Qant qyzylshasy – tabystyń qaınar kózi

Álemdegi qant naryǵyna úńiler bolsaq, qant negizinen qant quraǵynan jáne qant qyzylshasynan alynady. Qant quraǵynyń óndirisi jylyna 1,4 mlrd tonnany quraıdy. Al qant qyzylshasynyń úlesi – 270 mln tonna. Eń iri qant quraǵynan ónim óndirýshiler sapynda Brazılııa, Úndistan, Qytaı, AQSh syndy alpaýyttar bar.

Endi Qazaqstandaǵy qant qy­zylshasy ónerkásibinde kúrdeli ózgerister boldy. Osy zamanǵy agrarlyq qarym-qatynastaǵy elderdiń damý barysyna taldaý jasaý Qazaqstannyń agro­ónerkásip kesheniniń ary qaraı damýy memlekettik qoldaýdyń tıim­diligi jáne qant zaýy­ty tóńiregine toptasqan koo­pe­ra­­tıvtik birlestikterdi qu­rý arqyly ınnovasııany en­gizýge teń dárejede yń­ǵaı­ly jaǵ­daı jasaı otyryp, bá­sekege qabilettilikti art­tyrýǵa ju­myldyrylýy kerek ekendigin kór­­setedi. Respýblıkada qant qyzylshasyn ósirgen jyl­dardaǵy egistik alqabynyń eń joǵarǵy kólemi 80,8 myń gek­tarǵa jetip, ortasha ónimdilik ár gektaryna 270 sentnerdi qu­raǵan edi. Bul rette qyzylsha aýyspaly egistigi aınalymyn ıgerý úshin 213,5 myń gektar sýarmaly jer paıdalanyldy. Osynyń arqasynda ónimdilik jóninen eń joǵary nátıjege 1972 jyly qol jetkizildi. Sol jyly 73,1 myń gektardyń ár gektarynan 338 sentnerden tátti túbir jınalyp, memleketke 2349,5 myń tonna qant qyzylshasy ótkizildi. 1976 jyly Taldyqorǵan oblysynyń Kırov jáne Taldyqorǵan aýdandarynan tıisinshe 366 jáne 375 sentnerden ónim alyndy. 2004-2014 jyldary eldegi qant qyzylshasy alqaby 22,3 myńnan 1,2 myń gektarǵa qysqardy. Al qant qyzylshasy – elimizde qant alýǵa arnalǵan negizgi shıkizat, onyń óndirilý deńgeıi eldiń azyq-túliktik qaýipsizdigine tike­leı áser etedi.

Qazaqstanda qyzylsha ósi­rýdi qaıta damytý úshin úlken múm­kindikter bar. Tabıǵı-klı­mattyq jaǵdaı bul daqyldy Almaty oblysynyń 10 aýdanynda (Alakól, Aqsý, Eńbekshiqazaq, Eskeldi, Jambyl, Ile, Qaratal, Kóksý, Sarqand, Talǵar), Jam­byl oblysynyń 5 aýdanynda (Baızaq, Jambyl, Jýaly, Qor­daı, Merke) jáne Túrkistan oblysynyń 4 aýdanynda (Maqtaral, Otyrar, Saryaǵash, Shardara) ósirýge múmkindik beredi. Árıne bul rette ónimdiliktiń, ónimniń sapasy men shyǵyn kóleminiń aı­tar­lyqtaı ártúrli bolary anyq. О́tken jyldardaǵy qant qyzylshasyn ósirýdiń táji­rıbesi respýblıkada sýarmaly jerdiń ár gektarynan 400 sentnerden, tálimdi jerden 200-250 sentnerden turaqty ónim alýǵa bolatynyn kórsetedi.

Qazirgi kezde Qazaqstannyń agroónerkásip keshenin damy­týdyń 2017-2021 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdar­lamasy júzege asyrylýda. Ol boıynsha 2021 jyly qant qyzylshasy alqabyn 32 myń gektarǵa deıin jetkizý, ónim kólemin 1,0 mln tonnaǵa ósi­rý josparlanyp otyr. Osy ar­qyly ishki naryqty otandyq shıkizattan alynǵan qantpen toltyrý, ımporttyq shıkizatqa táýel­dilikti tómendetý, qant qy­zylshasyn óndiretin sharýa­shylyqtarǵa jumysyn alǵa bastyrý úshin qoldaý jasaý belgilengenin de atap aıtýymyz kerek. Eldegi jyl saıynǵy qantqa suranys – 400 myń tonna. Sarapshylardyń esebi boıynsha Kedendik odaq elderinde tátti túbirdiń jańa jınalymynan 5,3 mln tonna qant óndirilgen. Bul Kedendik odaq elderiniń jyl ortasyna deıingi tutyný talabyn óteýge, artylǵanyn eksportqa shyǵarýǵa jetedi.

Almaty oblysynda qant qyzylshasyn ósirýdiń qaıta qar­qyn alǵany qýantady. Oblysta 2016 jyly onyń egistigi 6,8 myń gektarǵa ulǵaıdy. Ár gektardyń shyǵymdylyǵy orta eseppen 376 sentnerden aınalyp, jalpy 250 myń tonnadan astam tátti túbir alynǵan. 2017 jyly 380 sentnerden alyndy. 2021 jylǵa qaraı oblysta bul daqyldyń egis­­tigin 15,0 myń gektarǵa jet­kizý kózdelýde. Osy jyldary ónim daıyndaý kólemin 580 myń tonnaǵa deıin ósirýde josparlanyp otyr.

2016 jyldan bastap «Jeti­sý» ÁKK-si ınvestorlardy tarta otyryp, on jylǵa jýyq tu­ryp qalǵan «Aqsý» qant zaýy­tyn qaıta qalypqa keltirý jumys­taryn júrgizdi. Oǵan 6 mlrd teńgeden artyq kúrdeli qarjy bólinip, sonyń arqasynda 2017 jyldyń kúzinde óndiris iske qosyldy. Zaýyt 60 myń tonna qant qyzylshasyn qabyldap, ony óńdedi.

Búgingi tańda qant qyzyl­shasyn óndirý tehnologııasynyń arnaýly aýylsharýashylyq tehnıkalarymen tolyq jaraq­tandyrylmaýy basty problema bolyp tur. Joǵary dáldikti pnevmo tuqym sepkishi, ámbebap kompaktor, tegisteýshi, dári sep­­kish, egin oratyn, jınaıtyn keshen jetispeıdi. Usaq sharýa qojalyqtarynyń lızıng arqyly tehnıka alýǵa múmkindigi joq. Osy problemany sheshý úshin Almaty oblysynda aýdandar boıynsha 22 arnaıy agroservıstik ortalyq qurylýda. Osy­laısha, árbir servıstik orta­lyq ózderiniń 100 gektar qyzyl­shasynan basqa, 300 gektar qant qyzylshasy alqabyna ıe bolady. Ortalyqtyń qýat­tylyǵy 400 gektar qant qyzyl­shasyna esep­telgen jáne zamanaýı trak­torlarmen jáne arnaý­ly aýyl sharýashylyǵy ma­shı­nalarymen tolyq jaraq­tandyrylǵan. Ortalyqtar bel­gilengen baǵa boıynsha, aımaq­tardyń jerdi paıdalanýyn dıfferensıaldy túrde eskere otyryp, basqa qyzylsha ósi­riletin sharýashylyqtarǵa da agro­tehnıkalyq qyzmet kór­setedi. Osyndaı maqsatpen 17 servıstik ortalyq ótken jyly 1060 gektarǵa ózderi egip, ár gek­tarynan ortasha 510 sentnerden ónim aldy. Sonymen qatar jalpy 75 sharýashylyqtyń 3800 gektar alqabyna servıstik qyzmet kórsetildi.

Jambyl oblysyndaǵy qant qyzylshasy óndirisi jaıly oıy­myzdy ortaǵa sala ketetin bolsaq, Jambyl oblysynda ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldarynan bastap 42 myń gektardan astam jerge qant qyzylshasy ósirildi. Ár gektardan ortasha 300 sentnerge deıin ónim alynyp kelgeni belgili. Alaıda KSRO kúıregennen keıin qyzylsha ósi­­rýdiń kóptegen dástúri joǵa­lyp ketti. Búginde oblysta osy daqyldyń dańqyn qaıta jań­ǵyrtýǵa, ósirý tehnologııasyn qal­pyna keltirýge, burynǵy ónim kólemine qol jetkizýge kúsh salynýda. Jambyl ob­lys­tyq aýyl sharýashylyǵy bas­­qarmasynyń málimetinshe, 2017 jyly 9,5 myń gektarǵa qant qyzylshasy egilipti. Da­qyl­­dyń ortasha ónimdiligi 220 sentnerdi quraǵan. 2015 jyly jergilikti shıkizattyń úlesin kóbeıtý esebinen Jambyl obly­syndaǵy eki qant zaýyty qant qyzylshasyn óńdeýge tolyq kóshýi josparlanǵan, biraq Taraz qalasyndaǵy zaýytta qant quraǵy shıkizaty áli de ónd­i­ristiń negizgi kózi bolyp qalyp otyr.

2016 jyly oblystyq bıýdjetten qant qyzylshasyn sebe­tin sharýashylyqtarǵa jalpy 420 mln teńge bólindi. Onyń 220 mln teńgesi tuqym satyp alýǵa, al 200 mln teńgesi tehnıka alýǵa baǵyttalǵan. 2017 jyly tátti túbirdi ósirý prosesin, ıaǵnı tu­qym sebýden ónimdi jınaýǵa deıingi jumystardy úılestirý ókilettiligi berilgen arnaýly komıssııa baqylap otyrdy.

О́kinishke qaraı, tuqym óndi­risi jóninen biz eldiń tuty­ný deńgeıinen áldeqaıda artta qaldyq. Tuqym naryǵynda ımporttyq tuqym 95% qurasa, otandyq ónimniń úlesi bar bolǵany 5% ǵana. Iаǵnı, elimizde bul daqyl tuqymynyń óndirisin múldem derlik joǵalttyq deýge bolady. Buǵan qosa kóptegen aımaqtarda, sebiletin tuqym sapasyna degen baqylaýdyń joq­tyǵynan, karantındik zııankes­ter men aýrýlardyń enip ketý qaýpi týyndaýda. Qazaqstanda qant qyzylshasy tuqymyn óńdeý, jetildirý zaýytynyń joq­­­­tyǵy jáne elıtalyq tuqym sha­rýa­shylyqtarynyń bolmaýy alynǵan qant qyzylshasy tu­qymyn osy zamanǵy halyq­ara­lyq standarttarǵa (sorttaý, kep­tirý jáne t.b.) saı sebý kondısııa­syna jetkizýge múm­kindik bermeıdi. Osydan baryp jyl­daǵy 25-30 myń egis birligi kó­lemindegi zaýyt salýdyń qa­jet­­tiligi týyn­dap otyr. Ol bizge jo­ǵa­ry sapaly tuqym alýǵa já­ne ony tó­mendetýge múm­kindik týǵyz­baq.

Qazirgi tańda Qazaqstanda qant qyzylshasynyń 30 býdany óndiriske paıdalanýǵa ji­berilgen, onyń 23-i sheteldik ónim. Negizinen «Ardan Avan­taj», «Roksan», «Danýb», «Vene­ra», «Grımm», «Krokodıl» (já­ne basqalary. Shetelden áke­lin­­gen tuqymdar arnaıy zaýyttarda óńdelgen sapaly, ósimtal. Olar tamyr shirigine de tózimdi keledi. Alaıda olar Qazaqstanda tamyrtegi fýzarıozben jáne kagat aýrýymen jıi aýyrýda. Sheteldik tuqymnyń egý birliginiń baǵasy 32000-45000 teńge aralyǵynda. Al otandyq býdandar baǵasy 10000-15000 teńge kóleminde. Bul shetel­dik býdan­dardyń baǵasy ózimiz­dikimen salystyrǵanda 2-3 ese artyq degen sóz.

Qazirgi kezde qant qyzyl­shasy tuqymynyń fabrıkalyq reprodýksııasyn shyǵarýmen eshkim aınalyspaıdy. Tuqymdy ósirý bir jumys, ony ári qaraı óńdep, satylymǵa shyǵarýǵa jet­kizý kerek qoı. Mundaǵy taǵy bir máseleniń biri – olardy egiske sapaly daıyndaý. Bul tu­qymnyń iriktelýine, jaq­sy qorǵalýyna, durys saq­talýyna qatysty bolmaq. Teh­nı­kalyq múmkindiktiń, ıaǵnı, tuqym­dy jetildiretin zaýyttyń joqtyǵynan biz utylyp otyrmyz. Qazirgi kezde tuqymdy sebýge ázirleý qarabaıyr tásilmen júrgizilýde. Ony daıyndaý qarapaıym ádispen túrli elekterden ótkizý jáne «TMTD» pre­paratymen dárileý arqyly jasalyp otyr. Osynyń saldarynan respýblıkada áli kúnge deıin otandyq seleksııa býdandary óndiriste paıdalanýǵa jibe­rilgendigine qaramastan, tuqym daıyndaý halyqaralyq standartqa saı kelmegendikten, aıyryqsha suranysqa ıe emes nemese az mólsherde ǵana qolda­nylady.

Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty – Qazaqstandaǵy qant qy­zylshasy óndirisin ǵy­ly­mı jaǵynan qamtamasyz etetin bir­den-bir mekeme. Bul ret­te ónimi sapaly, ónimdiligi jo­ǵa­ry ári aýrýǵa tózimdi ja­­­­ńa sorttar men býdandardy shy­ǵarýǵa, bastapqy jáne elıtalyq tuqym ázirleýdi óz deń­geıinde júrgizýge, sondaı-aq, ony óndirýdiń tehnologııasyn jetildirýge erekshe nazar aýdarylady. Bizdiń mindetimiz – qant qyzylshasynyń elıtalyq tuqymy men aýdandastyrylǵan býdandarynyń bastapqy kom­ponentterin kóbeıtý.

Máselen, respýblıkada jo­ǵary reprodýksııaly qant qy­zyl­shasy tuqymyn shy­ǵa­rýmen búgingi ýaqytta tek Al­ma­ty oblysyndaǵy attestat­taý­dan ótken eki elıtalyq-tu­­qym­dyq sharýashylyq: «Qaz­Ej­О́ShǴZI» jáne «Qamqor­lyq» JShS aınalysady. Osy oraıda ınstıtýt jyldyq mól­sheri 1,5 tonnadan 4 tonnaǵa deıin jetetin ózindik elıtalyq tuqym óndirse, «Qamqorlyq» JShS-da jyl saıyn 7-den 10 tonnaǵa deıin otandyq býdan tuqymyn shyǵarady. Aldaǵy ýaqytta tuqym óndirýdiń osyndaı kólemi jáne ony qosymsha uıymdastyrylatyn tuqym sha­rýashylyqtary arqyly ul­ǵaıtý egistik alqabynyń jos­parlanǵan deńgeıine qol jetkizer edi.

Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty «Qamqorlyq» JShS-pen jáne «Jylybulaq» JShS-pen birlese otyryp, otandyq tuqym­ǵa degen suranysty 2020 jylǵa deıin 50 % ótep, sapasy joǵary tuqymmen qamta­masyz etýdi josparlap otyr. Aqsý, Aısholpan, Taraz, She­ker atty qazaqstandyq qant qyzyl­shasy býdanyn, sondaı-aq qant qyzylshasynyń jańa báse­kege qabiletti túrlerin ósirý jónindegi usynystardy respýb­lıkada ǵana emes, osyn­daı tabıǵı-klımattyq jaǵ­daıymen bul baǵaly daqylǵa suranysy bar Qyrǵyzstan men О́zbekstanda da paıdalanýǵa bolady.

Qazaqstan Respýblıkasynda ónim­diligi, sapasy joǵa­ry, qor­shaǵan ortaǵa beıim­dili­gi ja­­ǵynan sheteldik túrlerimen báse­kege túse alatyn qant qy­zyl­­shasy býdandaryn engizý arqyly, ónimdilikti arttyryp qant óńdeý ınfraqurylymynyń (qosymsha jumys oryndaryn qurý) damýyna, ónimniń ózindik qunynyń kemýine jáne qant qyzylshasy salasynyń ekonomıkalyq tıimdiligine áke­ledi dep tolyq senimmen aıta ala­myz. Meniń jerine jet­kize aıtyp, ortaǵa salyp otyr­ǵan oılarym, pikirlerim, usy­nystarym elimizdiń erteńi úshin ekenin ekiniń biri jaqsy biledi. Osylardy judyryqtaı ju­­mylyp iske asyra biletin bol­saq, dáýlet pen berekeniń berik ne­gi­zin qalaıtynymyz anyq. De­mek, sóz ben istiń birligi úıle­si­min tapsa, almaıtyn asýymyz joq.

Serik KENENBAEV,

Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory