Batys Qazaqstan ólkesinde ıslam dininiń mańyzy men yqpaly Reseı bıligi ábden kúsheıgen HIH ǵasyrda da tómendegen joq. Máselen, Bashqurtstan Respýblıkasy memlekettik arhıvinde saqtalǵan «Qyrǵyz (qazaq) dalasyndaǵy meshitter men din ıeleri týraly vedomost» degen qujatta HIH ǵasyrdyń ortasynda tek Bókeı Ordasynyń ózinde qyzmet etip turǵan 128 meshit pen onda qyzmet etetin 129 dinı laýazymdy tulǵanyń tizimi berilgen. Bul tulǵalardyń dinı bilimdi Mekkede, Egıpette, Ortalyq Azııadaǵy jáne Qazan men Ýfadaǵy dinı ortalyqtar men oqý oryndarynda alǵany belgili.
Árıne, meshit-medreselermen birge ıslam qoljazba muralary da qatar júretini aqıqat. Qazaq dalasyn órmekshiniń toryndaı qaptap jatqan meshit-medrese kitaphanalarynda dinı-aǵartýshylyq baspa kitaptary da, qoljazba shyǵarmalar da kóp bolǵanyn boljaýǵa bolady. Bul sózimizge áli kúnge deıin el ishinde kezdesetin kóne qoljazbalar jáne estelikter men arhıv qujattary dálel.
Joǵaryda aıtylǵandaı, 1801 jyly Bókeıhan Nuralyhanulynyń bastaýymen qurylǵan Ishki qyrǵyz (qazaq) ordasy, ıaǵnı Bókeılikte ıslam dini erekshe damydy. Ásirese Bókeıdiń uly Jáńgir hannyń tusynda (1823-1845 jj) bul aımaqta ıslam dini men tatar moldalarynyń yqpaly óte kúshti boldy. Jáńgir hannyń ózi de dinge erekshe mán berdi, onyń bıligi tusynda Ordada kóptegen meshitter salynǵany belgili. Sonymen birge Jáńgir han el ishinen jáne buqarlyqtardan arab, parsy, túrik tilindegi qoljazba kitaptardy jınatyp, 1844 jyly 17 jeltoqsanda Qazan ýnıversıtetine 60 kitap tapsyrǵan. Osy qyzmeti úshin Jáńgir han «Qazan ýnıversıtetiniń Qurmetti múshesi» ataǵyn alǵan. Jáńgir han atalǵan ýnıversıtettiń Shyǵys tilderi bólimine syılaǵan kitaptardyń 30-y – arab tilinde, 26-sy – parsy tilinde, 4 kitap túrik tilinde bolǵan.
Keńes ókimeti jyldarynda meshit-medreseler túgel jabylyp, dinı tulǵalar qýǵyn-súrginge ushyraǵan kezde, dinı ádebıetter de jappaı joıyldy. Bolshevıktik bıliktiń ateıstik kúresi meshittegi kitaptardy jurt aldynda órteýmen bastaldy. Muny kórgen halyq kıeli kitaptardy jasyryp, jerge kómdi, júrek jutqandary sandyq túbine tyqty. Sóıtip 70 jyl bılik qurǵan KSRO bıligi tusynda birneshe urpaq aýysyp, ıslamı qundy qoljazbalardy túsinip oqıtyn, kúndelikti paıdalana alatyn mamandar túgeldeı joǵaldy deýge bolady. Saqtalyp qalǵan sanaýly kitaptar, qundy qoljazbalar tek kıeli buıym «atanyń kózi» retinde mýzeı eksponaty sııaqty jádigerlik sıpatqa enip úlgerdi.
– Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıindegi Mustafa Ysmaǵulovtyń jeke qorynda arab jazýly 27 kitap jınaqtalǵan eken. Bul kitaptardyń sıpattama qujatynda «Shyǵys ertegileri, aspan deneleri týraly shyǵarmalar» delingen. Alaıda 2014 jyly professor Áshirbek Mýmınov pen shyǵystanýshy Aıtjan Nurmanova bul shyǵarmalardyń Tatarstan (Qazan), Túrkııa (Ystanbul), Egıpet (Kaır) Úndistan baspalarynan shyqqan dinı ádebıetter ekenin anyqtady. Osy qordaǵy eki shyǵarma – «Kıtab Daharı «Mýhtasar Rýhaıa» jáne Ahmad ıbn Mýhammad zılı Sıvatıdiń «Zýbdad ál-asrar» atty qoljazba kitaby bolyp shyqty.
Qazaqstandaǵy ıslam qoljazba muralary degende, zertteýshi ǵalymdardyń aldynda tolyq ıgerilmeı jatqan úlken másele – el ishinde, jekelegen adamdardyń qolynda saqtalǵan ádebıetterge arnaıy toqtalmasa bolmaıdy. Joǵaryda aıtylǵan keńestik repressııadan ǵaıyptan taıyp aman qalǵan bul qundy qoljazbalar júıeli zertteýdi qajet etedi. El ishine arnaıy ekspedısııalar shyǵaryp, halyqty jappaı habarlandyryp, búginde tozyǵy jetken bul muralardyń kóshirmesin alyp qalý, ony ǵylymı zerttep, tizbesin jasaý – kezek kúttirmeıtin is.
Mundaı qundy jazbalar el ishinde áli bar ekendigine ózimiz kýámiz. Máselen, 2015 jyly Oral qalasynda turatyn halyq emshisi Naýryzǵalı Orynǵalıulynan áriptesim, jýrnalıst-ólketanýshy Nurtas Safýllın arqyly 210 betten turatyn qoljazba kitap qolymyzǵa tıdi. Kitap ıesiniń aıtýynsha, bul shyǵarma Han Ordasy meshitiniń múlki, bir jyldary meshitte órt bolǵan kezde bir adamdar aman alyp shyqqan. Professor Áshirbek Mýmınov bul qoljazba kitaptyń tili – arabsha, taqyryby logıka, teologııa páni salasynda ekendigin anyqtady.
El ishindegi kóne qoljazbalardy izdestirgende, eń aldymen osy óńirde ótken din ǵulamalary, haziret-ıshandar týraly derekterdi jınastyryp, olardyń urpaqtary men izbasar shákirtterimen jolyǵý qajet. Búginge deıin jetken muralardyń negizgi bóligi osy toptaǵy adamdardyń qolynda saqtalǵan. Máselen, Qaratóbe óńirinde 28 jylǵa deıin meshit ustap, Keńes bıligi ornaǵan soń qýdalanǵan, asyl súıegi alystaǵy Orynborda qalǵan Jarman haziret Tólekeulynyń urpaqtarynda atalarynan qalǵan Quran, birneshe qoljazba dápter saqtalǵan. Qoljazbanyń keıbir paraqtarymen sýreti arqyly tanysqan shyǵystanýshy ǵalymdar Ǵalııa Qambarbekov, Saıpýlla Mollaqanaǵatuly «bul dápterlerdi arnaıy mamanǵa berip aýdartyp, ishki maǵynasyn ashýǵa bolady» degen pikir aıtqan. О́ıtkeni hazirettiń muralaryn júıeli zertteý – dástúrli dinı tanymnyń, burynǵy qazaq qoǵamyndaǵy sharıǵı quqyq, dinı salt-dástúr máselelerinen mol maǵlumat beredi.
Dál osyndaı qoljazbalar qaratóbelik Muqanǵalı Qylyshov (1895-1980), jańaqalalyq Merǵalı molda Qubashev (1906-1992), Astrahan óńirinde ótken Qýanǵalı Nábıev (1909-1980) taǵy basqa aqsaqaldardyń urpaqtarynyń qolynda saqtaýly. Bul qoljazbalardyń keıbiriniń elektrondy kóshirmesin jasap, maman ǵalymdardyń qolyna tapsyrdyq.
Árıne, óz zamanynda meshit-medrese ustap, aınalasyna rýhanı ilim taratqan ǵulamalar kóp. Batys Qazaqstan oblysy, Aqjaıyq aýdany, Bazartóbe aýyldyq okrýgi aýmaǵynda úlken meshit-medrese qalyptastyryp, óńirdegi birneshe býyn din ǵulamalaryn, qoǵam qaıratkerlerin tárbıelegen, ózi qajylyq saparynda qasıetti mekende qaza bolǵan Máýlimberdi sheıh Baısherkeshuly, 1844 jyly Naryn qumynda óz qarjysyna meshit saldyryp, Jáńgir hannyń buıryǵymen ahýn atanǵan Júrdibek Bazarbaıuly, Sarykólde tuńǵysh ret qyzyl kirpishten medrese saldyrǵan Mýnııan haziret Ýánuly (1825-1925); búkil áýletimen Mekke-Medıneni zııarat etip, qajy atanǵan Ázerbaı sheıh Tumanuly (1828-1908), Jympıty óńirinde talaı býyn din qaıratkerlerine ustaz atanǵan Súıinishqalı sheıh (Shúıeke haziret) О́temisuly, aty ańyzben astasyp ketken Juban molda Júrdibekuly (1834-1923), 1905 jyly qazaq jeri men dininiń qamy úshin bir top ıshan-haziretpen birge Peterborǵa, Patsha aǵzamǵa hat jazǵan Ahmetjan molda Baımuhameduly, onyń uly, belgili Alash qaıratkeri Qaıyrsha Ahmetjanuly, Taıpaq óńirindegi Toǵaıbaı haziret Qarsaqbaıuly (1838-1904), qaratóbelik Edige ıshan Shymyruly (1850-1926), Kúnbatys Alashordanyń rýhanı kósemi Qýanaı haziret Qosdáýletuly, (1863-1937), Rásh ıshan Mýnııanuly (1865-1935), din qaıratkeri, 1916 jylǵy halyq qozǵalysynyń jetekshisi Qajyǵalı Máýlimberdiuly (1869-1919), Jaıyq boıynda kóp sandyq kitap kómbe jasyrǵan delinetin Kereı qalpe Toǵaıbaıuly (1870-1924), úndiniń «Kalıla men Dımna» ańyzyn qazaqsha sóıletken ǵulama Ǵubaıdolla qalpe Ahmetuly (1873-1951), Qaratóbe óńirinde ótken Qutqoja haziret Qozykeuly (1884-1951), 1930 jyldary repressııa kezinde qýdalanyp, Reseı jerinde bassaýǵalaǵan Qurbanǵalı haziret Qýanyshqalıuly (1890-1971), taıpaqtyń belgili halyq emshisi Arystan molda Jumalyuly (1890-1976), óz zamanyndaǵy tarıhı tulǵalar, meshit-medreseler men din ǵulamalary týraly kóp derek qaldyryp ketken Naýqan molda Esjanuly (1891-1981), sońynan ańyz ergen Mátnııaz ahýn, Jumaǵalı ahýn, Bazarsholan óńirinde eki meshit ustaǵan, qajyǵa 5 márte barǵan, belgili Súgir jyraýdyń balasy Shymyr ıshan jáne basqa din qaıratkerleriniń ómir joly, qaldyrǵan murasy zerttelip, saraptalǵan emes. Indetip izdese, bulardyń urpaqtarynan, shákirtterinen qundy derek, qoljazba muralar tabylýy múmkin. Keıbiriniń Keńes ókimeti kezinde qorqyp jasyrǵan kitaptary men jazbalary kómilgen, jasyrylǵan oryndary týraly da derekter bar.
Qazaqstan Respýblıkasy Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi Din isteri komıteti Din máseleleri jónindegi ǵylymı-zertteý jáne taldaý ortalyǵy uıymdastyrǵan «Qazaqstandaǵy ıslam qoljazba muralary: zertteý-zerdeleý, saqtaý-jańǵyrtý jáne mamandar daıyndaý máseleleri» atty halyqaralyq semınar der kezinde uıymdastyrylǵan, óte ózekti máseleni kótergen jıyn dep esepteımiz. Bizdiń usynysymyz – el ishinde, jeke qorlarda saqtalǵan kóne qoljazbalardy anyqtaý, kóshirmesin jınaqtaý, saralaý jumysyna Qazaqstan Musylmandary dinı basqarmasynyń jergilikti ókilderi, ólketanýshylar, mektep pen mýzeı qyzmetkerleri atsalysýy qajet.
Sondaı-aq ár óńirde arab jazýyn oqı alatyn maman shyǵystanýshylardyń basyn qosyp, mańyzdy isti birge qolǵa alsa, nátıjeli bolar edi. El aýzyndaǵy jáne urpaqtarynyń deregin paıdalanyp, kóne qoljazbalar kómilgen jerlerge de arheologııalyq qazba jumystaryn uıymdastyrý kerek. Taǵy bir usynys: el ishindegi, jeke qorlardaǵy ıslam qoljazba muralaryn jınaqtaý, kóshirmesin alý, qujatyn rásimdeýdiń biryńǵaı ortaq úlgisi jasalynyp, bul ispen aınalysýshylardy shaǵyn ádistemelik kýrstan ótkizse, quba-qup bolar edi.
Qazybek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy
