Geograf-geomorfolog Serikbol Qondybaı týraly syr

Alaıda, «sózdiń kıesi» bar degenge saıamyz ba, álde qazaq mıfologııasyna tyńnan súrleý salyp, ǵylymı izdenister jasaýy úshin taǵdyrdyń ózi qalady ma – 27 jasynda kezdeısoq oqıǵadan soń arbaǵa tańylyp, ústel basyna birjola otyrýǵa májbúr boldy, osylaısha ózi kópten aıtatyn «jazýǵa otyrdy». Aqtaýda toǵyz jyl ómirin arbada otyryp jan-jaqtan suratyp aldyrǵan kitaptardy oqyp, zerdelep, izdenip ǵylymǵa arnaǵan, tek arnap qana qoımaı qazaqtyń mıfologııa ǵylymyna jol ashqan jáne álemdik mıfologııaǵa tyń pikirlerin qosqan, «arbada otyryp álemdi sharlap», 36 jasynda ómirden ótken fılosof, tarıhshy, lıngvıst, etnograf, mıfolog, ólketanýshy, pýblısıst ǵalymnyń 50 jyldyǵyna arnalyp «Serikbol Qondybaı muralary: álemdik mıfologııanyń damýyna jańasha kózqaras» atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótti.

 Qazaq Ulttyq ýnıversıtetin geograf-geomorfolog mamandyǵy boıyn­sha bitirgen Serikbol Qondybaı aldy­men mektepte ustaz bolyp eńbek jolyn bastap, keıin Mańǵystaýdyń murajaı, qoryǵynda, óńirdiń ekologııa jáne bıoresýrstar basqarmasynda jumysyn jal­ǵastyrdy. Osy jyldary týrızm, land­­shaft estetıkasy taqyryptaryna, shejire, ańyzdar men ertegilerge, jer-­sý ataýlary men olarǵa qatysty ańyz­dar­­ǵa, derekterge, sondaı-aq ár­bir sóz ben uǵymn­yń etımologııa­sy­na qyzyǵyp, óz­ be­tin­she zertteý jumys­taryn bas­tady.

– Serikboldyń múgedek arbasy­na otyrýy meniń jumysymdy, jaýap­kershiligimdi arttyrdy. Ol izdegen, suraǵan kitaptardy izdep, el asyp-jer asyp tynym tappaıtyn edim. Ázer degende taýyp ákelgen birqatar kitap­tarym­dy betin ashyp qarap, mynaý ózger­til­gen dep, jaýyp tastaıtyn. Keıin baýyrym ómirden ótken soń, onyń mura­laryn jınaqtap, kózdiń qara­shy­ǵyn­daı saqtaý meniń mindetim bolyp qaldy, – deıdi apasy Balsulý Qondybaı.

Ǵalymnyń ár jyldary jaryq kórip, oqyrmandardyń, ǵalymdardyń qyzy­ǵýshylyǵyn týdyryp, qoldaýyna ıe bolǵan «Qazaq mıfologııasyna kirispe», «Mańǵystaý men Ústirttiń kıeli oryndary», «Mańǵystaý geografııasy», «Gıperboreıa: tús kórgen zaman shejiresi», «Esen-qazaq», «Mańǵystaýnama», «Jaýyngerlik rýh kitaby», «Qazaq dalasy jáne german táńirleri», «Estetıka landshaftov Mangıstaý» syndy ǵylymı eńbekteri keıin tolyqtyrylyp, 16 tomdyq jınaq bolyp basylyp shyqty. Birneshe ret túrli deńgeıdegi ǵylymı-tájirıbelik jáne teorııalyq konferensııalar ótkizilip, mektep oqýshylary arasynda turaqty nasıhattalyp kele jatqan ǵalym muralaryna Shetpe aýylynan arnaıy murajaı da ashyldy.

Bıyl S.Qondybaıdyń jarty ǵa­syr­lyq mereıtoıyna arnalǵan konferensııa – bul baǵyttaǵy sharýalar­dyń zańdy jalǵasy. О́ıtkeni mıfolog ǵalym men onyń eńbekteri týraly zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy atanǵan Ábish Kekilbaıuly «Aramyzdan erte ketken talantty ǵalym Serikbol Qondybaı – ulttyq rýhanııatymyzdaǵy asa sırek qubylys. Ol etnografııa men arheologııa, geogra­fııa men onomastıka, agıografııa men teologııa, epos pen tarıh, mıfologııa men fılosofııa derekterin salǵastyra zerttep, túriktaný men qazaqtanýǵa meılinshe úles qosty. Otandyq ǵylym úshin jemisti bolar jańa baǵyt bastap berdi. Ol qaldyrǵan muranyń derektik, paıym­damalyq qundylyqtary men mán­dilikterin zerdeleý – osy zaman­ǵy ult­tanýdyń qalyptasýy men kemel­denýine oń yqpal eteri sózsiz. Bul sań­laq talanttyń saıaq zertteýshilik iz­de­nis­terine, erek eljandylyǵy men eńbeksúıgishtigine tańǵalmasqa sha­ra joq. Armanda ketken azamattyń jer betindegi izi sýymaı jatyp, ol qal­dyrǵan eńbekterdiń sııasy keppeı tu­ryp ǵylymı sarapqa túsýi – asa súıinishti jaǵdaı» degen bolatyn.

Taǵylymdy shara

Memleket basshysynyń «Bolashaq­qa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lamalyq maqalasy aıasynda Serikbol Qondybaı eńbekteri arqyly álemdik mıfo­logııaǵa arǵyqazaq (deı-túrki)­ dúnıe­tanymy engizgen úlesti aıshyq­taý, adamzat dúnıetanymyndaǵy deı­túr­kilik ilki negizdi kórsetý arqyly ult­tyq sanany jańǵyrtý maqsatynda uıym­dastyrylǵan «Serikbol Qondybaı muralary: álemdik mıfologııanyń damýyna jańasha kózqaras» atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa keń aýqymda ótti.

Olaı bolatyn sebebi – kókireginde kóne kúnniń kúmbiri kúbirlep, eskiden syr ańdyp, búgingi tirligimizdiń túp bas­taý, negiz-tiregin izdegen Serikbol eń­begi – sheksiz álem. Serikbol taǵy­lymy – arǵy álemniń tylsym syryna qyzyqtyrǵan tabaldyryq, jumbaq tuń­ǵıyqqa ashylǵan esik. Joq iz­degen ǵalym, arǵytekti tanýǵa talpyn­ǵan jan úshin Serikbol jazbalary baǵa jetpes baılyq. О́ıtkeni Serikbol ­Qondybaı alǵash ret, arǵyqazaq (túrki) mıfologııasyn negizdeý tuǵyry retin­de, álemdik mıfologııanyń kilttik uǵym­daryna túrkitekti túbir (praforma) turǵysynan lıngvıstıkalyq taldaý jasaý ádisnamasyn qoldanysqa engizip, mıftanýdyń sakraldy sımvoldyq tańbalaný júıesin jasaqtady. Ol óziniń ǵylymı-tanymdyq tujyrymdaryn odan ári mıftik-lıngvıstıkalyq zer­deleýdi barsha túrkitildi izbasar­lary jalǵastyratyndyǵyna zor senim artyp ketken bolatyn. Serikbol senimine saı, bereri mol konferensııaǵa elimizdiń túkpir-túkpirinen 16 mıfolog, tarıhshy, etnograf ǵalym, Amerıka, Túrkııa, Reseı, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, Túrik­­menstan, Qytaı syndy shet mem­leket­ten 14 ǵalym qatysty. Bul Serik­bol týyn­dylarynyń tek otandyq emes, shetel­dik ǵalymdardyń da na­­za­ryna iligip, olar­dyń ǵylymı qyzy­­ǵýshylyǵyn qalyp­tas­tyryp otyr­ǵandyǵynyń dáleli.

– Serikboldyń ǵalymdar tarapy­nan «Kún tekti qaharman», «Ańyz qu­sy» atanýy jaı bolmasa kerek. Ol ba­la jasymyzdan jadymyzǵa sińip, qulaq­ta jattalǵan ertegi-ańyzdardan qa­zaq­tyń ilki dúnıetanymyn, odan ári túrkiniń túp-tórkinin túgendeý arqy­ly álemdik ǵylymǵa olja salǵan ǵa­lym. Tósekte tańylyp jatyp-aq álem­di qııalmen kezip, debıýttik tosyn­ paıymdarymen ǵylymı ortany dúr silkindirdi. Konferensııada álemdik ǵylymnyń kókeıinde júrgen kóptegen suraqtardyń sheti shyǵyp, tolǵandyrǵan saýaldardyń jaýaby tabylady dep senemin. Serikbol álemi  ǵalamdyq báıterek, ol ári qaraı tamyr jaıýy úshin oblys ákimdigi tarapynan mynadaı jumystardy qolǵa alyp, iske asyrýdy kózdep otyrmyz, – dedi aımaq basshysy E.Toǵjanov konferensııanyń ashylý saltanatynda. Sharada ǵalym týraly derekti fılm kórsetilip, S.Qondybaı eńbekteriniń jınaǵy boıynsha qurastyrylǵan «Baıyrǵy qazaq dúnıetanymynyń negizi» atty ǵylymı ensıklopedııanyń tusaýy kesildi, aqyn O.Turjannyń Serikbol shyǵarmalary negizinde jazylǵan «Mıftiń túbi – aqıqat» qoıylymy kórermen nazaryna usynyldy.

Alýan taqyryptar, utymdy usynystar

Eki kúnge sozylyp, ple­narlyq jáne úsh taqyryptyq sek­sııa­lardaǵy derbes májilister túrinde uıymdastyrylǵan konferensııa barysynda 50-ge jýyq ǵylymı baıandama tyńdaldy. Konferensııa jumysyna shetel­der men respýblıkanyń ǵylymı ıns­tıtýttary jáne joǵary oqý oryn­darynyń tanymal ǵalymdary, ólke­tanýshylar, ustazdar, doktorant­tar men magıstranttar qatysty. Konfe­rensııada Nazarbaev Ýnıversıteti Túrkitaný jáne qazaq tili kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Iýlaı Shamı­loglý «HIII-HIV ǵasyrlardaǵy Altyn Or­dada ıslam dininiń kelýi jaıly keı­bir túsinikter jáne Mańǵystaý túbe­giniń yqtımal róli», Nazarbaev Ýnı­versıtetiniń professory Fýnda Gúven «Ergenekon ańyzy: ótkeni men búgini», Gazı ýnıversıtetiniń (Túrkııa), dosenti Osman Kabadaıy «Eski Túrki mıfologııasyndaǵy kók aspan», AMEA Folklor ınstıtýtynan, fı­lo­­logııa ǵylymdarynyń doktory Aınýr Djalılova (Ázerbaıjan) «Ań­shylyq mıfologııadaǵy ańshylyq táńi­risi», elaralyq Túrki akade­mııa­sy­nyń professory, Kadyraly Qońqabaev (Qyrǵyzstan) «Túrik jer, sý ataýlaryndaǵy kıelilik máselesi: mıfter, ańyzdar, túsinikter, senimder», Had­jetepe ýnıversıtetiniń profes­sory О́zkúl Chobanoǵlý (Túrkııa) «Má­denı semantıka kontekstindegi túr­ki mıfologııasyndaǵy albasty fe­nomeni», Gazı ýnıversıtetiniń pro­fessory, Ibrahım Dılek (Túr­kııa) «S.Qondybaıdyń zertteýleri negi­zinde túrki mıfologııasyn zertteý máselesindegi problemalardy she­shýdiń joldary», A.Baıtursynov atyndaǵy til bilimi ınstıtýtynyń dırek­tory, professor Erden Qajybek «Serik­bol Qondybaı jáne túp-tektúrik ortaq­tyqty paremıologııalyq, antro­pologııalyq, mıftik, epostyq, arheo­logııalyq, etnografııalyq jáne tildik de­rekterdi sáıkestendire qalpyna kel­­tirý ózektiligi», fılologııa ǵylym­darynyń doktory, professor Ánes Ǵarıfolla «Baıyrǵy qazaq dúnıetanym júıesin rekonstrýksııalaý: ádisteri men­ nátıjesi» taqyryptarynda baıandama jasasa, ózge de ǵalymdardyń mańyzdy ári qyzyqty taqyryptarda baıandamalary tyńdaldy. Sheteldik ǵalymdar Serikbol talantyna, shyǵar­mashylyǵyna tańdanystaryn jasyrǵan joq.

– Men Serikbol eńbekterin oqyp tańǵaldym. Men onyń túrki dúnıesiniń mıfologııasynda qaldyrǵan izin asa qundy mura, úlken syı dep baǵalaımyn. Qazaqstanda jarııalanǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy Serikbol shyǵarmashylyǵymen ushtasyp jatyr, – dedi amerıkalyq professor F. Gúven.

Konferensııa sońynda qatysýshylar Qazaqstan Respýblıkasynyń Máde­nıet já­ne sport mınıstrligine S.Qon­dy­­baı­dyń azamattyq úlgisi jáne shy­ǵar­­­ma­shylyǵyn nasıhattaýdy odan ári jandandyrý maqsatynda jas ur­­paq­qa arnalǵan kórkem shyǵar­ma­lar men týyndylardyń jazylýy­na báı­ge jarııalaýǵa, Qazaqstan Res­pýb­lıka­synyń Bilim jáne ǵylym mınıs­tr­ligine Ulttyq bilim berý júıesiniń bar­lyq deńgeıinde S.Qondybaıdyń ómir joly men ǵylymı murasyn oqytý jáne ony jastarǵa otansúıgishtik tár­bıe berý isinde paıdalanýǵa, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehnologııalar­ jáne ınjınırıng ýnıversıteti, Q.Juba­nov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memle­kettik ýnıversıteti jáne A.Baı­tur­synuly atyndaǵy Til bilimi ıns­tıtýty ǵalymdarynyń Serikbol Qon­dybaı shyǵarmashylyǵy jáne ulttyq rýhanı muralardy jańasha paıymdaý máseleleri boıynsha birlesken ǵy­lymı-zertteýler júrgizýin úıles­tirýdi, S.Qondybaıdyń irgeli eńbegi, 4 tomdyq «Arǵyqazaq mıfologııa­syn» IýNESKO tilderine aýdarý ju­mys­taryn qolǵa alýdy, Ǵylym komı­tetiniń 2018-2020 jyldarǵa jarııa­lanatyn ǵylymı-zertteýlerdi grant­tyq qarjylandyrý konkýrsynda Qazaq­s­tan Respýblıkasy joǵary oqý oryn­dary men ǵylymı uıymdarynyń S.Qondybaı shyǵarmashylyǵynyń ár salasy boıynsha ǵylymı jobalar usyný múmkindigin qamtýǵa yqpal etý­ge, mektepke deıingi bilim berý tár­bıelenýshileriniń, oqýshylar men jas­óspirimderdiń jas erekshelikteri men damyp-jetilý satylaryna sáıkes mıftaný oqýlyqtaryn («Sýretti mıfologııa», «Qazaq mıfologııasynyń hrestomatııasy» t.s.s.) jazýdy qolǵa alýǵa, Mańǵystaý oblysy ákimdigine Sh.Esenov atyndaǵy KMTjIÝ janynan «S.Qondybaı muralaryn zertteý jáne nasıhattaý ortalyǵyn» ashý máselesin qarastyrýdy, Shetpe aýylynda ǵalym turǵan úıdi mýzeı ekspozısııasy retinde ashýǵa yqpal jasaýdy, S.Qondybaı shyǵarmashylyǵy bo­ıynsha eki jyl saıyn respýblıkalyq jáne halyqaralyq sımpozıým, konferensııany kezektestirip ótkizýge yqpal etýdi jáne onyń shyǵarmashylyǵyna negizdelgen oblystyq memorıaldyq mýzeıge S.Qondybaı esimin berýdi usynýdy, oblystyq memorıaldyq mý­zeı­di zamanaýı talaptarǵa saı ekspozısııalaýdy qarjylandyrý máselesin qarastyrýdy usyndy.

Konferensııadan soń Serikbol Qondybaı zıratyna arnaıy barǵan kon­ferensııa qonaqtary odan ári Beket ata, Shaqpaq ata, Shopan ata qaýymdaryn aralap, óliler rýhyna Quran baǵyshtady.

Ǵalym S.Qondybaıdyń 50 jyl­dyq mereıtoıyna arnalǵan konferen­sııa­nyń ótýi qandaı mańyzdy, jaýapty bolsa, onyń sońynda qalar taǵy­lym­y da ma­ńyzdy, ıaǵnı ǵylymı konferensııa­dan qazaq, túrki, tipti álem ǵyly­myna úles qosar ja­ńalyqtar kútiledi. Serik­bol­­dyń senimi men úmiti de osy – sońyn­da qalǵan baýyr­larynyń mıfolo­gııa ǵy­ly­­myn den­dep zertteýi, óz túbimiz ben teg­i­­mizdi, tarı­hymyzdy jańasha tanýǵa myq­­­ty ǵy­ly­mı derek-dáıektermen qarý­­l­a­­nyp, batyl qadam jasaýy bolatyn.

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

Mańǵystaý oblysy