Fýtbol tarıhynan aıaqdop óneri eń alǵash Ulybrıtanııada paıda bolǵan dep bilemiz ǵoı. Degenmen fýtbol oıyndary Brıtanııadan bólek Shveısarııada da oınala bastaǵan. Sonymen qatar álemdegi tuńǵysh komanda «Sankt Gallen» 1879 jyly Lozannada qurylyp, áli kúnge deıin klýb retine oıyn ótkizip keledi. Halyqaralyq fýtbol federasııasyn (FIFA) qurǵan alǵashqy jeti memlekettiń ishinde Shveısarııa bolǵanyn eskersek, bul quramanyń da fýtbolǵa talasy bar ekenin ańǵartatyndaı.
Shveısarııaǵa fýtbol erte kelgenimen, óte kesh damydy. 1934 jáne 1966 jyl aralyǵynda álem chempıonatyna qatysqanymen, shırek fınaldan ári asa almaǵan. Al 1970 pen 1990 jyldar aralyǵynda Shveısarııa álem chempıonatynda da, Eýropa birinshiliginde de jarytyp dop tepken joq. Sebebi 20 jyl boıy atalǵan eshqandaı birinshiliktiń fınalyna shyǵa almaı keldi.
1990 jyly quramaǵa aǵylshyn jattyqtyrýshysy Roı Hodjconnyń kelýimen Shveısarııa fýtboly jańa dáýirge aıaq basyp, burynǵy abyroıyn qaıta tikteı bastady. Eń birinshi 1994 jyly AQSh-ta ótken álem chempıonatyna qatysyp, 1/8 fınalǵa deıin, araǵa eki jyl salyp Eýropa chempıonatynda boı kórsetti. Bir qyzyǵy, 1996 jylǵy birinshilik Shveısarııa tarıhyndaǵy eń birinshi qart qurlyq chempıonaty retinde tarıhta qaldy.
Shveısarııa quramasy sońǵy ret 2014 jyly Brazılııada ótken dop dodasyna qatysyp, 1/8 fınalǵa deıin jetken. «E» tobynda synǵa túsken shveısarııalyqtar Fransııamen birge alǵashqy eki oryndy bólisip, kelesi kezeńge joldama aldy. 1/8 kezeńinde bolashaq fınalıst Argentına quramasyna tap kelip, qosymsha ýaqytta ǵana Messıdiń komandalastaryna ese jiberip qoıdy.
Álem chempıonatyna irikteý kezeńinde Shveısarııa quramasy Portýgalııa, Vengrııa, Farer araldary, Latvııa jáne Andorramen birge bir topta jalǵyz joldamany sarapqa saldy. Jerebe tartý rásiminen keıin-aq toptaǵy eń úzdik eki qurama belgili edi. Tek birinshi oryn men joldamaǵa ıe bolatyn komandany ǵana anyqtaý qalǵan edi. Irikteý barysynda biz chempıon komandany anyqtaý barysy ońaıǵa soqpaǵanyna kóz jetkizdik.
Shveısarııa sońǵy týr aldynda 9 oıynnyń barlyǵynda jeńiske jetip, top jeńimpazy retinde joldamany ıelenýge bir taban jaqyn turǵan-dy. Al Ronaldý bastaǵan Portýgalııa quramasynyń alǵashqy týrda Shveısarııadan jeńilgenin aıtpaǵanda, 8 jeńispen ekinshi orynda Shveısarııany izbe-iz qýyp kele jatqan bolatyn. Joldamany naqty qaı komanda ıelenetini Portýgalııada ótetin sońǵy týrda anyqtalatyn edi. Tartysqa toly ótken matchta alań ıeleri 2:0 esebimen jeńiske jetip, shveısarııalyqtar topta ekinshi orynǵa túsip qaldy. Degenmen Shveısarııa quramasy joldama berer qosymsha matchta Soltústik Irlandııaǵa qarsy oınap, tájirıbesiniń arqasynda joldamaǵa ıelik etti. Osy jetistiginiń arqasynda Vladımır Petkovıch shákirtteri FIFA reıtınginde segizinshi orynǵa deıin kóterilýge múmkindik aldy.
Álem chempıonatynyń fınaldyq kezeńinde Shveısarııa «E» tobynda Brazılııa, Kosta-Rıka jáne Serbııa quramasyna qarsy oıyn ótkizedi. Shveısarııalyqtar alǵashqy týrda-aq álemniń bes dúrkin chempıony Brazılııamen synǵa túsedi. Ekinshi týrdy Serbııaǵa qarsy ótkizse, sońǵy týrda Kosta-Rıka quramasymen jolyǵady.
Shveısarııa quramasynyń tizimi:
• qaqpashylar: Roman Bıýrkı («Borýssııa D», Germanııa), Ivon Mvogo («Leıpsıg», Germanııa), Iаnn Zommer («Borýssııa M», Germanııa);
• qorǵaýshylar: Manýel Akandjı («Borýssııa D», Germanııa), Ioan Djýrý («Antalıaspor», Túrkııa), Nıko Elvedı («Borýssııa M», Germanııa), Mıhael Lang («Bazel»), Shtefan Lıhtshtaıner («Arsenal», Anglııa), Jak-Fransýa Mýbandje («Týlýza», Fransııa), Rıkardo Rodrıges («Mılan», Italııa), Fabıan Sher («Deportıvo», Ispanııa);
• jartylaı qorǵaýshylar: Valon Behramı («Ýdıneze», Italııa), Blerım Djemaılı («Bolonıa», Italııa), Jelson Fernandesh («Aıntraht», Germanııa), Remo Froıler («Atalanta», Italııa), Djerdan Shakırı («Stok Sıtı», Anglııa), Granıt Djaka («Arsenal», Anglııa), Stıven Sýber («Hoffenhaım», Germanııa), Denıs Zakarııa («Borýssııa M», Germanııa);
• shabýylshylar: Iosıp Drmıch («Borýssııa M», Germanııa), Brıl Embolo («Shalke», Germanııa), Marıo Gavranovıch («Dınamo», Horvatııa), Harıs Seferovıch («Benfıka», Portýgalııa).
Álı BITО́RE,
«Egemen Qazaqstan»
