Qudaı-aý, bul sheshimdi qazaq zaryǵyp kútkeli qaı zaman?! Qazaq qana ma? Joq. Maǵjan aıtqandaı, Túrkistandy qazaqqa qaldyryp, qazaqtan enshi alyp álemniń ár tarabyna attanyp ketken er túriktiń búgingi juraǵaty alystan dúrkin-dúrkin kún salyp qarap, kózin satyp kútkeli qanshama ýaqyt?! Endi, mine bir qazaqtyń ǵana emes, kúlli túrki dúnıesiniń armany oryndaldy. Bul tarıhı ádilettiliktiń qalpyna kelýi. Túrki qaǵanatynan tartyp kúlli qaǵanattardyń astanasy Túrkistan! Dáshti Qypshaq dáýirinde dáshtilik astana Túrkistan!
Orta ǵasyrda álemniń ár shalǵaıynan kerýen-kerýen jibek bastaǵan nebir asyl buıymdar, altyn-kúmisterimen artynyp-tartynyp kelip saýda jasap, paıdasyn kúsep etip batystan shyǵysqa, shyǵystan batysqa artynyp-tartynyp kerýen tartyp kete baratyn ǵajap saýda kindigi Túrkistan! Orta ǵasyrda «Otyrar órkenıetiniń» ortalyǵy Túrkistan. Altyn Orda murageri. Ibn Batýtany órkenıetimen tańǵaldyrǵan Batý saraı, Saraıshyq mádenıetin boıyna sińirgen, Syǵanaqtan soń úsh ǵasyrǵa jýyq qazaq handyǵynyń astanasy Túrkistan. Sol sátten jaıshylyqta qazaqqa Ana bolǵan, jaýgershilikte qazaqqa pana bolǵan jádiger shahar – Túrkistan, Endi, mine osyndaı boıyna kúlli túrkiniń tarıhyn jınaqtaǵan, babalardyń asyl kózindeı oblys ortalyǵy – Túrkistan. Bul búkil elimiz rýhanı jańǵyryp, barymyzdy bazarlap, joǵymyzdy túgendep bolashaqqa baǵdar jasap jatqan sátte jasalǵan tarıhı ádilettiliktiń qalpyna kelýi. Bul tarıhı sát.
Keshegi keńestik kezeńde jalpy túrkilik at-ataǵy, dúbirlegen dańqy úshin-aq qaqpaı kórip, qaǵajý qalǵan jádiger shahar eń alǵash eńsesin 1500 jyldyq mereıtoıy tusynda tiktedi. Yrys tasytar Taıqazany qaıtaryldy. Memleketimizge yrys-quty oraldy. Álemdi arhıtektýralyq sán-saltanatymen tańǵaldyratyn kók kúmbezdi Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi táýelsizdik rýhymen qaıta jańǵyrdy. IýNESKO arqyly qorǵalatyn kóne eskertkishtiń ajary ashyldy. Túrki memleketteri prezıdentteri Túrkistanda bas qosty. Aqyldasa kele alynǵan sheshimder «Túrkistan Deklarasııasy» atanyp, sol kezdegi «Sosıalıstik Qazaqstan» arqyly alty alashqa tarady. Elbasy N.Á.Nazarbaev: «Biz endigi jerde túrki memleketteri basshylary Túrkistanda bas qosyp turatyn bolamyz», – dedi. Túrkistanda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Jarlyǵymen 1992 jyly tuńǵysh ret Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti ashyldy. «Túrki halyqtaryna keleshekte ortaq oqý ornyna aınalady», dedi Elbasy keleshekti kózdeı. «Túrkistandy osy ýnıversıtet órkenıet bıigine kóterýge tıisti» – dep te mindet júktedi Elbasy.
Túrki memleketteri sammıtinde Nahıchevanda «Túrkistanda túrki halyqtarynyń taǵdyr-tarıhyn ortaq taldaıtyn Túrki akademııasy ashylady. Onyń mýzeıi, kitaphanasy qalyptasýy kerek», – dedi taǵy da. Jádiger shahardyń 1500 jyldyq toıy tusynda týysqan elderdiń basshylary aldynda «Túrkistandy oblys ortalyǵy jasaımyz. Toı Túrkistandy ortalyqqa aınaldyrýdyń basy», dedi aldaǵy mindetterdi naqtylaı. «Túrkistan endigi jerde túrki halyqtarynyń rýhanı astanasy retinde gúldenýge tıisti», dedi taǵy bir tarıhı saparynda. Elbasy kúni keshe tebirene sóılep Jarlyqqa qol qoıdy. Tarıhı sheshim jasaldy. Qaıtalap aıtamyz, bul bir qazaq halqy ǵana emes, kúlli túrki dúnıesi kópten kútken qýanysh. Qýanysh qutty bolǵaı, áleýmet!
Táýelsizdik tańynan beri Elbasy Túrkistandy úzilis-úzdiksiz qoldaýmen keledi. Ilgerishil basshy, ilkimdi qosshy bolyp judyryqtaı jumylsa, túrki dúnıesinen ınvestısııa tartylsa – jumyla kóterip Elbasynyń Túrkistan jónindegi tarıhı sheshimin júzege asyrý qıynǵa túspes asyly. Kúlli túrki halqy tarıhyndaǵy orny eren jádiger shahardyń keleshegi kenish.
Sóıtip tarıhtyń kózinen, taǵdyrdyń tezinen qınalyp ótip kele jatqan jádiger shahar búgin oblys ortalyǵyna aınaldy. San ǵasyrlap aınalasyna órkenıet shýaǵyn shashqan, mádenı de ekonomıkalyq sharapatyn tıgizgen Túrkistan endi oblys ortalyǵy raıynda Qarataý men Alataýdy en jaılap, Syr-anany túrki halyqtarymen tel emip jatqan áldeneshe aýdannyń baǵyn ashatyn ortalyqqa aınalady. Tarıh soqpa-soqpasynda san ret ǵajap gúldep boı túzegen, joıqyn shapqynshylyqtarda san ret sansyrap kúl-talqany shyǵyp toqyraǵan Túrkistan endigi jerde Máńgilik eldiń qýatty qanatyna aınalyp, shyrqaý bıikke kóteriledi, tipti Elbasy aıtqandaı: «Túrki halyqtarynyń rýhanı astanasyna aınalady!» Táýelsizdiktiń aq tańynan tartyp satylap daıyndap, búgin tarıhı sheshim jasaǵan Elbasyna túrkistandyqtar atynan, túrki dúnıesi atynan myń alǵys! Ǵasyrlap muń qushqan Túrkistan, rýhanı jańǵyrý aıasynda búgin nur qushqan Túrkistan. Jaman kózdiń nazarynda bolma, jalpytúrkilik yntymaq pen baqyttyń bazarynda bol, Túrkistan!
Qulbek ERGО́BEK,
túrkitanýshy ǵalym, jazýshy,
Túrkistannyń qurmetti azamaty
