Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasy 53-babynyń 6) tarmaqshasyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamentine «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» Joldaýyn usynady.
I.
О́tken jylǵy Joldaý jarııalanǵannan bergi bir jyl ishinde elimizdi qoǵamdyq-saıası jańǵyrtý boıynsha aýqymdy is-sharalar atqarylyp, konstıtýsııalyq qundylyqtardy odan ári baıytýǵa jáne Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń tıimdiligin arttyrýǵa yqpalyn tıgizgen aıtýly oqıǵalar oryn aldy.
Bul ýaqyt Qazaqstannyń memlekettiligi jáne onyń damýy úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń 2017 jylǵy 10 naýryzdaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańy arqyly júrgizilgen konstıtýsııalyq reformany iske asyrýdy jalǵastyrýmen este qaldy.
Sodan bastap elimiz jańa konstıtýsııalyq shynaıylyq jaǵdaıynda ómir súrip keledi. Úshinshi jańǵyrý jáne ǵalamdyq básekege qabilettilikte elimizdiń berik ustanymyn qamtamasyz etý sheńberinde Qazaqstannyń sapaly ósip-órkendeýi úshin saıası-quqyqtyq alǵysharttar jasaldy.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń 2018 jylǵy 10 qańtardaǵy «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda Qazaqstannyń jańa álemde jetistikke jetý jolyn tabýy jáne beıimdelýi úshin birinshi kezekte qolǵa alynýy tıis isterdiń kesheni aıqyndalǵan. Joldaýdyń kóptegen ıdeıalary atalǵan konstıtýsııalyq reformanyń erejelerimen sáıkes keledi jáne olardy ári qaraı júzege asyrý bir-birin ózara tolyqtyra túsedi. Joldaýda azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryna kepildikti nyǵaıtý, quqyq ústemdigin qamtamasyz etý, quqyq qorǵaý qyzmetin izgilendirý jumystaryn jalǵastyrý qajettigi týraly aıtylǵan.
Memleket basshysy Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi Strategııalyq damý josparyn bekitti. Onyń tuǵyryn «Qazaqstan-2050» Strategııasyn iske asyrýdyń júıeli jeti reformasy men jeti basym saıasatynyń úılesimi quraıdy.
Elbasy 2018 jylǵy 5 naýryzda Parlament Palatalarynyń birlesken otyrysynda jarııalaǵan «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» atty halyqqa úndeýi Qazaqstan Respýblıkasynyń áleýmettik sıpatyn pármendi túrde baıyta tústi.
Qazaqstan Respýblıkasy 2017-2018 jyldary Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi, al 2018 jyldyń qańtar aıynda oǵan tóraǵalyq etti.
Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy jetistikteri elimizdiń halyqaralyq bedeliniń jáne Respýblıka Konstıtýsııasynda bekitilgen beıbitshil syrtqy saıasatynyń kórinisi.
Konstıtýsııalyq novellalardy ómirge engizý úderisi úsh baǵytta toǵystyryldy. Bul zańdardy jáne basqa da quqyqtyq aktilerdi qabyldaý, ıaǵnı jańartylǵan Konstıtýsııaǵa qoldanystaǵy zańnamany sáıkestendirý; jańa quqyq qoldaný praktıkasyn qalyptastyrý; qoǵamdyq sanany, sonyń ishinde azamattar men memlekettik qyzmetkerlerdiń quqyqtyq mádenıetin, jańǵyrtý.
Konstıtýsııalyq reformany iske asyrý barysynda Respýblıka Prezıdenti birqatar Jarlyqtardy túzetti, Parlament konstıtýsııalyq jáne aǵymdaǵy zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizdi, Konstıtýsııalyq Keńes buryn qabyldanǵan keıbir normatıvtik qaýlylarynyń zańdy kúshin tolyq nemese ishinara joıdy.
Osylaısha konstıtýsııalyq reforma tek Negizgi Zańnyń mátinimen ǵana shektelmeı, búginde ol zańnamadaǵy, onyń zańǵa táýeldi retteý deńgeıin qosa, eleýli ózgeristermen qýattalyp otyr.
Quqyq shyǵarmashylyq praktıkasynda Konstıtýsııada bekitilgen mańyzdy qaǵıdattar men maqsattarǵa qol jetkizý turǵysynan salalyq normalardyń tıimdiligin baǵalaý týraly ustanym jyl saıyn kúsheıtilip keledi.
Elimizde konstıtýsııalyq zańdylyq rejımin nyǵaıtýǵa qyzmet etetin Konstıtýsııalyq Keńestiń halyqaralyq baılanystary kópvektorly syrtqy saıasat sheńberinde damyp keledi. Qazaqstannyń Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy 112 eldiń konstıtýsııalyq ádilet organdary múshe Konstıtýsııalyq sot tóreligi boıynsha dúnıejúzilik konferensııa Bıýrosynyń quramyna kirdi. Sondaı-aq 2018 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy Jańa demokratııa elderi konstıtýsııalyq baqylaý organdary konferensııasynyń tóraǵasy bolyp saılandy.
Konstıtýsııalyq Keńes 2019-2021 jyldary Azııa elderiniń konstıtýsııalyq sottary men balamaly ınstıtýttary qaýymdastyǵyna tóraǵalyq etetin bolady.
II.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkes Konstıtýsııalyq Keńestiń basty taǵaıyny – Qazaqstanda Negizgi Zańnyń joǵary turýy prınsıpin ornyqtyrý.
Osy ýaqytqa deıin Qazaqstanda Konstıtýsııalyq Keńestiń qorytyndy sheshimderin oryndaýǵa baǵyttalǵan birqatar zańnamalyq jáne ózge de aktiler qabyldandy.
«Memleket muqtajy», «erekshe jaǵdaılar», «quny teń baǵamen ótelgen kezde» degen uǵymdardyń mazmunyn zańda ashyp kórsetý maqsatynda (Konstıtýsııalyq Keńestiń 2000 jylǵy 20 jeltoqsandaǵy № 21/2 normatıvtik qaýlysy, 2013 jylǵy 12 maýsymdaǵy joldaýy jáne basqalar) Ádilet mınıstrligi menshik quqyǵyn qorǵaýdy kúsheıtýge qatysty zańnamaǵa revızııa júrgizdi. Onyń qorytyndysy boıynsha «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine menshik quqyǵyn qorǵaýdy kúsheıtý jáne tórelik máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań jobasy ázirlendi.
Konstıtýsııalyq Keńestiń qorynda quqyq qorǵaý júıesiniń máselelerine qatysty birqatar quqyqtyq ustanymdar men usynystar bar.
Olar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine quqyq qorǵaý qyzmetiniń prosestik negizderin jańǵyrtý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 2017 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy Zańynda eskerilgen.
Tutastaı alǵanda, túzetýler qylmystyq proseste azamattardy qorǵaý deńgeıin arttyrýǵa jáne onyń repressıvtiligin tómendetýge; eń aldymen advokattardyń prosestik múmkindikterin keńeıtý esebinen qylmystyq prosestiń jaryspalylyǵyn arttyrýǵa; qylmystyq isterdi tergeý rásimderin ońtaılandyrýǵa jáne qylmystyq prosestiń únemdiligin qamtamasyz etýge; sotqa deıingi satyda sot baqylaýyn odan ári kúsheıtýge; sotqa deıingi tergeý organdary, prokýratýra jáne sot arasyndaǵy ókilettikterdiń qosarlanýyn boldyrmaýǵa jáne olardy naqty bólýge baǵyttalǵan.
Qylmystardan jábirlengen azamattardyń múliktik zııanyn óteýge memlekettiń qarjylyq qatysýynyń qajettigi týraly Konstıtýsııalyq Keńestiń quqyqtyq ustanymdaryn iske asyrý úshin (2005 jylǵy 27 maýsymdaǵy jáne 2006 jylǵy 20 maýsymdaǵy joldaýlary) Memleket basshysy aǵymdaǵy jyldyń basynda «Jábirlenýshilerge ótemaqy qory týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jábirlenýshilerge ótemaqy qory máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy zańdaryna qol qoıdy.
Konstıtýsııalyq Keńestiń 2001 jylǵy 7 mamyrdaǵy № 6/2 normatıvtik qaýlysyn oryndaý maqsatynda «Baıqońyr» kesheniniń aýmaǵynda Qazaqstan Respýblıkasy azamattaryn ákimshilik jaýapkershilikke tartý tártibin ózgertý boıynsha sharalar qabyldanýda.
Ishki ister mınıstrliginiń memlekettik organdarmen birlesip jumys jasaý barysynda «Baıqońyr» kesheniniń aýmaǵynda quqyqtyq tártipti qamtamasyz etýde ıýrısdıksııalar belgileý jáne quqyq qorǵaý organdarynyń ózara is-qımyldary týraly Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy úkimetaralyq kelisimniń jańa jobasyn ázirleýdiń oryndylyǵy jaıly ustanym qalyptastyryldy.
Konstıtýsııalyq Keńestiń quqyqtyq ustanymdary men usynystaryn oryndaý jumysy jalǵasýda.
III.
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń erejeleri men normalaryn ómirge engizý, konstıtýsııalyq zańdylyqty ornyqtyrý adam quqyqtary salasynda jalpyǵa tanylǵan prınsıpter men standarttardy saqtaı otyryp, zańdardy jáne ózge de quqyqtyq aktilerdi Negizgi Zańǵa qatań sáıkestikte qabyldaý, sonymen qosa, konstıtýsııalyq mádenıet deńgeıin kóterý qajettigin bildiredi.
Sıfrlyq damýdyń joǵary qarqyny, memleketti basqarý júıesin jańǵyrtý, jahandaný, ekonomıkada, saıasatta, ıdeologııada, áleýmettik salada transformasııaǵa ákep soǵatyn qazirgi zamanǵy syn-qaterler jáne basqa da faktorlar quqyq ústemdigin ornyqtyrýǵa memlekettik organdar men qoǵamdyq birlestikterdiń kúsh-jigerin barynsha shoǵyrlandyrýyn talap etedi.
Konstıtýsııalyq Keńestiń paıymdaýynsha, Negizgi Zańnyń jetekshiligimen konstıtýsıonalızmdi nyǵaıtý quqyq ústemdigin qamtamasyz etken jaǵdaıda ǵana tolyqqandy iske asyrylatyn bolady. Ol adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtarynyń kepildiligin; zańdylyq rejıminiń qamtamasyz etilýin; quqyqtyq aıqyndylyqty; ádildikti, tepe-teńdikti jáne zań aldynda jurttyń báriniń teńdigin; kemsitýshilikti, kimniń bolsyn ókilettigin teris paıdalanýyn boldyrmaý arqyly memlekettik bıliktiń birtutastyǵyn jáne bólinetindigin bekitýdi; sondaı-aq sot tóreligine barynsha qol jetkizýdi qamtıdy.
Konstıtýsııalyq Keńestiń tómendegi usynystary qoıylǵan mindetterdi sheshýge baǵyttalǵan, olardyń bir bóligi Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi Strategııalyq damý josparynan kelip shyǵady.
1. Quqyq ústemdigin qurmetteýdi jáne jappaı zańǵa moıynusynýshylyqty maqsatty jáne júıeli túrde qalyptastyrý qajet.
Konstıtýsııalyq Keńes «Rýhanı jańǵyrý» ulttyq jobasy sheńberinde qoǵamdyq sananyń quramdas bóligi retinde azamattardyń konstıtýsııalyq mádenıetin jańǵyrtý boıynsha sharalar qabyldaýda.
Konstıtýsııalyq Keńes óziniń áleýetin basqa uıymdastyrýshylyq nysandarda barynsha tolyq paıdalaný arqyly ózine júktelgen mıssııany iske asyrýǵa kirisip ketti. Konstıtýsııany túsiný jáne ǵylymı uǵyný deńgeıin arttyrý, onyń erejeleri men normalaryn tereń túsindirý boıynsha jumystar qarqyn aldy.
Osy maqsatta ótken jyly engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar eskerilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna túsindirme shyǵaryldy.
Konstıtýsııalyq Keńestiń bastamasymen oqýshy jastardy quqyqtyq mádenıetke tárbıeleý boıynsha maqsatty jumystar júrgizilip keledi (konkýrstar, iskerlik oıyndar, kezdesýler, ashyq esik kúnderi, otyrystarǵa shaqyrý jáne basqalar).
Bul qyzmet búginde eń qymbat qazynasy adam jáne onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary bolyp tabylatyn, demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memlekettiń qalyptastyrylyp jatqan ulttyq quqyqtyq dástúrlerin ózderine sińire alatyn, sondaı-aq ózgermeıtin konstıtýsııalyq qundylyqtar arqyly kórinis tapqan qazaqstandyq konstıtýsııalyq biregeılikti sezinetin jańa býyndy tárbıeleý maqsatynda júrgiziledi.
Belgili bir is-sharalar memlekettik qyzmetshiler men quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń konstıtýsııalyq quqyqty túsiný deńgeıin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Qoıylǵan mindettiń aýqymdylyǵyn eskere otyryp, quqyqty nasıhattaý jáne konstıtýsııalyq patrıotızmge tárbıeleýmen júıeli turaqty túrde barlyq memlekettik organdar aınalysýy tıis.
2. Ǵylymı aıqyndalǵan ındıkatorlar negizinde qoldanystaǵy quqyqty jáne quqyq qoldaný praktıkasyn konstıtýsııalyq qundylyqtardyń júzege asyrylýy turǵysynan taldap qorytatyn jappaı konstıtýsııalyq monıtorıngtiń tıimdi júıesin qalyptastyrý jáne engizý kerek (Konstıtýsııalyq Keńestiń 2016 jylǵy 16 maýsymdaǵy jáne 2017 jylǵy 9 maýsymdaǵy joldaýlary). Atalǵan ındıkatorlardyń tizbesin, sondaı-aq, elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası damýynyń maqsattaryna qol jetkizýde zańnamalyq jáne ózge de quqyqtyq aktilerdiń retteýshi yqpalyn zerdeleý men baǵalaý tetigin ázirleý ózekti bolyp tabylady.
Osy baǵyttaǵy Konstıtýsııalyq Keńes qyzmetimen qatar, monıtorıngpen tıisti saladaǵy saıasatty ázirleıtin, konstıtýsııalyq jáne zańnamalyq normalardy qoldanýdy jáne iske asyrýdy júzege asyratyn barlyq memlekettik organdar aınalysýy tıis.
3. Zań shyǵarmashylyq jumysynyń deńgeıin arttyrý maqsatynda mynalar usynylady:
3.1. Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ázirleý jáne qabyldaý boıynsha praktıkalyq qyzmette ǵylymı zertteýler nátıjelerin aprobasııalaý; zańnamany damytýdyń jaǵymdy jáne jaǵymsyz úrdisterine ǵylymı-praktıkalyq taldaý júrgizý; quqyq shyǵarmashylyq qyzmetine «jasandy ıntellekt» quraldaryn engizý; normatıvtik quqyqtyq aktilerde mazmundalǵan quqyqtyq shekteýlerdiń mólsherlestigi men tepe-teńdigi prınsıpin qamtamasyz etýdiń naqty ólshemderin ázirleý.
3.2. Quqyqtyq retteýdiń tıimdiligin normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ázirleýdiń «pakettik» qaǵıdatyn iske asyrý jolymen, ıaǵnı naqty qoǵamdyq qatynastardy retteıtin zańdar men ózge de quqyqtyq aktilerdiń keshenin (paketin) bir mezgilde ázirleý jáne qabyldaý arqyly, qamtamasyz etýge bolady.
Budan basqa, tikeleı qoldanylatyn normalardyń sanyn kóbeıtý, siltemelik normalar sanyn azaıtý oryndy bolady. Zańnamalyq praktıkaǵa shoǵyrlandyrylǵan zańdardy qabyldaýdy engizý kerek. Olar «Quqyqtyq aktiler týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańynda kózdelgen.
3.3. Qoǵam men memleket damýynyń serpindi qarqyny, jahandaný prosesteriniń tereńdeýi jáne osydan týyndaıtyn syn-qaterler der kezinde, al keıde ozyńqy quqyqtyq retteý qajettigin negizdeıdi. Osy proseste zańnamanyń shynaıy ómirden qalyp qoımaýyna jol bermeýdiń jáne quqyqtyq keńistiktegi kemistiktermen baılanysty jaǵymsyz saldardyń týyndaýyn kútpesten, quqyqtyq sharalarǵa ýaqtyly den qoıýdyń mańyzy zor. Atalǵan maqsatqa qol jetkizý quraldarynyń biri quqyqtyq júıede buryn belgisiz ınstıtýttardy perspektıvti zańnamalyq retteý bolyp tabylady.
3.4. Konstıtýsııalyq Keńes qoldanystaǵy zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlardyń negizsiz jıi engiziletinine memlekettik organdardyń nazaryn buryn da aýdarǵan bolatyn (2013 jylǵy 12 maýsymdaǵy joldaýy). Bul týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi Strategııalyq damý josparynda da aıtylǵan (4.1-bastama).
Konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi quqyqtyq normalardyń aıqyndylyǵyna, sýbektilerdiń zańnama talaptarymen tanysýy jáne sanaly túrde baǵynýy úshin, ýaqyt aralyǵyn qosa alǵanda, tıisti jaǵdaılardyń bolýyna baılanysty. Bul, ásirese turǵyndardyń jáne bıznestiń kúndelikti qyzmetin tikeleı reglamentteıtin quqyqtyq aktilerge qatysty. Quqyqtyq aıqyndylyq qoǵamdyq qatynastardy quqyqtyq retteýdiń tıimdiligin qamtamasyz etedi jáne tańdalǵan quqyqtyq úlginiń jaramdylyǵyn tolyqqandy baǵalaýǵa múmkindik beredi.
Quqyqtyq aıqyndylyq qaǵıdatyn buljytpaı oryndaý quqyqtyq qaýipsizdikke jáne quqyqtyq retteýdiń boljamdylyǵyna yqpal etedi, jeke tulǵanyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn memlekettik qorǵaýdyń kepilderin arttyrady, azamattardyń memlekettik bılikke jáne onyń ınstıtýttaryna senimin qoldaýdyń mańyzdy quraly qyzmetin atqarady.
4. Konstıtýsııanyń ústemdigin qamtamasyz etý onyń jasampaz áleýetin ashýǵa baǵyttalǵan qosymsha zańnamalyq sharalar qabyldaýdy talap etedi.
4.1. Ústimizdegi jyly Konstıtýsııalyq Keńes Qaraǵandy oblysynyń Kámeletke tolmaǵandar isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynyń «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy Kodeksiniń (budan ári – Kodeks) 47-babynyń 5-tarmaǵyn konstıtýsııalyq emes dep taný týraly usynysyn qarady.
Konstıtýsııalyq Keńes óziniń 2018 jylǵy 10 sáýirdegi № 3 normatıvtik qaýlysynda áıeldiń júktiligi, bosaný kezindegi jáne odan keıingi ýaqytta ózin kútip-baǵýǵa balanyń ákesinen qarajat alý quqyǵyn, olardyń arasynda nekelik qarym-qatynastardyń bolýyna nemese bolmaýyna qaraı jikteý memlekettiń nekege negizdelgen otbasy ınstıtýtyn qorǵaý boıynsha óz mindettemelerin iske asyrýyna baılanysty dep túsinik berdi.
Sonymen birge Konstıtýsııalyq Keńes tabıǵı jaratylystaný zańdaryna baılanysty júktilik kezeńinde jáne bala ómiriniń alǵashqy jyldarynda balanyń múddesin onyń anasynan bólip qaraý múmkin emes dep atap ótti. Osy mańyzdy kezeńde ananyń jáne balanyń quqyqtary men zańdy múddelerin barabar qorǵaýǵa kepildik berý qajet. Ol balanyń jáne onyń qamqory bolyp otyrǵan anasynyń da tynys-tirshiligin qajetti deńgeıde barynsha saqtaýdy qamtamasyz etetin tıimdi quqyqtyq tetikterdi belgileýdi bildiredi.
Konstıtýsııalyq Keńes Kodekstiń 47-baby 5-tarmaǵyn konstıtýsııalyq dep tanı otyryp, neke-otbasy zańnamasynyń jekelegen kemshilikterin kórsetti. Onda Kodekstiń qaralǵan normasyndaǵy «bosanǵanǵa deıingi kezeń» jáne «bosanǵannan keıingi kezeń» degen uǵymdardyń mazmuny jáne olardyń ýaqyt shekteri anyqtalmaǵan.
Sottyń atalǵan usynysyn qaraý barysynda nekege turmaǵan áıelderdiń jáne olardyń asyraýyndaǵy múgedek-balalardyń zańdy múddelerin qorǵaýǵa baılanysty basqa da suraqtar týyndady.
Osyǵan baılanysty, Konstıtýsııalyq Keńes Respýblıka Úkimetine ana men balanyń quqyqtaryn jáne bostandyqtaryn neǵurlym tolyq qamtamasyz etý maqsatynda «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy Kodeksine túzetýler engizýge bastamashylyq jasaý týraly máseleni qaraýǵa usynym berdi.
4.2. Konstıtýsııanyń 17-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes eshkimdi azaptaýǵa, oǵan zorlyq-zombylyq jasaýǵa, basqadaı qatygezdik nemese adamdyq qadir-qasıetin qorlaıtyndaı jábir kórsetýge ne jazalaýǵa bolmaıdy.
Adamnyń qadir-qasıetine qol suǵylmaýshylyq kepilderin nyǵaıtý, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń buzylýyn boldyrmaý maqsatynda olardy qorǵaý tetikterin halyqaralyq standarttarǵa saı kúsheıtý kerek.
4.3. Konstıtýsııalyq Keńestiń 2007 jylǵy 18 sáýirdegi № 4 normatıvtik qaýlysynda jáne «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» 2015 jylǵy 16 maýsymdaǵy Joldaýynda qylmystyq isti sot alqabıleriniń qatysýymen (Negizgi Zańnyń 75-babynyń 2-tarmaǵy) qaraý múmkinshiligi aıyptalýshynyń quqyqtary men bostandyqtarynyń sot arqyly qorǵalýynyń Konstıtýsııada baıandy etilgen prosessýaldyq kepildikteri qataryna jatady, olardy júzege asyrý tetikteri zańmen belgilenedi, dep aıtylǵan.
Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi Strategııalyq damý josparynda alqabıler soty ınstıtýtyn odan ári damytý kózdelgen (4.12-bastama).
Osyǵan baılanysty, alqabıler soty qyzmetiniń uıymdastyrýshylyq jáne prosestik negizderin jetildirý mańyzdy bolady.
4.4. Konstıtýsııalyq Keńestiń 2008 jylǵy 27 aqpandaǵy № 2 normatıvtik qaýlysynda adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn shekteıtin zań zańdyq turǵydan dálme-dál jáne ákep soqtyratyn saldary boljaýly bolýǵa tıis, ıaǵnı onyń normalary jetkilikti dárejede anyq tujyrymdalyp jáne zań erejelerin ózinshe paıymdaý múmkindigin joqqa shyǵara otyryp, zańǵa saı minez-qulyqty zańǵa saı emes-
ten meılinshe aıqyndyqpen ajyratýǵa múmkindik beretin túsinikti ólshemderge negizdelýi kerek dep aıtylǵan.
Zańnamalyq aktilerdegi azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn buzýǵa jol beretin bir-birine qarama-qaıshylyqtardy joıý jumysyn jalǵastyrý qajet.
Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq kodeksiniń memlekettik qyzmetshilerge syı tartý máselelerin retteıtin erejelerin Respýblıka Qylmystyq kodeksiniń sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtar úshin qylmystyq jaýaptylyqtan bosatý jaǵdaılaryn reglamentteıtin normalarymen úılestirgen jón.
4.5. Konstıtýsııanyń 39-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes adamnyń quqyqtary men bostandyqtary tek zańmen shektelýi múmkin (Konstıtýsııalyq Keńestiń 2002 jylǵy 4 sáýirdegi № 2, 2008 jylǵy 27 aqpandaǵy № 2 normatıvtik qaýlylary, 2005 jylǵy 27 maýsymdaǵy joldaýy jáne basqalar). Alaıda is júzinde keıbir zańdar kózdelgen shekteýlerdi atap ótedi, al qatań quqyq shekteý sıpatqa ıe sharalarmen ushtasatyn olardy qoldaný tetikteri zańǵa táýeldi normatıvtik quqyqtyq aktilermen reglamentteledi. Buǵan jol berilmeýi tıis.
Máselen, Qazaqstan Respýblıkasy Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine sáıkes qaraýynda jatqan ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly ister boıynsha kúshtep ákelý is júrgizýdi qamtamasyz etý sharasy retinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi, Ishki ister jáne Qarjy mınıstrlikteri belgilegen tártippen júrgiziledi (790-baptyń ekinshi bóligi).
Kodekstiń osy erejelerin oryndaý úshin atalǵan memlekettik organdar kúshtep ákelý ýaqytyn, bul shara qoldanýǵa jatpaıtyn tulǵalar tizimin, kelmeýdiń sebepterin dáleldi dep taný mán-jaılaryn jáne taǵy basqany belgileıtin vedomstvolyq normatıvtik quqyqtyq aktiler qabyldaǵan.
«Atqarýshylyq is júrgizý jáne sot oryndaýshylarynyń mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jylǵy 2 sáýirdegi Zańynda kúshtep ákelýdi memlekettik májbúrleý sharasy retinde qoldaný kózdelgen. Ol sot sanksııalaǵan qaýly negizinde sot oryndaýshysyna kelýden jaltaryp júrgen adamǵa qoldanylady.
Degenmen, osy zańnamalyq aktide kúshtep ákelýdi qoldaný tártibi aıqyndalmaǵan.
Qylmystyq sot isin júrgizýde prosestik májbúrleý sharasy retinde kúshtep ákelýdi qoldaný tártibi Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq-prosestik kodeksimen belgilengen (157-bap).
Konstıtýsııalyq Keńes atalǵan memlekettik májbúrleý sharalarynyń quqyqtyq bolmysy ortaq jáne olar birqatar adam quqyqtarynyń (jeke basynyń bostandyǵyna, erkin júrip-turýǵa jáne turǵylyqty mekendi óz qalaýynsha tańdap alýǵa jáne taǵy basqa) mánin qozǵaıdy, dep sanaıdy. Sondyqtan olardy qoldaný tártibi zańmen bekitilýi tıis.
4.6. Elimizde qylmystyq saıasatty izgilendirý kezeń- kezeńmen júrgizilip keledi. Onyń sheńberinde eleýli qoǵamdyq qaýip tóndirmeıtin jekelegen qylmystyq quqyq buzýshylyqtar ákimshilik quqyq buzýshylyqtardyń qataryna qosylýda. О́z kezeginde, qylmystyq jazalanatyn áreketterdiń jańa jiktemesin, atap aıtqanda, qylmystyq teris qylyq sanatyn, engizýge baılanysty sońǵylardyń qataryna keıbir ákimshilik quqyq buzýshylyqtar jatqyzyldy.
Bul ótpeli proseste jarııa-quqyqtyq jaýapkershiliktiń bir túriniń basqasyna aýystyrylatynyn ǵana eskere otyryp, jańa zańnyń keri kúshi máselesin rettep alý qajet. Olar ortaq maqsatty kózdeıdi, bir-birin ózara tolyqtyryp otyrady jáne adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn, qoǵamdyq tártipti jáne basqa da qundylyqtardy qorǵaýǵa baǵyttalǵan.
4.7. Sottylyqtyń jáne aqtalmaıtyn negizder boıynsha qylmystyq qýdalaýdy toqtatýdyń jalpyquqyqtyq saldary týraly másele egjeı-tegjeıli zertteýdi qajet etedi.
Zań shyǵarýshynyń da, quqyq qoldanýshynyń da qylmystyq jaýaptylyqqa tartylyp, jazaǵa kesilgen adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq-quqyqtyq mártebesin buljytpaı saqtaýy memleket pen tulǵanyń qylmystyq jaýaptylyqty belgileý jáne júzege asyrý salasyndaǵy ózara qarym-qatynasynyń negizi bolyp tabylady (Konstıtýsııalyq Keńestiń 2001 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy № 18/2, 2006 jylǵy 13 shildedegi № 4, 2008 jylǵy 27 aqpandaǵy № 2 normatıvtik qaýlylary jáne basqalar).
5. Konstıtýsııalyq Keńes óziniń qorytyndy sheshimderin der kezinde jáne tolyq oryndaýy qajettigine ýákiletti organdardyń nazaryn aýdarady. Adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qozǵaıtyn jekelegen ınstıtýttardy quqyqtyq retteýdegi kemshilikteri kórsetilgen onyń sheshimderin tıisinshe oryndamaý qoldanystaǵy quqyq júıesinde quqyqtyq olqylyqtardyń, qaıshylyqtardyń, quqyqtyq túsinbestikterdiń saqtalyp qalýyna aparyp soǵady. Bul jaıt konstıtýsııalyq zańdylyq rejıminiń buzylýyna ákeledi.
Konstıtýsııalyq Keńestiń 2001 jylǵy 13 jeltoqsandaǵy № 19/2 normatıvtik qaýlysynda Konstıtýsııalyq Keńestiń qaýlylarynda baıandalǵan quqyqtyq pozısııalardyń kúshi, Keńes konstıtýsııalyq emes dep tapqan zańdyq normalardy qaıta qabyldaý arqyly eńserilmeıdi dep kórsetilgen.
Degenmen, taldaý kórsetkendeı, keıbir qoldanystaǵy zańnamalyq aktilerde buryn Konstıtýsııaǵa sáıkes emes dep tanylǵandar sııaqty nemese olarǵa uqsas normalar mazmundalǵan, al jańadan qabyldanǵan quqyqtyq normalarda Konstıtýsııalyq Keńes buryn anyqtaǵan kemshilikter kezdesip turady.
5.1. Konstıtýsııalyq Keńes óziniń 2008 jylǵy 27 aqpandaǵy № 2 normatıvtik qaýlysynda dene múshelerin zaqymdaýdyń Konstıtýsııada jáne zańdarda kórsetilgen jaǵdaılarda ǵana qylmys dep tanylýyna jol bere otyryp, mundaı áreketterdiń pikir (qarsylyq) bildirýdiń nysany jáne bas bostandyǵynan aıyrylǵan adamdardyń óz quqyqtaryn qorǵaýynyń tásili retinde qarastyrylýy múmkin ekendigin túsindirdi.
Sondyqtan qylmystyq zańnamada dene múshelerin zaqymdaý aktilerin jasaýdyń maqsattaryn naqtylaý jáne «qoǵamnan oqshaýlaýdy qamtamasyz etý mekemesi» uǵymynyń mazmunyn ashý oryndy bolar edi. Ol qylmys quramynyń belgilerin bir maǵynada anyqtaýǵa qol jetkizedi jáne quqyq qoldaný praktıkasynda keń uǵynýǵa jol bermeıdi.
5.2. Konstıtýsııalyq Keńes óziniń 2014 jylǵy 19 maýsymdaǵy joldaýynda «Ákimshilik rásimder týraly» Zańynyń quqyqtyq retteý nysanasyn naqtylaýǵa usynys berdi. Qazirgi tańda Ádilet mınıstrligi Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti zań jobalaý jumystarynyń 2018 jylǵa arnalǵan jospary sheńberinde Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeksi jobasyn ázirleýde.
5.3. «Sottyń sanksııasynsyz adamdy jetpis eki saǵattan aspaıtyn merzimge ustaýǵa bolady» degen konstıtýsııalyq ereje, osy kórsetilgen ýaqyttan keshiktirmeı sottyń ustalǵan adamǵa qatysty tutqyndaý jáne qamaýda ustaý, sondaı-aq zańmen kózdelgen ózge de sharalardy qoldaný týraly sheshimi qabyldanýy qajet nemese ustalǵan adam bosatylýǵa tıis degendi bildiredi (Konstıtýsııalyq Keńestiń 2012 jylǵy 13 sáýirdegi № 2 normatıvtik qaýlysy).
Bul konstıtýsııalyq erejeniń is júrgizýdiń kez kelgen túrlerinde, sonyń ishinde elden tys shyǵaryp jiberý boıynsha, árkimniń jeke basynyń bostandyǵyna quqyǵyn shekteý máselelerin retteıtin zańnamalyq aktilerde tıisti júzege asýyn qamtamasyz etý kerek.
5.4. Konstıtýsııalyq Keńestiń «Qaraǵandy oblysy Temirtaý qalalyq sotynyń usynysy boıynsha, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 28 naýryzdaǵy
№ 361 qaýlysymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketýge arnalǵan qujattardy resimdeý qaǵıdalarynyń 7-tarmaǵy 3) tarmaqshasynyń konstıtýsııalylyǵyn tekserý týraly» 2016 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy № 1 normatıvtik qaýlysynda Úkimetke atalǵan Qaǵıdalardy Konstıtýsııalyq Keńestiń quqyqtyq ustanymdaryna sáıkestendirý, sondaı-aq adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn neǵurlym tolyq qamtamasyz etý maqsatynda halyqtyń kóshi-qon salasyndaǵy qoǵamdyq qatynastardy retteıtin zańnamalyq aktilerge túzetýler engizilýine bastama jasaý týraly máseleni qaraýǵa usynym berildi.
Úkimettiń 2017 jylǵy 29 qyrkúıektegi № 610 qaýlysymen atalǵan Qaǵıdalarǵa ózgerister engizildi.
Konstıtýsııalyq Keńestiń paıymdaýynsha, azamattardyń Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketý tártibin retteıtin zańnamalyq aktilerdi odan ári jetildirý máselesi ózektiligin saqtaıdy.
6. Konstıtýsııalyq Keńes ózine júginý quqyǵyn sot tóraǵasyna ǵana emes, jekelegen sýdıalarǵa da berý týraly máseleni sheshý qajettigi jaıly birneshe márte kórsetip ketken (2001 jylǵy 24 naýryzdaǵy jáne 2002 jylǵy 27 maýsymdaǵy joldaýlar jáne basqalar).
«Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir konstıtýsııalyq zańdaryna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» 2017 jylǵy 15 maýsymdaǵy Konstıtýsııalyq zańymen «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi týraly» 1995 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy Konstıtýsııalyq zańy 22-babynyń 3-tarmaǵynan Konstıtýsııalyq Keńeske sot usynysyna sot tóraǵasynyń qol qoıý qajettigi týraly talap alynyp tastaldy. Endi ótinishke tıisti sýbekt qol qoıýy qajet.
Qabyldanǵan sharalardy sýdıalardyń táýelsizdigin kúsheıtý dep qarastyrǵan jón, bul úrdisti jalǵastyrý kerek.
Konstıtýsııalyq Keńes sottardyń ótinishterin konstıtýsııalyq is júrgizýge qabyldanǵany týraly ózge de sottardy habardar etý tetigin formaldaý jáne naqtylaý arqyly keıingi konstıtýsııalyq baqylaýǵa qoljetkizýdi quqyqtyq reglamentteýdi odan ári jetildirý qajet dep esepteıdi.
7. Quqyq shyǵarmashylyq pen quqyq qoldanýdyń tıimdiligi konstıtýsııalyq qundylyqtar men prınsıpterdiń talaptary turǵysynan zańdardy durys túsindirýge neǵurlym baılanysty bolyp barady. Onyń nátıjelerin shartty túrde zańdardyń «konstıtýsııalyq-quqyqtyq maǵynasy» dep ataıdy. Konstıtýsııalyq Keńes birneshe sheshimderinde osy kózqarasty qoldanǵan bolatyn. Osy praktıkany keńeıtken jón.
8. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda ıntegrasııalyq prosesterdi tereńdetý qatysýshy-memleketterdiń ulttyq zańnamalaryn barynsha ýnıfıkasııalaý máselesin qoıady.
Odaq aktileriniń qoldanylý shekteri keńeıýine baılanysty ulttyq jáne ulttyqtan joǵary deńgeıde turatyn zańnamalardyń araqatynasy máseleleri ózekti bolyp otyr.
Osy proseste Konstıtýsııa ústemdiginiń saqtalýyn sózsiz qamtamasyz etý, otandyq jáne ıntegrasııalyq quqyqtyq retteýdi barynsha dál sáıkestendirý mańyzdy.
Negizgi Zańnyń 4-baby 3-tarmaǵy jańa redaksııasynda kózdelgendeı, Respýblıka bekitken halyqaralyq sharttardyń Respýblıka zańdarynan basymdyǵy bolady. Qazaqstan qatysýshysy bolyp tabylatyn halyqaralyq sharttardyń Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda qoldanylý tártibi men talaptary Respýblıkanyń zańnamasynda aıqyndalady dep kórsetilgen.
Konstıtýsııalyq Keńes Respýblıkanyń halyqaralyq sharttary týraly zańnamasynda tolyqtyrylǵan konstıtýsııalyq normany nyǵaıtý qajettigi týraly Syrtqy ister mınıstrliginiń ustanymyn qoldaıdy.
Jańartylǵan Konstıtýsııa órkendep kele jatqan Qazaqstannyń odan ári údemeli evolıýsııasynyń draıveri bolyp tabylady. Ata Zań sheńberinde zańnama qabyldanatyn, qoǵam damıtyn jáne memlekettik organdar jumys isteıtin konstıtýsııalyq koordınatalar júıesi retinde qazirgi kezeńde elimizdiń damý múddelerine ja-
ýap beredi jáne ustanǵan baǵyt-baǵdardyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin jetkilikti áleýetke ıe.
Konstıtýsııalyq Keńes Qazaqstannyń konstıtýsııalyq jańǵyrýy barshaǵa ortaq is – elimizdiń ósip-órkendeýi men onyń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirýi úshin memlekettik apparattyń, qoǵamnyń jáne árbir qazaqstandyqtyń bar kúsh jigerin salýdy talap etedi, dep sanaıdy. Ony búgingi jáne keleshek urpaq úshin, Ata Zańnyń kirispesinde kórsetilgen bıik maqsattarǵa qol jetkizý úshin jasaý qajet.
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesi
