Kózqaras: UBT – urpaq bilimin tekserýdiń utymdy joly

О́tken bir jylda rýhanı­ jańǵyrýymyzǵa qatysty kóp­tegen mádenı sharalar ótti, ǵy­lymı jobalar júzege asyryl­dy, aǵartý salasynda jańa mek­tepter, sport alańdary, kitap­hanalar, mýzeıler ashylyp, paı­dalanýǵa berildi. Adamzattyń ın­tellektýaldyq damýyndaǵy úz­dik shyǵarmalary – 100 oqýlyq qa­zaqshaǵa aýdaryla bastady. Bul jumystar alda da jalǵasady. 

Rýhanı jańǵyrýymyzdyń bas­ty faktory sapaly bilimniń ir­getasy mektepte qalanady. So­ǵan qaramastan, jańa tıpti ın­novasııalyq mektepterdi, sonyń ishinde álemdik dárejede sa­paly bilim berip júrgen ma­mandandyrylǵan daryndy balalar mektebin odan ári qoldaý, damytýǵa qatysty jobalar búgin­ge deıin naqty júzege asy­rylmaı keledi. Aıtalyq Batys Qazaqstan oblysyndaǵy mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebi bilim sapasyna qoıylǵan búgingi talap deń­geıine kóterilip, ondaǵan jyl­dar boıy respýblıkada jo­ǵary kórsetkishke jetken oqý orny bolatyn. Bul «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha júzden astam daryndy jastyń álemniń ozyq ýnıversıtetterinde bilim alýyn qamtamasyz etti.

Biraq osy daryndy balalar mek­tebiniń ózi búgingi tańda «bi­limdi bárinen bıik qoıatyn ult­qa aınalý» kezeńinde bilim ke­ńistiginen ornyn taba almaı tur. Tipti mártebesi orta ar­naýly tehnıkalyq bilim beretin oqý ornyna deıin tómen­dep, IT lıseı-ınternatyna aınal­maq­shy. 

Bizdińshe bul jerde Y.Altynsarın atyndaǵy Bilim akademııasy ultymyzdyń eń bas­ty ıntellektýaldyq baılyǵy – daryndy jastarǵa kómekke kelý­de dármensizdik kórsetip otyr. 

Jalpy bilim berýde sońǵy jyl­dardaǵy eń úlken jetistigimiz – ulttyq biryńǵaı testileý (UBT) modeliniń júzege asyrylýy bolatyn. Bul birinshiden, bilim berýdiń kúndelikti sapalyq deńgeıin, bilim standartynyń oryndalý barysyn júıeli kórip otyrýǵa múmkindik beretin biryńǵaı peda­gogıkalyq monıtorıng bolsa, ekinshiden, oqýshynyń on bir jyl alǵan bilimin, mem­lekettik standarttyń oryndaý deńgeıin naqty anyqtaıtyn tarazy. Demek mektepterimizdiń memlekettik bilim standartyn qalaı oryndap otyrǵanyn qatań qadaǵalap, bilim sapasynyń deńgeıin naqty kórip otyrýǵa tolyq múmkindik týdy. 

Álemdegi eń úzdik mektepter óz jumysynyń nátıjesin úne­mi baqylap, baǵalap otyrý ar­qyly ǵana sapaly bilim berýdi qamtamasyz etedi. Qazirdiń ózinde bizde kóptegen jańa tıpti mektepter óz jumysynyń nátıjesin turaqty baqylap, sol arqyly joǵary sapaly bilim berip otyr. Biraq osyǵan qaramastan UBT-nyń mánin tómendetý, tipti joqqa shyǵarý baǵytyndaǵy áńgime áli de aıtylyp qalady. 

Ulttyq biryńǵaı testileý jo­­basyna syn aıtýshylardyń keı­biri ótken oqý jyly júzege asy­rylǵan, mektep bitirgen túlek­terdiń eki formatta mem­lekettik emtıhan tapsyrýyn durys kó­retinin aıtady. Bul tásil «oqý­shynyń bar múmkindigin to­lyq kórsetýge yńǵaıly» kóri­nedi. 

Eń aldymen aıtarymyz, tú­lek­terdiń eki formatta memle­ket­­tik attestattan ótýi bizdiń mek­­­tep­ter úshin jańalyq emes. UBT qoldanysqa engenge deıin oqý­­shylar bitirý emtıhanyn mektepte, qabyldaý emtıhanyn oqý ornynyń ózinde tapsyryp keldi. Mundaı júıe ózin aqtamady. Onyń tıimsiz, sýbektıvti jaǵy basym bolǵandyǵyn jurtshylyq áli umyta qoıǵan joq. Sondyqtan mekteptiń, muǵalimderdiń óz eńbeginiń nátıjesin ózderi baǵa­laýynan tolyq bas tartyp, eýro­palyq testilik baǵalaý mode­line kóshken bolatynbyz.

О́tken jyly baıaǵy kemshi­likter qaıtalandy. Mekteptiń emtıhandy ózi alýy, muǵalimderdiń óz eńbegin ózderi baǵalaýy oqýshy bilimin jasandy kóterip baǵalaý deńgeıin múlde ósirip jiberdi. 

Testilik synaq Eýropa elde­rinde budan birneshe ǵasyr buryn engizilgen, bilimdi baǵalaýdyń obektıvti ádisteriniń biri. Onyń basty artyqshylyǵy – bilim berýshi mekemege táýelsiz ba­qy­laý júıesi, sýbektıvti yq­pal bolmaýy, baqylaýǵa adam­dyq faktordyń qatyspaýy, mem­lekettik standart talabyna sáıkes jalpyǵa birdeı bilimdi baǵalaý shkalasynyń qol­danylýy, ár oqýshynyń bilimi men biliktilik deńgeıin aı­qyndap, olarǵa ýaqtyly talap qoıý arqyly sapaly bilim berýge qolaıly jaǵdaıdyń jasalýy. 

Memlekettik test synaǵy tuń­ǵysh ret jalpy bilim berý­degi kúndelikti, aralyq, toqsan­dyq, jyldyq san-alýan bi­limdi monıtorıngilik baqylaý ádis­teriniń mektepte qatań dı­daktıkalyq talaptarǵa saı jú­zege asýyna tikeleı yqpal etti. Onsyz baǵdarlamalyq ma­te­rıaldy ár oqýshy jan-jaqty, tereń meńgerýi múmkin emes-ti. Oqýshynyń, ne muǵa­limniń jaýapsyzdyǵynan qan­sha baǵdarlamalyq bilim meń­gerilmedi, qanshasy taıyz meńgerilip umytyldy, ony mem­lekettik testili synaq naqty kórsetip berip otyrady. Sóıtip oqý­shy da, muǵalim de, jalpy mektep memlekettik testilik synaqta óz jumysynyń nátıjesin naqty kóre alady. Oqýshy mektep baǵdarlamasyn qanshalyqty tolyq meńgerse, sonshalyqty joǵary ball jınaıdy. Demek joǵary ne tómen testilik ball jınaýdyń deńgeıi eń aldymen oqýshynyń, odan ári muǵalimniń eńbegine tikeleı táýeldi. Testilik ball – oqýshynyń da, muǵalimniń de eńbeginiń ólshemi. Teorııalyq jaǵynan dıdaktıka ǵylymy úshin bul jerde úlken jańalyq joq. Áńgime bul jerde – mektep praktıkasynda búginge deıin birtutas baqylaýdyń testilik, monıtorıngilik múmkindikterin tıisti dárejede júzege asyra almaı otyrǵanymyzda. 

Byltyr qalaı boldy? Mem­lekettik emtıhandy mektep­tiń ózi alýy mekteptiń jurtshylyq, ata-ana aldyndaǵy tikeleı at­qarýǵa tıis mindetterin asyra kór­setýge óte yńǵaıly boldy. Tip­ti jurt byltyrǵy emtıhandardy «janǵa jaıly jalǵan baǵa» dep atap ketti. О́ıtkeni bul mektep úshin óte tıimdi bolatyn. Bir-aq mysal aıtaıyq. Bu­ryn testilik baqylaýdyń qory­tyndysy boıynsha mektep bitirýshi túlekterdiń myńǵa jýyǵy ǵana «Altyn belgini» áreń alatyn. О́tken jyly mektep emtıhanynyń nátıjelerinde alty myńǵa jýyq túlek «Altyn belgige» ıe boldy. Biraq kóp­shiligi JOO-ǵa tapsyryp, tes­tilik baqylaýda óte tómen ball jınady. Sonda qalaı? Eger bıyl da túlekter eki formatta em­tıhan tapsyryp, birinshi emtıhandy taǵy da mekteptiń ózi alatyn bolsa, bilimdi jasandy kóterip baǵalaý ótken jylǵydan da joǵary bolatynyna kúmán keltirý qıyn.

UBT-nyń bilimdi obektıvti baqylaýdaǵy bilimdik mánine keri áser etip otyrǵan birden-bir jaǵdaı oqýshylardyń UBT-ǵa, memlekettik emtıhanǵa ázirlenýi úshin mektepten tys repetıtor jaldaýy, shpargalka ázirleýi jáne testiniń ázir jaýaptaryn syrttan kóshirip alý úshin túrli baılanys quraldaryn jappaı qoldanýy bolyp tur. Bul barlyq jerde ádettegi jaǵdaıǵa aınalǵan. 

Respýblıkalyq test ortalyǵy dırektorynyń aıtýyna qara­ǵanda, ótken jyly testilik sy­naqqa qatysqan 88583 túlek testileý barysynda 84 myńnan astam tyıym salynǵan zat, onyń ishinde 40 myńnan astam elektrondy qurylǵy men 44 myńnan astam qaǵaz túrindegi shpargalka qoldanǵan («EQ». 4 shilde, 2017 jyl). Bul tek resmı derekter. Sonda bizdiń túlekterimiz UBT-ny tolyqqa jýyq shpargalka kómegimen tapsyrdy degen sóz. Al munyń ózi mekteptiń birinshi kezekte atqarýy  tıis sapaly bilim berýine keri áserin tıgizip otyr.

Sonymen qatar UBT-ǵa qar­sy jaǵymsyz pikir týǵyzyp, jurt­shylyqtyń «nashar oqı­tyn oqýshylar da testiden joǵary ball jınaı alady. «Altyn belgi» alǵan túlekter de oqı almaı, joǵary oqý orny­nan shyǵyp ketip jatyr» deýiniń de bir sebebi aýdandyq test ortalyqtarynda jatyr. Aýdan­dyq test ortalyqtary testilik baqylaýda nebir daý-damaıǵa negiz bolyp, túlekterdiń bilim alýyna qolaıly yqpal ete almaı otyr. Aýdandyq test or­talyqtaryn jabý – kópten aıtylyp kele jatqan, ýaqyty jetken másele. 

O basta, 2004 jyly elimizde tuńǵysh ret UBT modeli engi­zilgende belgili ǵalym, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, pro­fessor A.Qusaıynov «...ol talap­ker men túlekterdiń bilim sapasyn ádil baǵalaýdy jáne bilim berý júıesindegi sybaılas jemqorlyqty joıýdy qamtamasyz etýi kerek» («Álemdegi jáne Qazaqstandaǵy bilim berýdiń sapasy»: Almaty-2013, 131-bet) dese, sol kezdegi elimizdiń Bi­lim jáne ǵylym mınıstri J.Kúlekeev: «UBT-nyń maqsaty – muǵa­limderdiń baǵany kóterip qoıýyna qarsy kúresý» («Sel ENT – borotsıa s neobektıvnym osenkamı ýchıteleı», «Vremıa» gazeti, 24.06.2004 jyl) degen bo­latyn. 

Osy jyldary bilimdi ba­ǵalaýdyń memlekettik ulttyq bir­yńǵaı testileý modeli (UBT) túlekterdiń bilim standartyn qandaı dárejede meńgergendigin, muǵalimderdiń bilim berýdegi kásiptik sheberligin anyqtaýda mol tájirıbe jınaqtady. UBT odaǵynyń jyldar boıy atqarǵan tarıhı mıssııasy – bilim sapasynyń ósýine qolaıly jaǵdaı jasady. Muǵalimder baǵany kóterip qoıýdan aryla bastady. Joǵary oqý ornyna túlekterdi qabyldaý olardyń bilim dárejesine qaraı shynaıy júrdi. Osy baǵyttaǵy jumysty odan ári jetildirýde UBT-nyń múmkindigi áli de mol, ony biz tolyq paıdalana almaı otyrmyz. 

Testilik baqylaýdyń múm­kindigin barǵan saıyn jete paı­dalanýǵa kedergi bolyp otyrǵan jaǵdaı – ony uıymdas­tyrýǵa qatysty máseleler bolsa, ony joıýǵa usynylyp otyrǵan ozyq tájirıbe – túlekterdiń testileýdi tikeleı respýblıkalyq testileý ortalyqtarymen baılanysty onlaın júıe arqyly tapsyrýy. Bul qazirgi qoıylyp otyrǵan talapqa sáıkes bilim sapasyn jetildirýge odan ári ońtaıly jaǵdaı jasaǵan bolar edi.

Tolyqtaı alǵanda, rýhanı jań­ǵyrý kezeńinde bilim sapasyna qoıylyp otyrǵan talaptardy júzege asyrýǵa qolbaılaý bolyp otyr­ǵan kemshilikterdi batyl jo­ıyp, ­qol jetken bar ınnovasııalyq tá­jirıbeni alǵa damyta bilýimiz qajet-aq.

Násipqalı DÁÝLETOV,

Oral gýmanıtarlyq kolledjiniń dırektory,

pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty

Batys Qazaqstan oblysy