Astana-20: Aqmolanyń alǵashqy kásipkerleri

Qosshyǵulov pen uldary

111-bette basqa kópestermen qatar Qos­shyǵulovtardyń mal-múlikteriniń tár­ki­lengeni bir abzasta ǵana baıandalady. Aty atalǵan qazaq kapıtalısi, 1-shi gı­ldııa kópesi, «Reseı ımperator már­te­be­siniń saraıyna tapsyrýshy» qur­metti ataǵynyń ıesi Baımuhambet Qos­shyǵulov pen onyń uldary jaıly bir syrdy ortaǵa salǵymyz kelip otyr. Qazaqtan shyqqan iri kapıtalıst Baı­mu­hambet Qosshyǵulovtyń esimi baı­ly­ǵyna qaraı el ishinde Baıkóp, Maıkóp atalyp ketken. Shyqqan tegi arǵynnyń altaı rýynyń alysaı tarmaǵyna jatady. Naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda Baıkóp Qosshyǵulov pen onyń balalarynyń jetistigi zert­telip, zerdelenip búgingilerge úlgi bo­lar­­lyq dárejede nasıhattalýy qajet. Qos­shyǵulovtar jaıly olardyń tikeleı ur­paq­tarynyń biri, qalamger Erlan Kú­zek­baıdyń 2002 jylǵy 10 qańtarda «Info-Ses» gazetinde jarııalanǵan maqa­la­synda:

– Búgin bárimiz de Qazaq dalasynyń ta­rı­hyn Reseı ımperııasynyń, keıin to­ta­­lıtarlyq rejimniń yńǵaıyna salyp, sa­ýatsyz, jabaıy, mal baǵýdan basqaǵa ja­ramaıtyn kóshpendilerdiń tarıhy re­tinde oqytqanyn bilemiz. Buǵan dálel – keńes dáýirindegi birde-bir tarıhı oqýlyqtarda XIX-XX ǵasyrlar to­ǵy­synda naryqtyq ekonomıkanyń al­ǵashqy úlgileri bastaý alyp, alǵashqy qa­zaq kapıtalısteriniń qalyptasqany jaıly birde-bir derek keltirilmegen,– deıdi.

Muraǵat derekterine súıensek, Baı­mu­hambet Qosshyǵulov 1848 jyly qa­zir­gi Qaraǵandy oblysynyń Jańaarqa aýda­ny­nyń Keltetal aýylynda dúnıege kelgen. Baımuhambet jetim ósken, ony bala ke­zinde tatar kópesi asyrap alyp saýdaǵa baýlyǵan, úılendirgen. Baımuhambettiń alty uly jáne Raıhan degen bir qyzy bolǵan. Uldarynyń bári derlik áke jolyn qýyp saýdany kásip etken. Toǵyz joldyń toraby sanalatyn Aqmola Qyzyljar – Tashkent – Qashqar qalalarynyń ara­syn jalǵaıtyn dálizde ornalasqany bel­gi­li. Mun­da kóktemde – el jaılaýǵa shy­ǵar kezde, kúzde – qystaýǵa qaıtar mez­gilde iri jár­meńkeler ótip turǵan. 1890 jyly qala­nyń ortasyndaǵy úlken alań­da «Qonaq qatar» dep atalatyn tastan qalanǵan eki dúken boı kóterdi. Osy dúken­derdiń biri Qosshyǵulovtar dúkeni «Jasyl qatar» atalyp ketken. О́ıtkeni dúkenniń terezesi men qaqpasy jasyl boıaýmen boıalǵan eken.

Bul kezeńde Qosshyǵulovtar otbasy saýda men ónerkásippen aınalys­ty. Osy jerde oqyrmanǵa kelesi túsinik be­rý qajet dep oılaımyz. Reseı ımperııa ke­zinde kópester qoǵamda óte mańyzdy ról atqarǵan. Kópester qaýymy alǵan ataq­taryna baılanysty 3 gıldııaǵa bó­linedi. 3-gıldııadaǵy kópes tek ból­shek saýdamen ǵana aınalysýǵa qu­qy­ly bolsa, 2-gıldııadaǵy kópestiń kóterme saýdamen aınalysýǵa ruqsaty bar. Bul eki gıldııanyń kópesteriniń ónerkásippen aınalysýǵa quqy bolmaǵan. Tek 1-gıldııadaǵy kópes qana saýdamen de, ónerkásippen de aınalysýǵa quqyly.

1895 jyly «Qosshyǵulov pen ul­dary» atty Aqmola oblysynda jal­ǵyz kondıter-toqash fabrıkasy ashyl­ǵan. Fabrıkada tátti toqashtyń túr-túri, sý­har, zefır, qalýa, shokolad-konfetter, tát­ti taǵamdar óndirilip satylǵan. Qos­shy­­­ǵulovtardyń pirándikteri Qazaqstan men Reseıden tys elderge keńinen belgili bolǵan, óıtkeni Aqmolanyń uny Eýrazııa ke­ńis­tigindegi eń sapaly un sanalady. Áý­let­tiń óz dıirmeni jumys istegen, uny Reseı men Orta Azııa elderiniń naryq­ta­rynda satylǵan. Qosshyǵulovtar áýleti, sonymen qatar kerosın jáne bas­qa da munaı ónimderin satýmen aına­lys­qan. 1915 jyly «Qosshyǵulov jáne ul­dary» fabrıkasyna «Reseı ımperator már­tebesiniń saraıyna tapsyrýshy» degen qurmetti ataq beriledi.

XX ǵasyr basynan Qosshyǵulovtar Reseı, Batys Eýropa jáne Orta Azııa el­de­ri­men tyǵyz ekonomıkalyq, saýda qaty­nas­taryn ornatty. 1-gıldııa kó­pesi Baı­kóp Qosshyǵulov jóninde Sankt-Peter­býrgte shyǵatyn «Sibirdegi saý­da-óner­kásip jylnamasynda» jıi-jıi aqparat berilip turady. Osy basy­lym­nyń 1913 jyl­ǵy nómirinde Baıkóptiń kom­mer­sııalyq áre­ketiniń baǵyttary tizip kór­setilgen. Bul tizimde baqalshylyq jáne sharýashylyq taýarlar, kerosın, mu­naı, shybyn-shirkeıge qarsy taýarlar, ydys-aıaq, shaı men qant, kondıterlik bu­ıymdar jáne basqalary bar. Osyǵan uqsas aqparattar Reseıdiń «Aqmola ob­ly­synyń saýda-ónerkásiptik mekenjaı kúntizbesi jáne jol nusqaýshy» (Omby qalasy, 1911 jyl), «Sibirdiń saý­da-ónerkásiptik anyqtama kúntizbesi» (Tom qalasy, 1894-1907 j.j.) syndy anyqtamalarynda bar.

Qala sáýletinde qoltańbasy qaldy

Degenmen Qosshyǵulovtar­dyń ká­sip­­kerlik jumysy negizinen Aqmola qa­la­synda júzege asyrylǵan. Munda ol birneshe úı, fabrıka, dúken, meıramhanalar salǵan. Qosshyǵulovtar salǵan Tas meshit nemese Qyzyl meshit, medrese, musylman jastaryna arnalǵan mektep bertinge deıin halyqqa qyzmet etti. О́zi jetim ósip, eńbegimen kóterilgen Baıkóp qaıyrymdylyǵymen keshegi biz kózimen kórgen aqsaqaldardyń jyly estelikterine negiz boldy.

Astanadaǵy qazirgi M.Áýezov pen A.Imanov kósheleriniń qıylysynda Baıkóp Qosshyǵulov salǵan Tas meshit 1930 jylǵa deıin jumys istep turǵan eken. Ony sol jyly tarıhı-ólketaný murajaıyna, 1941 jyly syra zaýytyna berip, 1970 jyly tas-talqan etip buzyp tastady. Al búgingi Abaı kóshesindegi «Kazkom» bankiniń ǵımaratynyń ornynda Baıkóp salǵan musylman jastar mektebi bolǵan. Qazirgi Turmys úıi men Abaı qonaqúıiniń ornynda bu­ryn Qos­shy­ǵulovtar salǵan úlken eki qabatty ǵımaratta kondıterlik fabrıka orna­las­qan bolatyn. Keńes dáýirinde 1973 jylǵa deıin bul ǵımaratty tıpografııa men oblystyq gazetter redaksııalary meken etken edi, keıinnen ol da buzyldy.

1913 jyly orystar men sheteldik kapıtalıster birlesip, Reseı ımperııa­sy­nyń Temir jol mınıstrliginiń bas jos­paryn júzege asyrý úshin qurǵan aksıonerlik qoǵamǵa Qosshyǵulovtar múshelik etken. Osy jospar boıynsha Aqmola arqyly Túmen-Aqmola-Tashkent jáne Or-Aqmola-Semeı baǵyttarynda jol salynýy josparlanǵan bolatyn. Qazaq kópesteri bul jobaǵa óte qomaqty qarjy salǵan. О́kinishke qaraı, Qazan tóńkerisine baılanysty jospardyń bári buzy­lyp, temir jol Aqmolaǵa tek 1920 jyl­dary jetkeni málim. Ony bizdiń keıip­kerimizdiń ózi kórgen joq, 1916 jyly Baımuhambet Qosshyǵulov 68 jasyn­da bezgek aýrýynan kenetten qaı­tys boldy. Onyń múrdesi qazirgi eski qalalyq zıratta jerlengen.

Aqmolaǵa alǵash avtokólik ákelgen

Baıkóptiń úlken uly Qurmanǵalı 1876 jyly (keıbir derekter boıynsha 1878 jyly) dúnıege kelgen. Ol jer­gi­lik­ti medreseni jáne semınarııany aıaq­ta­ǵannan keıin Sankt-Peterbýrgtegi esep-kooperatıvtik ınstıtýtqa túsip, ony saý­da ekonomısi degen mamandyq boı­yn­sha bitirgen. Iаǵnı Qurmanǵalı Qos­shyǵulov – 1900 jyldary joǵary eko­no­mıkalyq bilim alǵan alǵashqy qazaq­tar­dyń biri.

Qurmanǵalı Sankt-Peterbýrgte oqyp júrgen kezinde qalada alǵashqy avtomobılder paıda bolady. Ol sol kezdegi al­ǵash­qy júrgizýshiler kýrsyn oqyp, júr­gizý­shilik mamandyqty meńgeredi. Sol jyl­­dary avtomobıl júrgizýden alǵashqy jarys­tar uıymdastyryla bastaǵan eken, jarystardyń birine qatysqan Qurmanǵalı 1-oryn­dy jeńip alǵany úshin syılyq retin­de tegin avtomobılge ıe bolady. Bul avto­mobıl 1900 jyldary Qazaqstan dalasynda, Aqmo­lanyń joldarynda júıt­kigen alǵash­qy avtomobıl bolatyn.

Mundaı ǵajaıyp tehnıka aqmolalyq kópes­terdiń arasynda óte zor qyzy­ǵý­shylyq týdyrdy. Jan-jaqtan tapsyrys­tar berile bastady. Sol ýaqytta Qur­man­ǵalı Aqmolanyń aqshaly baılaryna avtomobıl ákelýmen aınalysady. Áńgime basynda atap ótken tarıhshy A.V.Dýbıskıı Aqmoladaǵy alǵashqy avtomobılderdi fotograf K.P.Shahov, qala meri kópes M.Kýbrın ıelengen dep jazǵan bolatyn. Shyn máninde olar avtomobılderdi Qurmanǵalıdiń qolynan satyp alǵan. Bul jóninde A.V. Dýbıskıı bilmegendeı bolyp, aıtpaı ketken.

Qurmanǵalı Qosshyǵulov – avtomobıl óndirisiniń bolashaǵy jarqyn ekenin aldyn ala uǵynǵan. Ol Aqmola qalasynda avtomobıl jasaıtyn zaýyt salýdyń jan-jaqty josparyn jasap, Germanııanyń zaýyttarymen 1913 jyly kelisimshart jasasady. Sol jyly eli­miz­ge nemistiń birneshe ınjener-kons­tr­ýktorlary kelip, avtomobıl zaýy­ty­nyń qurylysyn bastap ta ketedi. Qurmanǵalıdiń inisi Bekmuqambet ol týraly bylaı dep eske alady: «Nemister ózimen birge avtozaýyt pen avtomobıldiń zor kólemdegi syzbalaryn ala keldi. Olar­dyń árqaısysy salmaǵy 30-40 keli bolatyn orasan zor kitaptar bolatyn. Bul syzbalardyń uzyndyǵy 1,5 metr, eni 1 metr, qalyńdyǵy 30 santımetr edi. Osy syzbalar bizdiń qonaqúıdiń úlken ústeliniń ústinde jatýshy edi». Alaıda zaýyt qurylysy 1914 jylǵy Reseı men Germanııanyń arasynda soǵys bastalýyna baılanysty toqtap qaldy.

Alashordanyń demeýshisi

1917 jyly Alash partııasy qurylyp, Alashorda ókimeti jarııalandy. Qur­manǵalı Qosshyǵulov partııanyń ne­gizgi demeýshisi bolyp, barlyq is-sha­ra­­laryn qarjylandyryp otyrdy. Alashorda jetekshileri Qurmanǵalıǵa jıi kelip, keńesip otyrǵan. Inisi Bek­mu­qambet Qosshyǵulovtyń aǵasy Alash­orda­lyqtarǵa bergen qarajatyn eseptep, qujattaryn toltyrýǵa kómektes­keni týra­ly estelikteri bar. Alaıda taǵdyr Qur­manǵalıǵa qataldyq tanytty. Keńes ókimeti ornasymen eldiń qal­­taly adam­daryna eselep salyq salyn­dy, jańa tártipke baǵynǵysy kel­megender qýda­landy. 1928 jyly onyń sharýa­shylyǵy, kásiporyndary tek­se­rilip, tabysyn jasyrdy degen aıyp taǵyl­dy. Qosshyǵulovtar áýleti ósip-óngen ólkelerinen bas saýǵalap ketti. Qazaqtyń alǵashqy kapıtalısteriniń biri, elge jomarttyǵymen tanylǵan ataqty mesenat Shymkent qalasynda eshkimge eleýsiz kúıde 1954 jyly dúnıe saldy.

Qurmanǵalıdiń Hasen degen jalǵyz uly bolatyn. 1920 jyly ony «baı balasy» degen aıyppen uzaq jyldarǵa sottaıdy. Soǵys ony syrqat jáne ábden tıtyqtaǵan ony túrmeden bosatady. Týǵan jerine qaıtyp kelgen kúnniń ertesine Hasen o dúnıege attanady.

Sóz sońynda aıtarymyz, ónegeli isimen, aıryqsha kásipkerlik darynymen daralanǵan, talaı kedeı-kepshikke jumys berip qorǵan bolǵan, talaı ozyq sharalarǵa muryndyq bolǵan, óz zamanynan bir ǵasyr ozǵan, qaıyrymdylyǵymen, ımandylyǵymen kópshiliktiń maqtany bolǵan Qosshyǵulovtar áýleti qazir qandaı qurmetke de laıyq dep sanaımyz. Uly ıdeıalaryn oryndaı almaı ketken Qosshyǵulovtarǵa arnap «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda keń kólemdi is-sharalar ótkizetin, eskertkish qoıyp, mektep, kóshe attaryn beretin kez keldi. Tarıhshy ǵalymdar Sankt-Peterbýrg, Omby, Tom muraǵattarynan tıisti derek­terdi taýyp, kólemdi zertteý júr­gizse ıgi. Al Qosshyǵulovtardyń qala­myz­da salǵan ǵımarattarynan saý qalǵan búgingi «Kazkom» bankiniń ǵımaratyna memorıaldyq taqta ornatyp, bolashaqta ony murajaıǵa aınaldyrsa, nur ústine nur bolar edi.

Jangeldi Shymshyqov,

ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor