Ýaqyt ótken saıyn tolassyz tolyǵyp, dınamıkalyq qarqynmen damyp kele jatqan Eýrazııa júregindegi elorda arhıtektýralyq turǵydan kelgende, álemdegi eń sulý qalalardyń biri ǵana emes, biregeıine aınalyp, bir-birine uqsamaıtyn ǵımarattary qyzdyń jıǵan júgindeı sap túzep, sáýletine dáýleti saı, irgeli megapolıske tán sıpattyń bárine de ıe boldy. Búginde Astana qaı turǵydan alsaq ta álemdik standarttarǵa tolyq saı. Munda kóz tartatyn nysandar jetkilikti.
«Teatr kıim ilgishten bastalady» demekshi, álemniń qaı buryshynan kelse de qonaqtaryn qushaq jaıa qarsy alatyn halyqaralyq standarttardyń ozyq úlgilerin eskere otyryp, boı kótergen áýejaıy men temir jol jáne avtokólik vokzaldary da, symdaı túzilgen qonaqúıleri de, «Astana Opera» teatry men zamanaýı konsert zaldary da, irgeli ýnıversıtetteri men ózge bilim oshaqtary da, búgingi ınnovasııalyq tehnologııalardy boıyna jınaqtaǵan densaýlyq saqtaý nysandary da, tez damyp kele jatqan transport júıesi de, iri halyqaralyq forýmdar ótetin irgeli nysandary da, qala turǵyndary ǵana emes, sheteldik týrıster de emin-erkin serýen quratyn jasyl jelekke oranǵan parkteri men saıabaqtary jáne zamanaýı sport keshenderi kózdiń jaýyn alady. Sosyn, bulaı deýge irgetas bolatyn negizdeme de jetkilikti.
Birinshiden, qalanyń bas jospary o bastan-aq minsiz jasalǵan bolatyn. Bul oraıda Nursultan Nazarbaevtyń arnaıy shaqyrýymen elimizge kelip, Astananyń bas josparyn túbegeıli jasaqtaýǵa atsalysqan jahandyq arhıtektýra áleminiń eń ozyq oıly ǵulamalary, japondyq sáýletshi Kıse Kýrakava men esimi álemge áıgili brıtandyq arhıtektor Norman Fosterdiń sińirgen eńbegin erekshe atap ótý paryz. Shyndap kelgende, Astananyń ǵana emes, jańa zamandaǵy egemen Qazaqstan memlekettiginiń de bas sáýletshisi jáne elimizdiń syndarly ishki saıasaty men kópvektorly syrtqy saıasatynyń somdaýshysy da Elbasynyń ózi ekeni kúmán týdyrmaıdy.
О́ziniń 20 jyldyq tarıhynda Astana Elbasynyń bastamasymen tegeýrindi iske asyrylyp kele jatqan ondaǵan megajobalardyń lokomotıvine aınaldy. Buǵan 2010 jyly elordada ótken EQYU sammıtin, halyqaralyq arenada úlken qurmetke ıe bolǵan ári alda altynshy ret ótkizilmekshi bolyp otyrǵan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin, Astanada tusaýy kesilgen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty, keıingi 11 jyl boıy úzbeı ótkizilip, Azııa Davosy atanyp úlgergen Astana ekonomıkalyq forýmyn, bul kúnde irgeli halyqaralyq uıymdardyń sanatyna qosylǵan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi Keńestiń, Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń, sondaı-aq Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymynyń jáne Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi uıymynyń sammıtterin, sol sııaqty 2011 jyly elordada ótken qysqy Azııa oıyndaryn, sonymen qatar Sırııadaǵy qandy shıelenisterdi toqtatý maqsatymen keıingi jyldary elordada úzbeı ótkizilip kele jatqan bitimgerlik sharalardy jatqyzýǵa bolady.
2017 jyl Astana ómirindegi eń aıtýly tarıhı kezeń boldy. Jahandyq Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń basshylyǵymen Astanada ótken Halyqaralyq mamandandyrylǵan EKSPO-2017 kórmesi el ómirindegi eń aıtýly tarıhı beles bolýymen qatar Uly Dala eliniń ataq-dańqyn kúlli álemge pash etip, halqymyzdyń ár azamatynyń sanasyna sáýle shashqan rýhanı jańǵyrýdyń ǵajap úlgisi boldy.
Endi mine, jaqyndap qalǵan aldaǵy 5 shildede Astanada búkilálemdik mánge ıe Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń resmı ashylý saltanaty kútip tur. Sóıtip Astana budan bylaı álemdegi saýsaqpen ǵana sanarlyq London, Nıý-Iork, Parıj, Frankfýrt, Tokıo, Sıngapýr, Shanhaı, Gonkong, Sıýrıh, Madrıd, Amsterdam, Maıamı, Los-Anjeles, Mehıko, San-Paýlý, Seýl, Sıdneı, Dýbaı jáne Máskeý sekildi álemdik jáne aımaqtyq qarjy ortalyqtarynyń arasynan óz ornyn oıyp alatyn bolady.
Bul bastamanyń basynda da Elbasy Nursultan Nazarbaev tur. Sosyn, Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurý jónindegi tapsyrmasyn Elbasynyń belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, otandyq bank jáne qarjy júıesiniń kásibı de bilgir mamany, matematık, M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń jáne AQSh-tyń Djordjtaýn ýnıversıtetiniń túlegi ári memlekettik tilmen qosa orys, aǵylshyn, fransýz tilderin de jetik meńgergen, sondaı-aq elimizdegi memlekettik jaýapty qyzmetter tizbeginen ysylyp ótken Qaırat Kelimbetov sekildi bilikti tulǵaǵa júktelýi beker emes. О́ıtkeni álemdik máni bar megajobany az ýaqyt ishinde ári sapaly iske asyrý tek osyndaı bilikti tulǵanyń ǵana qolynan keletin asa jaýapty jumys bolatyn. Máselen, keıingi eki jylda atalmysh Ortalyq tóraǵasynyń basshylyǵy atqarǵan jáne áli de iske asyryp jatqan is-sharalardyń kóńil kónshitetinin aıtý paryz.
Birinshiden, Ortalyq komandasy joǵaryda atalǵan búkilálemdik mánge ıe London jáne Nıý-Iork qarjy ortalyqtarymen qatar zonalyq jáne aımaqtyq mánge ıe ózge halyqaralyq qarjy ortalyqtarynyń bárine de jıi-jıi at izin salyp, olardyń álemdik qarjy naryǵyndaǵy is-tájirıbelerimen etene jaqyn tanysyp, zerttep, zerdelep, Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń uıymdastyrý jumysyna da, bolashaq ınfraqurylymyn jasaqtaýǵa da jete paıdalanatyn taptyrmaıtyn úlgi ekeni aıqyn kórinip tur.
Ekinshiden, Astanada óz jumysyn bastap ketken Halyqaralyq qarjy ortalyǵy geografııalyq turǵydan da úlken mánge ıe. О́ıtkeni bul ortalyqtyń alyp Azııa men Eýropa qurlyqtarynyń arajiginde ornalasýy qaı turǵydan da óte tıimdi. Bir jaǵynan ol alyp Qytaı qarjy naryǵyna tıip tursa, ekinshi jaǵynan Reseı qarjy naryǵyna da qol sozym jerde, tipti Ortalyq Azııa naryǵy men alys-jaqyn kórshiles memleketterdiń qarjy júıeleri úshin de óte tıimdi bolatyny kúmán týdyrmaıdy.
Úshinshiden, geografııalyq turǵydan keletin bolsaq, Astana qarjy ortalyǵy men jahandyq mánge ıe bolyp otyrǵan irgeli London halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń arasynda belgili bir uqsastyqtyń bar ekenin baıqamaý múmkin emes. О́ıtkeni Londonnyń Batys pen Shyǵysty bólip turǵan nóldik merıdıanda ornalasýy ony barlyq naryqtarǵa, onyń ishinde Taıaý Shyǵys naryqtary men Afrıka naryǵyna da qoljetimdi etip, úlken rólge ıelik etýge múmkindik berip otyr. Árıne, bul jerde Astana qarjy ortalyǵynyń tıimdiligin tek geografııalyq turǵydan ǵana sóz etip otyrmyz. Demek, biz onyń joǵaryda atalǵan qarjy ortalyqtarynyń deńgeıine jetýi úshin aldaǵy uzaq jyldar boıy ter tógýine týra keletinin nazardan múlde tys qaldyryp otyrǵan joqpyz. Máselen, London halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń álemdegi búgingi kóshbasshylyq róline jetý úshin 200 jyldyń, al Nıý-Iork pen Tokıo ortalyqtaryna bir ǵasyrdyń qajet bolǵanyn eske salyp otyrmyz.
Tórtinshiden, Astana qarjy ortalyǵy aınalasyndaǵy ózge naryqtarǵa tartymdy bolýy úshin London qarjy ortalyǵy sekildi tómende toptastyrylǵan ondaǵan sıpattarǵa qol jetkizýi shart:
– tabys salyǵynyń tómendigi jaǵynan London búgin ózge ortalyqtardyń bárine úlgi bolyp otyr. Máselen, Londonnyń salyq erejeleri ózgeler úshin taptyrmaıtyn múmkindik, óıtkeni tabys salyǵynyń tómendigi jaǵynan Brıtanııa, AQSh, Germanııa, Fransııa jáne Italııa sekildi memleketterdiń báriniń de aldyn orap ketedi jáne bul Astana qarjy ortalyǵy úshin de eń qajetti tetik;
– sońǵy onjyldyqta bıznes úshin álemdegi eń tıimdi mekenge aınalǵandyqtan, London búkilálemdik qarjy ortalyǵy degen ataqtan eshqashan aıyrylyp kórgen emes;
– álemdegi kez kelgen kompanııa búgingi tańda Londonda ornalasqan ondaǵan qarjy tetikteri men múmkindikterge qol jetkize alady, óıtkeni «aqsha – taýar» degen aksıoma osy naryqta alǵash ret shyndyqqa aınaldy, sebebi bul naryqta, izdegenge suraǵan demekshi, qomaqty ınvestısııa izdeýshiler de, ondaı ınvestısııany tıimdi ornalastyrýǵa yntaly qarjy mekemeleri de jetip artylady;
– London Sıtı tek Eýropa naryǵynda ǵana emes, búkilálemdik qarjylyq naryqta da asa joǵary rólge ıe;
– London Sıtı bar bolǵany bir ǵana kvadrat mılde ornalasqanyna qaramastan, munda ınstıtýsıonaldyq ınvestorlardan, atap aıtqanda, óz esep shottarynda mıllıardtaǵan qarjy jınaqtalǵan ártúrli bankter, ınvestısııalyq, zeınetaqy nemese saqtandyrý qorlarynan aıaq alyp júre almaısyń;
– búgingi tańda London Sıtıdiń ózinde ǵana 474 sheteldik bank ornalasqan;
– ashyq aqparat kózderinen belgili bolyp otyrǵandaı, Sıtıde ornalasqan ártúrli qorlardyń jıyntyq qarjy somasy búginde 9 trıllıon dollardy quraıdy;
– qarjylyq jáne saıası yqpaly ushan-teńiz bolǵandyqtan, London Sıtıdi halyqaralyq arenada búgin «kúlli álemdi bıleıtin altyn mıl» dep te atap júr;
– halyqaralyq qarjylyq operasııalar jasaýda búgingi álemde Londonǵa teń keletin birde-bir naryq ortalyǵy kezdespeıdi, óıtkeni syrtqy emınentter aksııalary satylymynyń 35 prosenti de, sol sııaqty valıýtalyq operasııalardyń úshten biri de, bırjadan tys naryq operasııalarynyń 40 paıyzdan astamy da, sondaı-aq eýrooblıgasııalar satylymynyń 70 paıyzy men halyqaralyq bank kredıtteriniń 60 prosenti de osy qalaǵa tıesili;
– London, sonymen qatar altyn, kúmis nemese platına sekildi baǵaly metaldar satý jóninde de eń aldyńǵy shepte keledi;
– Sıtıdiń taǵy bir tartymdy ereksheligi – biregeı ári esh memleketke baǵynbaıtyn óte ádiletti brıtandyq sot júıesin basshylyqqa alyp otyrǵandyǵy. Dál osy sot júıesin Astana qarjy ortalyǵy da engizip otyr.
Demek, joǵarydaǵy basymdyqtardy nysanaǵa alyp qana qoımaı, olardy is júzine asyrýdy óz mindetine alǵan Astana qarjy ortalyǵynyń aldynda óte jaýapty mindetter men kezeńderdiń kútip turǵanyn kózge elestetý qıyn emes jáne bul týraly Qytaı Halyq Respýblıkasynyń mańdaıaldy SGTN telekompanııasy arqyly álemge taratylǵan aǵylshyn tilinde bergen aýqymdy suhbatynda Qaırat Kelimbetov myrza da egeı-tegjeıli toqtalǵanyn atap ótýdiń reti bar. Endeshe, Astananyń ǵana emes, kúlli Eýrazııa aýmaǵynyń jaýharyna aınalyp kele jatqan jańa halyqaralyq qarjy ortalyǵyna sáttilik tileıik, aǵaıyn!
Ádil AHMETOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq joǵary mektep Ǵylym akademııasynyń akademıgi
