«Eger bala esh sebepsiz jylaı berse ol onyń tárbıesizdiginiń belgisi emes. Shyn máninde mundaı búldirshinder jurt kóp jerde, shýly oryndarda, jaryqtyń kóptiginen qatty mazasyzdanady. Al tynyshtalýy úshin azdap ýaqyt berý kerek. Máselen qarapaıym eki adam sóılesse tek bir-birin ǵana tyńdap otyrady. Al aýtızmge tap bolǵan jandardyń sezimtaldyǵy óte joǵary. Máselen olar jaryqtyń, kameranyń daýysyn, tipti operator adamnyń demalyp otyrǵanyna deıin sezedi ári bárin bir deńgeıde qabyldaıdy. Oǵan oıyn jınaý ońaı emes. Úlken streste júredi», dep AQSh-tyń fızıkalyq jáne aqyl-oıy kemistigi bar adamdardyń ómirge beıimdelý jónindegi maman Krıs Lakkaro aýtızmge ushyraǵan balalardyń sezimin sýrettep berdi.
Tarıhqa kóz júgirtsek aýtızmge ushyraǵan ataqty tulǵalar az bolmaǵan. Olardyń qatarynda álemge áıgili avstralııalyq kompozıtor Volfgang Amadeı Mosart, polıak-fransýz ǵalymy Marııa Kıýrı, ónertapqysh Tomas Edıson, t.b. bolǵan desedi. Bertin kele «Pokemon» serıalynyń, túrli oıyndardyń avtory japonııalyq Satosı Tadzırıdiń, tipti Microsoft kompanııasynyń negizin qalaýshy Bıll Geıtstiń «erekshe» ekeni BAQ betterinde birneshe márte aıtyldy.
Jaryq dúnıege qadam basqan kúnnen jalǵannyń qıynshylyǵyna tap bolǵan jandar aramyzda az emes. Olardyń seziminde, kózqarasynda eshqandaı kinárat joq. Biraq kóp jaǵdaıda qoǵamda ornyn taba almaı, boıyndaǵy áleýetin júzege asyra almaı jatatyn kezder bolady. Mundaı «erekshe jandardyń» jurt qatarly ómir súrýine ne kedergi bolýy tıis?! Biz osy tusta álemniń birneshe elindegi aýtızmge ushyraǵan sábılerdiń kórsetkishi, olarǵa jasalyp jatqan jaǵdaılarǵa qysqasha sholý jasap kórdik.
AQSh. Muhıttyń arǵy betindegi alyp memlekette shamamen 68 adamnyń bireýi aýtızmge shaldyqqan eken. Jurt qatarly múmkindiktiń bárine ıe bolady. Qoǵamnan oqshaýlanbaıdy, qaıta qatarlastary sekildi mektepte bilim alyp, óz ornyn tabýyna járdem beriledi. Árıne bul tusta balanyń qabileti men qalaýy da eskeriledi. Máselen keıbirine arnalǵan arnaıy sabaqtar bar. Al endi biri fızıkalyq nemese psıhıkalyq aqyl-esi tolyq oqýshylarmen bir partada otyrady.
Mundaı balalar úshin kómek ártúrli keledi. Ata-analardyń biri bilikti muǵalimdi tańdasa, endi biri qasynda júretin tárbıeshisi bolǵanyn qalaıdy. Munyń bári árıne az qarjyny talap etpeıtini belgili. Biraq jergilikti bılik 21 jasqa deıin bárin jan-jaqty qamtamasyz etýge mindetti. Osyǵan baılanysty AQSh-ta «Erte qadam» atty federaldy baǵdarlama da ázirlengen.
Bul elde bir balanyń terapııasyna ortasha eseppen alar bolsaq 30 myń dollar jumsalady.
Izraıl. Bul memlekettegi mektep oryndarynda aýtızmi bar búldirshinderge arnaıy jaǵdaı qarastyrylǵan. Olar art-terapevt, psıholog mamandarymen únemi baılanysta bolady. Mektep ákimshiligi «erekshe balalarǵa» jaǵdaı jasaý úshin arnaıy uıymdarmen baılanys ornatqan. Aıta keter taǵy bir jaıt, ár topta úsh-tórt bala bolsa, eki psıholog olarmen turaqty jumys istep otyrady. Budan bólek aptasyna bir márte jınalyp, kóńil kóteredi. Bul memleket tarapynan arnaıy ázirlengen baǵdarlama arqyly júzege asyp otyrady. Mundaı jaǵdaı úshin ata-analary qarjylyq turǵyda shyǵyndalmaıdy.
Reseı. Kórshiles elde aýtızm sany jyl sanap artyp barady. Máselen 2000 jyly 10 myń sábıdiń 26-sy «erekshe» bolsa, 2005 jyly 250-300 balanyń bireýinde kezdesetin bolypty. 2008 jylǵy Dúnıejúzilik aýtızm uıymynyń málimeti boıynsha 150 balanyń bireýinen anyqtalǵan. Sońǵy on jylda bul kórsetkish on esege kóbeıipti.
2016 jyly densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń taratqan málimeti boıynsha 18 jasqa deıingi aýtızmniń kórsetkishi 2015 jylmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı artqan. Iаǵnı 2015 jyly 17,7 myń oqıǵa tirkelse, 2016 jyly bul esep 22 myńnan asypty.
Statıstıka boıynsha Reseıde «erekshe balasy» bar otbasylardyń 80 paıyzynyń jaǵdaıy tómen. Oǵan birden bir sebep ata-analardyń biri kóp jaǵdaıda balasynyń densaýlyǵyna baılanysty jumysynan shyǵýǵa májbúr bolady. Al balanyń turaqty emi úshin keminde 30-70 myń rýbl qajet.
Ata-analardyń kóbi balasynyń úı jaǵdaıynda bilim alǵanyn jón kóredi.
Qazaqstan. Elimizde de aýtızm kórsetkishi artyp barady. Máselen, bir ǵana Ońtústik Qazaqstan oblysynda qazir 123 bala baqylaýda tur. Onyń 23-i – mektep jasyndaǵy jasóspirimder bolsa, al 29-y – ońaltý ortalyǵynda. Arnaıy balabaqshaǵa baratyndar da joq emes. Sondaı-aq qyryqqa jýyǵy úıde bilim alsa, 19-y orta mekteppen qamtylǵan. Sanaýly jyldar buryn ǵana árbir 100 myń búldirshinniń birinde kezigetin dert qazir tipten jıilep barady.
Joǵaryda atalǵan elderdiń kórsetkishine qarap-aq bul dert Qazaqstandy ǵana emes, búkil álemdi alańdatyp otyrǵanyn baıqaýǵa bolady. Qudaı betin ary qylsyn, qazir keı ǵalymdar 2025 jylǵa qaraı árbir ekinshi adam aýtızmge shaldyǵýy múmkin ekenin aıtyp dabyl qaǵyp otyr.
Elimiz egemendigin alǵaly shırek ǵasyrdan endi asyp barady. Bizdegi jaǵdaı AQSh, Izraıl elderimen ıyq tirestire alatyndaı deńgeıde bolmasa da qoǵamda oń kózqaras baıqalyp keledi. Elimizde «Aýtızmdi birge jeńemiz» atty arnaıy aksııa qolǵa alyndy. Sol sııaqty Qazaqstannyń túrli qalalarynda osyǵan uqsas sharalar uıymdastyrylyp, búldirshinderge túrli kómek kórsetilip jatyr.
Osydan birer aı buryn, ıaǵnı sáýirdiń basynda Astanadaǵy «Keruen» ortalyǵynda aýtızm dıagnozy bar balalarǵa arnalǵan arnaıy is-shara ótti. Jıyn barysynda búldirshinderdiń, jalpy osy jaǵdaıǵa tap bolǵan jetkinshekterdiń qoǵamdaǵy orny, olardyń sezimi jaıly aqparat taratyldy. Bul sharaǵa qatysqan ata-analardyń biri Janna Mersaǵatova týabitti aýtızmge shaldyqqan balasynyń qazir 1-synypta oqyp júrgenin aıtty.
– Qazir «Bolashaq» Korporatıvtik qorynyń uıymdastyrýymen arnaıy sómkeler daıyndap jatyrmyz. Naqtyraq aıtar bolsaq, atalǵan qor aýtızmi bar sábılerge qoldaý bildirip, olardyń ınklıýzıvti baǵdarlamaǵa engizýge qajet jumystardy qolǵa aldy. Árbir bala mektepte bilim alýǵa quqyǵy bar. Sol sııaqty aýtızmge dýshar bolǵan jandar da olardan kem emes, – dep Janna Mersaǵatova.
«Bolashaq» korporatıvti qorynyń dırektory Dınara Sháıjúnisovanyń aıtýynsha qazirgi jurttyń «erekshe balalarǵa» degen kózqarasy basqa deńgeıde. Ol aýtızm dıagnozy bar balalar ózgelermen birdeı bilim alýǵa qaýqarly ekenin ári olarǵa tek qoldaý kórsetý kerektigin aıtty.
Budan bólek 2 sáýir – álemdik «Aýtızm jaıly aqparat taratý kúnine» oraı Astanada búldirshinderge arnaıy mýltfılm kórsetildi. Joǵaryda aıtylǵandaı olar qatty daýysqa asa sezimtal keledi. Sondyqtan elordada balalardyń jaılylyǵy úshin mýltfılm daýysy baıaý shyǵarylyp, jaryq qosýly turdy.
Mundaı jandarǵa ary qaraı ne istemek kerek? Bul áli kúnge deıin belgisiz. Mamandardyń aıtýynsha ata-analar balasynyń emin toqtatpaı jalǵastyra bergeni jón. Eger qoldanǵan em-domy áser etpese jańa múmkindikterdi paıdalanyp kórgeni durys. Bolashaqqa degen alańdaýshylyq qalypty jaǵdaı bolǵanmen aýrýǵa moıynsunyp, berilý jaqsylyqqa aparmaıdy.
Sóz sońynda sońǵy kezderi ınternette taralyp ketken myna bir oqıǵany tilge tıek etýdi jón kórdik. Oqıǵanyń qanshalyqty ras ekeni anyqtalmaǵan, alaıda ata-analarǵa úmit uıalatyp, senimin arttyrýǵa kómektesetini anyq.
Bul áıgili ónertapqysh Tomas Edısonnyń basynan ótken desedi. Mektepte oqyp júrgen shaǵynda Tomas anasyna muǵaliminiń hatyn jetkizedi. Balasynyń hatyn oqyǵannan keıin kózinen bir tamshy jas yrshyp ketedi. «Sizdiń balańyz – genıı. Bul mektepte sizdiń balańyzǵa laıyqty deńgeıde bilim berip, birnársege úıretetin muǵalim joq. О́tinemin, ony ózińiz oqytyńyz», dep daýystap oqyp beredi.
Arada jyldar ótedi. Anasy qartaıyp, qaıtys bolady. Bul ýaqytta Tomas Edıson óz ýaqytyndaǵy tanymal ónertapqyshtardyń birine aınalady. Birde ol bala kúninde ákep bergen qaǵazdy taýyp alyp oqyp shyǵady da anasy sekildi kóz jasyna erik beredi. Shyn máninde ol hatta bylaı dep jazylǵan eken: «Balańyzdyń aqyl-esi kem. Endi onyń mektebimizde bilim alýyna jol bermeımiz».
Osydan keıin ol óziniń kúndeligine: «Tomas Alva Edınson aqyl-esi kem adam bolǵan. Biraq anasynyń erliginiń arqasynda uly danyshpandardyń birine aınaldy», dep jazady.
Aıan ÁBDÝÁLI,
«Egemen Qazaqstan»
