Bul bilim granty bólinisi boıynsha memlekettik tilde bilim alýdy tańdaǵan talapkerlerdiń arasyndaǵy baıqaýdyń óte tartysty ótetini, al resmı tilde bilim alýdy qalaǵan talapkerlerdiń bilim grantyn ıelenýi kóp jaǵdaıda jeńilge túsetini týraly másele der edik. Iаǵnı qazaqsha oqyǵyńyz kelse qajyrly eńbek qajet, al orys bólimine qujat tapsyrsańyz oqýǵa túsý birshama ońaılaý bolmaq. Elimizdegi zııatkerlik mektepterdiń túlekteri Kembrıdj júıesi boıynsha synaq tapsyryp, qazaqstandyq jáne sheteldik joǵary oqý ornyna erkin túse alatyndyqtan, atalǵan máselemen negizinen UBT synaǵyna qatysatyn qarapaıym orta mektepter men gımnazııa jáne lıseı bitirýshileri betpe-bet keledi.
Osy máselege oraı Ulttyq testileý ortalyǵynyń testcenter.kz saıtyna úńilgenimizde, bul máselege baılanysty statıstıkalyq málimetterdi keziktire almadyq. Degenmen bas basylym jyl saıyn bilim granty ıegerleriniń tolyq tizimin jarııalaıtyndyqtan, gazet tigindilerinen byltyrǵy baıqaý qorytyndysyna nazar aýdarǵan edik. Máselen, byltyr 5V010100 – Mektepke deıingi oqytý jáne tárbıeleý mamandyǵy boıynsha qazaq bólimine 110 grant, orys bólimine 29 grant bólingen. Jalpy konkýrstyń nátıjesine qarar bolsaq, aýyl kvotasymen qosa eseptegende qazaq bólimine grantqa túsýshiler úshin eń tómengi ball 88 bolsa, orys bóliminde 84 baldy quraıdy. Iаǵnı qazaq bólimine túsýshiler úshin 4 ball joǵary jınaý kerek. Sol sııaqty 5B010900 – Matematıka mamandyǵy boıynsha qazaq bólimine 150 grant, orys bólimine 31 grant bólinse-daǵy, jalpy konkýrstyń qazaq bólimindegi eń tómengi ball 101, al orys bóliminde 92 baldy quraıdy. Árıne mundaı mysaldardy jipke tize berýge bolady.
Jýyrda Úkimet otyrysynda Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev bıyl 102 442 mektep bitirýshi (70 paıyz) UBT tapsyrýǵa ótinim bergenin, olardyń ishinde 77 myń túlek nemese 76 paıyzy qazaq tilinde tapsyratynyn jetkizdi. Iаǵnı bıyl UBT tapsyrýǵa ótinim bergender byltyrǵa qaraǵanda 10 myńǵa kóbeıdi, sáıkesinshe memlekettik tilde tapsyrýshylar sany da 5 paıyzǵa artyp otyr. Al orys tilinde testileýge qatysatyndardyń úlesi – 24 paıyz. Úkimet basshysy Baqytjan Saǵyntaev UBT naýqanynyń árdaıym áleýmettik áseri joǵary bolǵandyqtan barlyq qajetti sharalardyń nazarǵa alynýyn qadaǵalaýdy tapsyrǵan bolatyn. Osy oraıda mınıstrlik tarapynan bilim granttarynyń tildik bólinisi qadaǵalanýy tıis sııaqty...
Taıaýda 2018-2019 oqý jylyna kúndizgi oqý nysany boıynsha mamandyqtar bólinisinde joǵary bilimi bar mamandardy, magıstrlerdi, PhD doktorlaryn daıarlaýǵa arnalǵan memlekettik bilim berý tapsyrystary bólindi.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ınternet-resýrsynda memlekettik bilim berý tapsyrysy boıynsha buıryq jarııalandy.
Mınıstrliktiń buıryǵyna qosa berilgen qosymshada memlekettik bıýdjetten qarjylandyrylatyn joǵary oqý oryndarynda joǵary bilimi bar mamandardy, magıstrlerdi, PhD doktorlaryn daıarlaýǵa arnalǵan kvotalar kórsetildi. Iаǵnı 2018-2019 oqý jylyna joǵary bilimi bar mamandardy daıarlaýǵa – 53 594 grant, magıstrlerdi daıarlaýǵa – 12 504 grant, PhD doktorlaryn daıarlaýǵa 2 240 grant bólingen.
Bıyl Prezıdenttiń 5 áleýmettik bastamasyn júzege asyrý maqsatynda qosymsha bólingen 20 myń grant aıasynda tehnıkalyq mamandyqtarǵa kóp grant bólingendigi belgili. Onyń ishinde 16 myń bakalavrdyń 11 myńy tehnıkalyq jáne 5 myńy basqa da mamandyqtarǵa arnalsa, 3 myń oryn magıstrlik bilimge, 1 myń oryn doktorantýraǵa bólindi. Jalpy, memlekettik tapsyrystyń 49 paıyzy tehnıkalyq mamandyqtarǵa bólindi. Onyń basym bóligi aqparattyq tehnologııalar, robot tehnıkasy jáne nanotehnologııalarǵa arnalady. Bul – árıne, memleket tarapynan úlken qoldaý. Talapkerlerge memlekettik bilim berý tapsyrystary boıynsha tolyq aqparatty Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń resmı ınternet-resýrsynan alýǵa bolady. Bilim granttary bólinisine baılanysty atalǵan resýrstaǵy aqparatqa zer salsańyz, memlekettik tapsyrystardyń barlyǵy derlik 75/25 ustanymymen bólingenin baıqaý qıyn emes. Iаǵnı qazaq tilinde tapsyrýshylarǵa granttardyń 75 paıyzy, orys tilinde tapsyrýshylarǵa 25 paıyzy arnalǵan.
Bul máselege baılanysty Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim departamentiniń bas sarapshysy Naýjan Dıdarbekovamen sóıleskenimizde, ol quramynda Parlament depýtattary, «Atameken» ulttyq kásipkerlik palatasy jáne memlekettik organdar men joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵynyń ókilderi bar memlekettik bilim tapsyrystaryn mamandyqtar boıynsha bólý jónindegi komıssııanyń memlekettik bilim tapsyrystaryn tildik turǵydan 75 paıyz qazaq tilinde, 25 paıyz orys tilinde oqýǵa bólý týraly sheshim qabyldaǵanyn jetkizdi. Sonymen birge memlekettik tapsyrysty qalyptastyrý til boıynsha emes, mamandyqtar boıynsha júzege asyrylatynyn atap aıtty.
«Máselen, aýdarma isine tildik erekshelik qajet emes. Mundaı erekshelikter pedagogıka mamandyqtarynda bolýy múmkin. Al dızaın, quqyq mamandyqtary boıynsha keıin jumys istegende tildik erekshelik eskerilmeıtini belgili. О́ıtkeni ol qoǵam aldyna, eńbek naryǵyna shyqqanda ózin maman retinde kórsete bilýi kerek. Sondyqtan negizinen mektep bitirýshilerdiń sanyna basymdyq beremiz», dedi N.Dıdarbekova.
Osyǵan oraı byltyrǵy joǵary oqý orny granttarynyń konkýrsy boıynsha qandaı monıtorıng júrgizilgenin, qazaq jáne orys tilindegi oqý granttarynyń úılesimi men mólsherin (proporsııasyn) retteý sharalary jóninde elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrligine suraý salǵan edik. Mınıstrliktiń resmı jaýabyna sáıkes, redaksııamyzǵa normatıvtik-quqyqtyq aktiler monıtorınginiń nátıjeleri boıynsha tıisti qorytyndylar shyǵarylyp, joǵary oqý ornyna oqýǵa qabyldaý boıynsha barlyq normatıvtik-quqyqtyq aktilerge ózgerister engizilgeni týrasynda qysqa ǵana jaýap kelip tústi. Sondaı-aq memlekettik bilim tapsyrysynyń Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi usynǵan 2022 jylǵa deıingi el ekonomıkasynyń barlyq salasyndaǵy mamandar qajettiligine jasalǵan boljamǵa arqa súıeıtindigi aıtylǵan.
Biz osy tarapta elordadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń stýdentterimen sóılesken edik. Máselen, 2016 jyly mektep bitirgen Janerke Kabıtanova orys fılologııasy boıynsha bilim alyp júr. Ol orys bólimine 115 ball jınap túsken eken. О́z tobynda oqıtyn 7 stýdenttiń altaýy grant ıegeri. Al Janerkemen qazaq bóliminde qatar oqıtyn grant ıegerleriniń eń tómengi baly 126 baldan bastalady. Qazaq tobyndaǵy grant baıqaýy óte joǵary deńgeıde ótetindikten Janerke óziniń tańdaýy durys bolǵanyn, orys tobyndaǵy oqýǵa túsý balynyń tómendigi ózine jol ashqanyn aıtady. Dál osy fakýltettiń I kýrs stýdenti Mansur Bókenbaev ta byltyr qazaq orta mektebin támamdaǵanyna qaramastan orys tobyna túsý ońaıǵa túskenin aıtady. Al defektolog mamandyǵy boıynsha bilim alyp júrgen II kýrs stýdenti Janel Nurqysheva qazaq bólimine grant kóp bólingenimen, grantqa túsý balynyń kórsetkishi óte joǵary bolatynyn baıqap, orys tobynda oqýǵa qujat tapsyrypty.
R.S. Bir ǵasyr buryn «Qazaq» gazetinde sóz qozǵaǵan Mirjaqyp Dýlatov «ár halyq óz tilinde oqýǵa, óz tilinde jazýǵa, óz tilinde tergeýge tıis» degen edi. Osy másele ornynan qozǵalý úshin de joǵarydaǵy jaıtty maıshammen taǵy bir qaraǵan durys shyǵar...
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
