Balalardy qorǵaýdyń quqyqtyq tetigi qabyldandy

Ortaq ózendegi birlesken joba

Depýtattar, sonymen qatar valıýtalyq retteý jáne valıý­talyq baqylaý, quqyq qorǵaý salasyndaǵy kezekti reformalar, balalardyń densaýlyǵy men damýyna zardabyn tıgizetin aqpa­rattan qorǵaý jónindegi zań jobalaryn qabyldady. 

Qazaqstan men Qytaı tarapynan Qorǵas ózeninde «Shúkir­bulaq (Almaly)» birlesken sel ustaıtyn bóget salýǵa erekshe mán berilip otyr. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, Úkimet ótken jyly atal­ǵan jobany birlese júzege asyrý maq­satynda Qytaı úki­metimen kelisimge kelgen. Jo­banyń jalpy quny – 11,7 mlrd teńge. Kórsetilgen qarjyny Qazaq­stan men Qytaı teńdeı bólip shyǵarady. 

Zań jobasy boıynsha senatorlar aldynda baıandama jasa­ǵan Ishki ister mınıstriniń orynbasary Iýrıı Ilın joba bastalǵaly jaǵalaý bekitilip, jol tóselip, qosalqy ǵımarattar turǵyzylǵanyn aıtty. 

– 2013-2017 jyldar araly­ǵyn­­da atalǵan jobany júzege asy­rýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 6 mlrd 872 mln teńge bólin­se, 2018 jyl­dyń bıýdjetinde 3 mlrd 875 mln teńge qaralǵan, – dedi Ishki ister mınıstriniń orynbasary. 

Zań jobasy boıynsha qosym­sha baıandama jasaǵan senator Muhtar Qul-Muhammed atal­ǵan ózenniń erekshelikterine toqtalyp ótti. 

– Qorǵas – úlken transshe­ka­ra­lyq ózen. Bul eki úlken memlekettiń arasyndaǵy shekarany aıqyndaıdy, onyń ústine minezi bar ózen. Onyń tek qana Qazaqstan jaǵyndaǵy bóliginde úlkendi-kishili qyryqqa jýyq kól bar. Osy kólder kóktemgi sý tasqyny kezinde eki jaq­qa da birdeı qaýip tóndirýi ábden múmkin. Ekinshiden, «Qorǵas» – Qazaqstandaǵy úlken keden beketi. Budan asa aýqymdy kó­lem­de júk tasymaly ótedi. Úshin­shiden, keden beketiniń túbin­de halyqaralyq máni bar aýqymdy qurǵaq port salynýda. Osy jerde 100 myń adam turýǵa laıyqtalǵan jańa qala boı kóterip keledi. Osy sebepterge baılanysty «Qorǵas» ózeni kóktemde eki jaqqa qaýip tóndirmeýi úshin Elbasymyzdyń Úkimetke bergen tapsyrmasyna sáıkes memleketter arasynda tıisti kelisimge qol qoıylǵan, – dep atap ótti Muhtar Qul-Muhammed.

Al zań jobasyn talqylaýǵa qat­ysqan senator Nurjan Nur­sı­patov transshekaralyq ózen­derdi paıdalaný men qorǵaý­da Qazaqstan men Qytaı mem­leket­teriniń tıimdi nátıjelerge qol jet­kizip otyrǵanyna toqtaldy. 

Osyndaı ýájderden soń depýtattar buǵan deıin Máji­lis maquldaǵan «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Úkimeti men Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy Qorǵas óze­ninde «Shúkirbulaq (Almaly)» birlesken sel ustaı­tyn bógetin salýdaǵy yntymaq­tastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasyn qabyldady.

Valıýta ústemdigine tosqaýyl qoıylady

Jalpy otyrysta senator­larǵa «Valıýtalyq retteý jáne valıýtalyq baqylaý týraly» jáne oǵan ilespe zańynyń jobasyn tanystyrǵan Ulttyq bank tóraǵasy Danııar Aqyshev aldymen valıýtalyq zańnamany josparly túrde ózgertý sebep­terine toqtaldy. 

– Elimizde «Astana» ha­lyq­­aralyq qarjy ortaly­ǵy, «Qorǵas» arnaıy ekono­mı­kalyq aımaǵy quryldy. Bul nysandardyń aýmaǵynda valıýtalyq operasııalardy retteý kerek. Sondaı-aq Qazaq­stannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirgenin eskere otyryp zań jobasyn ázirleý qajet boldy. Negizgi mindet – valıýtalyq operasııalardyń mo­nı­torıngin keńeıtý. Eli­miz­diń aýmaǵyndaǵy esep aıyrysýda shetel valıýtasyn qysqartý mindeti tur. Zań jobasyn qabyldaý qarapaıym azamattarǵa áser etpeıdi. Sebebi olar úshin valıýtalyq retteý­diń lıberaldy prınsıpteri saq­tal­dy, – dedi Ulttyq bank tóraǵasy. 

Onyń aıtýynsha, qoldanys­taǵy zańnamaǵa sáıkes sheteldik uıymdardyń fılıaldary eli­mizde valıýtalyq operasııalardy beırezıdent retinde júzege asyrady. Endi olardyń esep aıy­rysýyn teńgege aýystyrý usy­nylady. Osy túzetýler jer­gilikti kompanııalar men sheteldik uıymdardyń fılıaldary úshin bıznes júrgizýdiń teń talaptaryn qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

Zań jobasynda, sondaı-aq aqshany elden shyǵarýǵa qarsy is-qımyldy kúsheıtý mindetteri men tetikteri naqtylanǵan. Taǵy bir atap óterligi, Ult­tyq bank osy zańnyń aıasynda ha­lyq­ty ósim alýdan naqty qor­ǵaýdy kúsheıtýdi josparlap otyr. Zań jobasyndaǵy osy jáne ózge de túzetýlerdi saralaı kele senatorlar atalǵan qujattardy eki oqylymda qabyldady.

Zııandy aqparattan qorǵalady

Jalpy otyrysta senatorlar «Balalardyń densaýlyǵy men damýyna zardabyn tıgizetin aqpa­rattan qorǵaý týraly» zań jobasyn da eki oqylymda qabyl­dady. Bul zańnyń qabyl­danýyna Parlament depýtattary bastamashy bolǵan. Alaıda atalǵan joba Parlament qabyrǵasynda 8-9 jyldan beri talqylana kele, márege bıyl ǵana jetip otyr. 

Atalǵan qujat boıynsha balalardy fızıkalyq jáne psı­hıkalyq densaýlyǵyna, ıman­dylyq, rýhanı, psıhıka­lyq, fızıkalyq jáne áleýmettik jaǵynan damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan, onyń ishinde zorlyq-zombylyq pen qatygezdikti, pornografııany, qoǵamǵa jat jáne quqyq buzýshylyq minez-qulyqty nasıhattaıtyn baspa, aýdıo jáne aýdıo-beıne ónimderdi, elek­trondy jáne kompıýterlik oıyn­dardy taratýdan qorǵaýdyń uıymdastyrýshylyq-quqyqtyq tetikteri men zańnamalyq kepil­dikterin engizý kózdelgen. 

Zań jobasy boıynsha baıandama jasaǵan Májilis depýtaty Bekbolat Tileýhan balalardy qorǵaýdyń quqyqtyq qujattan tys mindetterin de atap ótti. 

– Balalardy qorǵaý tek zańmen ǵana emes, qoǵam bolyp júzege asyratyn másele. Árkim óziniń bala-shaǵasyna ıe bolýy kerek. Ásirese, ata-analar qamsyz otyrmaýy kerek. Beıne-aýdıo materıaldarǵa qansha jerden tańba, belgi qoıylsa da, óndirýshilermen qoǵam bolyp kúrespese, ol ońaı sharýa emes. Atalǵan zań jobasynda óndirýshige, taratýshyǵa, aqparat kózine qoıylatyn zańnamalyq turǵydaǵy tosqaýyldar, jaýap­kershilikter aıqyn belgilengen, – dedi Májilis depýtaty.

Al senatorlardyń biriniń ınternette keńinen tarap jatqan teris aqparattan balalardy qorǵaý baǵytynda atqarylyp jat­qan is-sharalar boıynsha saýalyna Aqparat jáne kommýnıka­sııalar mınıstri Dáýren Abaev tujyrymdy jaýabyn berdi. 

– Árıne, bul baǵytta ju­mys­tar júrgizilip jatyr. Is-sharalar eki baǵytta atqarylý­da. Birinshiden, ata-analarǵa qajetti aqparatty keńinen taratýda radıo, ınternet nemese teledıdar, gazetter sııaqty qolymyzdaǵy barlyq tetikti qoldanamyz. Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen birlese otyryp, ata-analarǵa tıisti aqparatty jetkizý tásilderin júzege asyrýdamyz. Ekinshiden, ınternet operatorlarmen birlesken sharalardy qolǵa aldyq. Olarǵa da tıisti jobany berdik. Árbir ata-anaǵa úıinde «taza» nemese «bilimdi» ınternet ornatý múmkinshiligi berildi. Bul tur­ǵyda bilim sala­syndaǵy 4-5 myńǵa jýyq saıttar­dy úı­lerinde paıdalana ala­dy, al qalǵandaryna tyıym sa­lynady. Biz halyqaralyq táji­rıbeni paıdalana otyryp, bul ju­mystardy ári qaraı oń­taı­lan­dyra túsemiz, – dedi Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstri. 

Senatorlar atalǵan zań jobasyn da qabyldady. 

Sondaı-aq depýtattar jalpy otyrys barysynda «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine qylmys­tyq, qylmystyq-prosestik zań­nama men quqyq qorǵaý jáne arnaýly memlekettik organdar qyzmetin jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrý­lar engizý týraly» zań joba­syn da eki oqylymda qabyldady. 

Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»