Saıahat jýrnalıstıkasy aqparat arqyly qoǵamnyń kommýnıkatıvtik ıntegrasııasyn júrgizedi, sondaı-aq belgili etıkalyq normalardy, mádenı negizdi belgileıdi. Trevel-jýrnalıstıka elementteri massmedıada hard-nıýstan (hard-news) soft-nıýsqa (soft-news), ıaǵnı salmaqty aqparattan oıyn-saýyqqa deıingi aralyqty qamtıdy. Búgingi tańdaǵy trevel-baǵdarlamalar shyn máninde birneshe janrdyń qospasynan turady. Mysaly, tarıhı-geografııalyq habarlar ǵylymı-derekti fılmder men jolsapar ocherkterinen, tanymdyq dáristerde týyndaıdy. Trevel-jýrnalıstıka halyqaralyq qatynasta úlken mańyzǵa ıe. Sonymen qatar týrızmniń damýyna, adamdardyń til úırenip, jan-jaqtylyǵyn arttyrýyna kómektesedi jáne ózindik dárejede týrısterdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge de septigin tıgizedi.
«Travel» uǵymy negizinen órkenıetti zamanda jańa termın bolyp engeni ǵana bolmasa, onyń tarıhy tereńnen bastalady. HIH ǵasyrǵa deıin «saıahat» belgili bir elder týraly ashyq málimet alý kózi bolyp keldi. Jer bederi, geografııasy, halyq sany, sharýashylyǵy, tarıhy jaıyndaǵy qundy aqparlar sol zamandaǵy saıahatshy-ǵalymdardyń arqasynda kópshilikke berilip otyrǵan.
Sońǵy jyldary jeke jáne ekstremaldi týrızm aıryqsha damyp keledi. Otbasymen jáne jeke saıahatshylar sapardan alǵan áserlerimen áleýmettik jelilerde vıdeoblog júrgizý arqyly, ártúrli postar jazý arqyly bólisip jatady. Keıbireýleri jelidegi dostarymen sóılesip, bir-birlerine keńes berip, qaı jerge barýǵa bolady, qaı qonaq úıde toqtaýǵa bolady degen suraqtarǵa jaýap alady. Zertteýshi N.Maslova óziniń 1980 jyly jarııalanǵan jolsapar ocherkinde: «Trevel-jýrnalıstıka óziniń pálsapasymen erekshelenedi. Bul – belgili bir avtordyń jeke qabyldaý súzgisinen ótken álemniń sıpaty», – dep jazǵan.
Trevel-jýrnalıstıka arqyly týrızmdi damytýdyń bizge qandaı paıdasy bar degen suraqqa jaýap bere keteıik. 2010 jyldan bastap álemniń kóptegen memleketterinde Dúnıejúzilik týrıstik uıymnyń «Týrızm: perspektıva – 2030» dep atalatyn baǵdarlamasy qolǵa alyndy. Týrızmniń damýy el ishinde tómendegideı mańyzdy máselelerdi sheshýge múmkindik beredi:
– aqsha aınalymynyń artýyna;
– ishki jalpy ónimniń ósýine;
– adamdardyń jumyspen qamtamasyz etilýine;
– demalys oryndary men jańa týrıstik nysandardyń ashylýyna;
– turǵyndar sanynyń ósimine jáne taǵy basqa jaǵymdy ózgeristerge.
Trevel-jýrnalıstıka ózara aqparat almasýda ǵana emes, elder arasyndaǵy halyqaralyq qatynastyń nyǵaıýyna da sebepshi bolady. Saıahat jýrnalıstıkasy men týrızmniń bir arnada toǵysýy memleket úshin ekonomıka salasynda, mədenıet pen saıasatta əkeler paıdasy kóp. Munyń barlyǵy BAQ ókilderi jasaǵan týyndylardyń, jobalardyń, maqalalardyń qalyń kópshilik arasyndaǵy reıtıngin kórsetedi. Jalpy alǵanda, týrızm 1975 jyldan bastap memleketterdiń ishki jalpy ónimin kóterýde mańyzdy ról atqaryp keledi eken. Tipti, sońǵy 10 jyl ishinde əlem boıynsha týrızm IJО́-niń jyl saıyn 4%-ǵa artýyn qamtamasyz etip otyr. Zertteýshilerdiń boljamy boıynsha 2030 jylǵa qaraı əlemde saıahatshylar men basqa elge issaparǵa baratyndar sany 1,9 mlrd-qa jetpek. Bul degenimiz, 2010 jylmen salystyrǵanda eki ese kóp (940 mln). Atalmysh dúnıeniń barlyǵy da trevel-jýrnalıstıkanyń negizinde kórsetilgen nətıje. Ərıne, onyń qoldanys aıasynyń keńeıýine ǵalamtordyń əser etkenin moıyndaǵan jón. Aqparat jedeldigi, sondaı-aq kez kelgen məlimetke qoljetimdilik, oı-pikir almasýshylyq, bəri de orasan paıdaǵa keneltti. Tehnologııanyń damyǵan zamanynda əleýmettik jelilerde, saıttarda jýrnalıst daıyndaǵan materıaldardyń saqtalýy jəne olardyń úzdiksiz shyǵyp turýy, adamdarǵa ne qyzyqty ekenin túsinýge múmkindik beredi.
Al búginde otandyq jýrnalıstıkada trevel-jobalar dástúrli BAQ-ta emes, ǵalamtor keńistiginde qarqyndy damýda. Ár túrli blogtar ashylyp, óziniń aqparat deńgeıine qaraı turaqty aýdıtorııa jınap alǵandary da barshylyq. Sonyń biri de biregeıi halyqtyń yqylasyna bólenip otyrǵan trevel-joba «7 prıchın sorvatsıa v ...» dep atalady. Áıgili akter Ánýar Nurpeıisov pen Santufei.com kompanııasynyń birlesken jobasynan oqyrman Qazaqstandaǵy qandaı qalalardy aralaýǵa bolady, týrıster qaıda barýy kerek degen suraqtarǵa jaýap tabady. Oǵan qosa, qala tazalyǵyn, kólik qozǵalysyn, qala halqynyń mádenıetin, tarıhı jerler men jańa ǵımarattardy barynsha shynaıy kórsetedi. Birinshi shyǵarylym Ońtústik Qazaqstan oblysy, Shymkent qalasyna arnalǵan. Joba júrgizýshisi Ánýar osy jobasy arqyly ishki týrızmdi damytyp qana qoımaı, sondaı-aq tek bizdiń turǵyndar emes, shetelden kelgen týrısterdi ne qyzyqtyrady degen suraqtarǵa jaýap izdeıdi. Shymkent qalasy týraly rolıkte dendropark, «Adam ata men Haýa ana» atymen atalǵan tarıhı tas eskertkish, Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy, Birkólik shatqaly, Aq Meshit úńgiri jáne kıeli Túrkistandaǵy keremet keseneler kórsetiledi. 16 mınýttyq rolıkte Ońtústik óńirdiń ashanasy men qoǵamdyq oryndarda qyzmet kórsetý deńgeıine de baǵa beriledi. Jobany qolǵa alǵan Alkettik (KZ Travel Vlog) blogynda Shymqaladan bólek, Aqtaý, Pavlodar, О́skemen, Oral, Almaty men Astana qalalary jaıynda rolıkter de bar. Shaǵyn ujymnyń maqsaty – óskeleń urpaqqa óz tarıhymyz ben qasıetti mekender týraly ańyz-áńgimelerden habardar bolýǵa baýlý. Qoryta aıtqanda, eldiń saıahatqa degen yqylasy artqan saıyn trevel-jýrnalıstıkaǵa degen qyzyǵýshylyq ta arta túsetini sózsiz. Al ol óz kezeginde otandyq týrızmniń damýyna yqpal etedi.
Shuǵyla TURLYBEK,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ stýdenti
