleshekte dıagnostıkalaý da, emdeý isi de molekýlıarly medısınanyń min­detine aınalýy ábden múmkin. Qa­zirgi densaýlyq saqtaý isi bir­tindep bolsa da molekýlıarly me­dı­sınanyń dáýirine aıaq basty. Bul salada elimizdegi eń ozyq em­deý mekemeleriniń biri retinde Prezıdenttiń Is basqarmasy Me­dı­sınalyq ortalyǵy aýrýha­nasyndaǵy ıadrolyq medısına ortalyǵy qyzmetiniń mańyzy kún ótken saıyn arta túspek.

Dýman ANASh,

«Egemen Qazaqstan»